ەلباسى جۋىقتاعى «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ ماسەلەسىنە توقتالا كەلە «قازىردىڭ وزىندە اۋكتسيون تەتىگىن ەنگىزۋ جولىمەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن ۇسىنۋ رەسىمى جەڭىلدەتىلدى. ال بولاشاقتا ءبىز ىزدەۋدى, باعامداۋ مەن كەن ورنىن يگەرۋدى قوسا العاندا, گەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ بارلىق ءتۇرىن جۇرگىزۋ ءتاسىلىن وڭايلاتۋدى قاراستىراتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ اۆستراليالىق مودەلىنە كوشەمىز», دەپ جازدى. جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ اۆستراليالىق مودەلى دەگەنىمىز نە؟ ونى قالاي جۇزەگە اسىرۋعا بولادى؟ وسى سۇراقتارمەن ۇعا اكادەميگى, جەر پايدالانۋ سالاسىنداعى بىلىكتى عالىم زايروللا دۇيسەنبەكوۆكە حابارلاسقان ەدىك.
– قازاقستان ۇلان-بايتاق جەرگە يە. ءبىز ءوزىمىزدىڭ اۋماعىمىز جونىنەن العاندا الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن ەلمىز. الايدا, وسى ۇلكەن اۋماقتىڭ باسىم بولىگى مينەرالدى-شيكىزاتتىق الەۋەتى تۇرعىسىنان العاندا تولىق زەرتتەلمەگەن. ءبىز ءوز جەرىمىزدىڭ استىندا قانداي بايلىق كوزدەرى جاتقاندىعىن ءبىلۋ ءۇشىن مىنە, وسى جەرلەردى زەرتتەۋىمىز كەرەك. ال ول زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن جانە ءتيىستى بايلىق كوزدەرىن يگەرۋ ءۇشىن قارجى قاجەت. تەك قانا مەملەكەت قارجىسىنا سۇيەنىپ بۇل ءىستى العا جىلجىتا المايمىز. ونى الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. الەمدە جەر قويناۋلارىن زەرتتەۋ, ونداعى مينەرالدى شيكىزات كوزدەرىن انىقتاۋ جانە يگەرۋ ىسىنە جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ جۇمسالاتىندىعى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردە جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىنا قازىرگى زامانعى وزىق تەحنولوگيالارمەن قارۋلانعان جەكەمەنشىك كومپانيالار بەلسەندى تۇردە تارتىلۋدا.
– ەندەشە, ءبىز نەگە وسى ىسكە جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتپايمىز؟
– مىنە, گاپ وسىندا. بىزدە جەر قويناۋلارىن زەرتتەۋ جۇمىسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا شەتەلدىكتەردىڭ دە, ءوز ىشىمىزدەن شىعىپ جاتقان كاسىپكەرلەردىڭ دە ونشاما ىقىلاسى جوق. ءتىپتى, ىقىلاسى بولدى دەگەن جاعدايدىڭ وزىندە وسى ءىستى ۇيىمداستىرۋعا, ءتۇرلى جوبالاردى ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋعا ءمۇمكىندىكتەر بولماي وتىر. سەبەبى, بىزدەگى جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىنداعى زاڭدىلىقتار نارىق جاعدايىنا, سونىڭ ىشىندە الەمدە سوڭعى ۋاقىتتارى بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە مۇلدەم بەيىمدەلمەگەن. وسى جاعداي بۇل سالادا جەدەل قيمىلداۋعا مۇمكىندىك بەرمەي كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە بىزدەگى گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنداعى كاسىپورىندار كوبىنەسە وسىدان 30-40 جىل بۇرىن شىققان ەسكى ادىستەمەلەر مەن تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ ءجۇر. مىنە, وسىنداي ولقىلىقتار سالدارىنان جەرىمىزدىڭ زەرتتەلۋى كەنجە قالىپ وتىر.
– وسى ولقىلىقتاردى قالاي تۇزەتۋگە بولادى؟
– ارينە, ول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. سىرتتان قارجى تارتۋىمىز كەرەك. وسى ءۇشىن قازىرگى كۇنى جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىنداعى زاڭدىلىقتارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋدە. اسەت يسەكەشەۆ باستاعان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى وسى باعىتتا كوپتەگەن جۇمىستار ءجۇرگىزۋدە. بۇعان جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتى دە تارتىلۋدا.
قازاقستانعا جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىندا قانداي مودەلدى قولدانعان ءتيىمدى؟ وسى باعىتتا الەمدىك تاجىريبەلەر ءبىراز زەرتتەلدى. ءبىز ءۇشىن نەگىزىنەن العاندا كەيبىر جاعدايلار ءۇشىن اۆستراليالىق مودەل ءتيىمدى دەپ تابىلۋدا. ونىڭ باستى قاعيداتى «ءبىرىنشى كەلگەن ءبىرىنشى بولىپ الادى» دەگەن ۇعىمعا تىرەلەدى. بۇل اۆستراليادا بۇرىننان باسشىلىققا الىنىپ كەلە جاتقان قاعيدا.
– سونىمەن, بۇل مودەل نەسىمەن ءتيىمدى بولىپ وتىر؟
– بىرىنشىدەن, اۆستراليانىڭ جەر بەدەرى مەن بايلىعى, كليماتتىق جاعدايى بىزگە ءبىرشاما ۇقساس. ەكىنشىدەن, بۇل ەلدە قولدانىلاتىن باتىس اۆستراليالىق مودەل قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن سالاسىن دامىتۋ باعىتىنداعى جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى بولىپ وتىر. اتالعان ەلدىڭ باتىس بولىگىندە جىلىنا 10 جانە ودان دا كوپ جوبالار قۇرىلىپ, جۇزەگە اسىرىلادى. باتىس اۆستراليانىڭ اۋماعىنىڭ 27 پايىزى گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن تولىق ليتسەنزيالانعان. ال بىزدە قازاقستانداعى جەر اۋماعىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ءالى كۇنگە دەيىن مينەرالدى شيكىزات الەۋەتىن اشۋ باعىتىندا زەرتتەلمەگەن.
دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى بىرقاتار حالىقارالىق ءىرى كومپانيالار قازاقستانداعى بيزنەستى دامىتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋ ءۇشىن ىنتا تانىتىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. بىراق, وسى ىنتانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن, ياعني ىنتادان ىسكە كوشىپ, ناقتى كەلىسىمدەر جاساسۋ ءۇشىن بىزدەگى زاڭنامالارعا الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىندا دامىعان ەلدەردىڭ ستاندارتتارىنا ساي كەلەتىن وزگەرىستەر ەڭگىزىلۋى قاجەت.
مىنە, وسى وزگەرىستەردى ەنگىزۋ الدىندا ءبىز جوعارىدا اڭگىمە ەتىپ كەتكەن اۆستراليالىق مودەلگە نازار اۋدارىلۋدا. بۇل مودەلدىڭ قانشالىقتى قۇندىلىعى تۋرالى جوعارىدا ايتىپ كەتتىك. ەندى وسى اڭگىمەنى بىزدەگى جاعدايمەن سالىستىرا جالعاستىراتىن بولساق, بىزدە جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىنداعى كەلىسىمشارتتاردى جاساسۋ ءۇشىن كەمىندە 1,5-2 جىلداي ۋاقىت كەتەدى ەكەن. ويتكەنى, بۇرىنعى زاڭنامالاردا ينۆەستورلارعا قاجەتتى قۇجاتتاردى بەرۋدەن باستاپ, كەلىسىمدەر جاساسۋعا دەيىنگى مەرزىم تىم ۇزارتىلىپ جىبەرىلگەن. سەبەبى, ىسكە پايداسى جوق كوپتەگەن قۇجاتتار تالاپ ەتىلەدى. مۇنداي جاعدايدا قازىرگىدەي جەدەل دامۋ, كاپيتال اينالىمىن تەزدەتۋ قاجەت ەتىلەتىن زاماندا قانداي ينۆەستور توزىمدىلىك تانىتىپ, ءبىزدىڭ جايباسارلىعىمىزعا كونىپ جۇرە بەرمەك. جايباسارلىق دەپ وتىرعاندىعىم, ماسەلەن, اۆستراليادا جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىنداعى قاجەتتى قۇجات ينۆەستورعا 2 ساعاتتىڭ ىشىندە بەرىلەدى ەكەن. مۇنان كەيىن ەگەر ينۆەستور ىقىلاس بىلدىرەتىن بولسا, كەلىسىم جاساسۋ مەرزىمى وتە جەدەل جاعدايدا جۇرگىزىلەدى. وسىنداي جەدەلدىلىك پەن جاسالىناتىن قولايلى جاعداي ارقاسىندا اۆستراليا جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىققان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل ەلدە ءبىر شارشى شاقىرىم جەردى زەرتتەۋگە جۇمسالعان شىعىن 480 دوللارعا دەيىن جەتكەن. سەبەبى, اۆسترالياداعى جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيالار مولىنان كەلگەن. ال بىزدە ءبىر شارشى شاقىرىم جەردى زەرتتەۋگە جۇمسالعان شىعىن كولەمى بار بولعانى 30 دوللاردى عانا قۇرايدى ەكەن.
زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن ەندى بىزدە دە ينۆەستورمەن كەلىسىمدەر جاساسۋ مەرزىمى بۇرىنعى 1,5-2 جىلدان 1 ايعا دەيىن قىسقارتىلاتىن بولادى.
– ءىستى جەدەلدەتەمىز دەپ ءوزىمىزدىڭ مينەرالدى شيكىزات بايلىقتارىمىزدى شەتەلدىكتەرگە تىم ارزانعا بەرىپ قويىپ ءجۇرمەيمىز بە؟
– مەنىڭ بىلۋىمشە, بۇل ءماسەلە دە جاقسى ەسكەرىلىپ وتىر. جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ سالاسىنداعى اۆستراليالىق مودەل ءالى زەرتتەلمەگەن اۋماقتار ءۇشىن عانا قولدانىلاتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلە ءالى دە پىسىقتالۋ ۇستىندە. «اتتەگەنايلاپ» سان سوعىپ قالماۋ جاعى ەسكەرىلۋدە.
ال ءبىراز زەرتتەلىپ, بويىندا قانداي شيكىزات كوزدەرى بار ەكەندىگى انىقتالعان جەرلەردى بەرۋدىڭ دە, باعالاۋدىڭ دا جولدارى باسقاشا شەشىمىن تاپتى. مۇنداي جەرلەر اۋكتسيون ارقىلى بەرىلەدى. بۇل جۇمىس قازىردىڭ وزىندە قولعا الىنىپ, جۇرگىزىلۋ ۇستىندە.
دەمەك, ءالى زەرتتەلمەگەن, بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن, بويىندا نەنىڭ بار, نەنىڭ جوق ەكەندىگى بەلگىسىز جەرلەر ءۇشىن ەلباسى ماقالاسىندا جازىپ كەتكەندەي, ىزدەۋدى, باعامداۋ مەن كەن ورنىن يگەرۋدى قوسا العاندا, گەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ بارلىق ءتۇرىن جۇرگىزۋ ءتاسىلىن وڭايلاتۋدى قاراستىراتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ اۆستراليالىق مودەلىنە كوشۋدەن قاۋىپتەنىپ قاجەتى جوق دەر ەدىم.
جالپى, ەلباسىمىز ەلىمىزدىڭ جەر قويناۋلارىنىڭ زەرتتەلۋ جاعدايىن جاقسارتۋ, سونىڭ ءىشىندە گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسى بويىنشا الەمدىك نارىققا شىعىپ, وسى ىسكە نەعۇرلىم وزىق تەحنولوگيالاردى تارتۋ ىسىنە ۇلكەن كوڭىل بولۋدە. مۇنىڭ ءوزى تۇسىنىكتى دە. ويتكەنى, ءبىز قازىر اشىلعان كەن ورىندارىنا قاراپ «التىن ساندىقتىڭ ىشىندە وتىرمىز» دەپ ايتىپ جۇرگەنىمىزبەن, شىن مانىنە كەلگەندە سول التىن ساندىقتىڭ ىشىندە نە بار ەكەندىگىن ناقتى بىلمەيمىز. ال بىزگە قازىرگى ۋاقىتتا ونى ءبىلىپ, انىقتاپ قانا قويماي, بار دۇنيەنى يگەرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن دە قاراستىرۋ كەرەك. ءبىز ءوز جەرىمىزدىڭ الەۋەتىن وسىلاي عانا اشىپ, ىسكە جاراتا الامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».