پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جىل باسىنداعى بۇل ماقالاسى, ءوزى اتاپ وتكەندەي, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مەن وسى ماقالاعا وراي بۇگىنگى كۇنگى الەمدىك داعدارىس سەبەپتەرى مەن فاكتورلارى اياسىندا اڭگىمە قوزعاعاندى ءجون كوردىم. ەڭ الدىمەن, باستى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى يدەياسى وڭشىل-ليبەرالدىق قاعيداتقا قۇراستىرىلعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىن. كەزىندە بەلگىلى ءبىر جاعدايلارعا بايلانىستى, ياعني مۇنايدىڭ قىمباتتاۋىنا قاراي ەلىمىزدە ەڭبەك ونىمدىلىگىنەن ەڭبەكاقى وزىپ كەتكەنىنىڭ كۋاسى بولدىق. بۇل حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىن كوتەردى. بىراق, بۇل سايكەسسىزدىك بولاشاقتا حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتسا دا, نارىقتىق قاعيداتتارعا قايشى كەلدى. سوندىقتان دا ول بولاشاقتا كەرى اسەرىن بەرۋى ءتيىس ەدى.
مىنە, قۇرىلىمدىق رەفورمالاردىڭ كەرەكتىگى وسى كەزدە تۋىندادى. ايتالىق, ءبىزدىڭ ەلدە مونوپوليزاتسيا جوعارى بيىك دەڭگەيدە بولعاندىقتان دا ونى جويۋعا قۇلشىندىق. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك سەكتور ولشەمى دە تىم بيىكتە تۇردى. ال وسى تۇستا ەلىمىزدەگى جەكەمەنشىك سەكتور 40-اق پايىز ەكەن. پرەزيدەنتىمىز اقش-تا جەكەمەنشىك سەكتور 90 پايىز جاعدايىندا ەكەندىگىن, ول ەلدىڭ قالاي دامىعانىن سان رەت مىسال ەتىپ ايتىپ تا ءجۇردى. سوندىقتان دا, مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسىن قىسقارتىپ, جەكەمەنشىك سەكتوردى كوتەرۋ ەلباسىنىڭ كوزدەگەن ماقساتى سانالدى. تاعى ءبىر فاكتور – ەكونوميكالىق باسەكە كوتەرىلىپ, نارىقتىق قوعامنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كۇشەيۋى ءتيىستى بولاتىن. بۇل ورايدا قۇقىقتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءمانى وراسان زور ەدى. اتاپ ايتقاندا, سوت رەفورماسىن جاساپ, بىرقاتار كودەكستەردى جۇيەلى تۇردە نارىقتىق قاعيداتتارعا سايكەستەندىرىپ جاڭعىرتىپ شىقتىق. جەكە ادامدى قۋدالاۋدان ساقتاۋ, ەكىنشىدەن, جەكەمەنشىكتى قورعاۋ, ءۇشىنشى – بيزنەستى دامىتۋ جانە ونىڭ دامۋىنا كەپىلدىك بەرۋ قاعيداتتارى ورنىقتى. وسى باعىتتا ازاماتتىق كودەكس, ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى, قىلمىستىق كودەكس جاڭعىرتىلدى. بۇل كودەكستەردى باتىس قۇپتادى جانە ونى نارىقتىق قاعيداتتارعا سايكەس دەپ تاپتى.
بۇعان دەيىن قازاقستاندا «جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ» رەفورماسى جاسالعان, ول جەرگىلىكتى ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارىنا اكىمدىكتەگى كەيبىر تياناقسىز قىزمەتكەرلەردى قىزمەتتەن تايدىرۋ قۇقىن بەردى. وندا اكىمدەردى قاداعالاۋ ماسەلەلەرى دە قاراستىرىلدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ءدال وسى ارادا ساياسي رەفورما قاراستىرىلمادى. بۇل ءبىر جاعىنان دۇرىس تا ەدى, ويتكەنى, مۇنداي باعىتتا ساياسي رەفورما كۇش السا, الدىمەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار جاسالۋى ءتيىس, ول تياناقتىلىققا كەپىلدىك بەرەدى.
وسى ارادا قازىرگى كەزەڭدەگى ەلىمىزگە قاتىستى تەرىس فاكتورلارعا توقتالماسا جانە بولمايدى. بىرىنشىدەن, رەسەيدىڭ تاياۋ ارادا رەفورما جاسايتىن ويى جوق. قازىر رەسەي ۆاليۋتا «سوعىسى», تاۋارلىق ينتەرۆەنتسيا, «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» ورتاسىندا. ءتول ۆاليۋتاسىن قۇلاتتى, ول بىزگە اسەر ەتتى دەگەندەي... رەسەي سانكتسيالاردىڭ استىندا, بۇل دا ءبىزدىڭ دامۋىمىزعا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى.
سونىمەن بىرگە, وڭ فاكتورلار دا جوق ەمەس. قىتايدىڭ «جىبەك جولى» باعدارلاماسى بىزگە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ەكونوميكالىق سەپتىگىن تيگىزۋدە. سولاردىڭ ەسەبىنەن ءبىز قارىم-قاتىناستىڭ كۇرە جولىن سالامىز. قىتاي قازىر بىزگە سەنىمدى ينۆەستور رەتىندە ءوزىن تانىتتى. مۇنداي قۇبىلىس باتىستىڭ دا قاباعىن اشۋدا.
ەندى نەعايبىل فاكتورلارعا توقتالايىن. ول بۇگىنگى الەمدى ەلەڭدەتكەن اسىرە يسلامشىلدىق فاكتور, ونىڭ تاعدىرى مەن اقىرىنىڭ قالاي بولارىن ءبىز ءالى بىلمەيمىز. يران فاكتورىن دا وسى ساناتقا ەنگىزۋگە بولادى. تاعى ءبىر نەعايبىل فاكتوردىڭ ىشىنە ۋكراينانىڭ جاعدايىن, سيرياداعى بۇگىنگى احۋالدى كىرگىزەر ەدىم. ءبىز قازىر مۇنايدىڭ باعاسىن بىلمەيمىز, كوتەرىلە مە, تومەندەي مە, ول دا – نەعايبىل...
دەمەك, بۇگىنگى كۇننىڭ الەمدىك تالاپتارىنا ساي بىزدە بالامالى ماسەلەلەر بار, رەفورمالار جاسالىپ جاتىر. ياعني, سوعان قاراماستان, بىزدەر, بىرقاتار فاكتورلاردى ۇنەمى ەسەپكە الىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ءوز باسىم پرەزيدەنتتىڭ جاڭا جىلداعى العاشقى ماقالاسى وسىنداي عالامدىق فاكتورلارعا ناقتى جاۋاپ دەپ سانايمىن.
ءازىمباي عالي,
تاريح عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.