ەستەلىك – وتكەن كۇننىڭ ەسەبى, بۇگىنگى كۇننىڭ – جاد ەنشىسى, ەرتەڭگى كۇننىڭ ەلەسى عانا ەمەس, ول ءبىر عۇمىردىڭ ماعىناسىن ەكشەۋ. ۇزىندى-قىسقالى عۇمىردا كىمنىڭ قادىرىن كىم بىلگەنىن قايدام, بىراق تا قايىم مۇحامەدحانوۆ سياقتى دەگدارلاردىڭ قادىرى كەتپەي, كەلەر كەلەشەكتە دە قايىرىلىپ ويعا ورالا بەرەتىنىنە سەنەمىن.
عاسىرلىق تولايىمى اتالىپ وتىرعان قايىم انت مەزگىلىندە ماعجان باستاعان الاشتىڭ بار زيالىسىن اۋزىنا الىپ: «كوكباي, كوكباي! كوكبايعا يە بولىڭدار! تاعى قانداي سۇراقتارىڭ بار, بالالارىم؟ ەندەشە, مەن بولدىم. شارشادىم!» – دەپ سوزدەن قالعان ەكەن. شارشاسا – شارشاتقان دا شىعارمىز. مەن قايىم دەگداردىڭ قىزىعى مەن قيىندىعىن ءوزى كورگەن 88 جاسىنىڭ 27 جىلىنىڭ كۋاسى بولىپپىن». قاي قىزىعى تاتيدى سۇم ءومىردىڭ, جاقىندى – اراز, الىستى – جات قىلارعا», – دەپ اباي ايتقانىنداي, قايىمنىڭ قاي قىلىعى قوعامىنا جاقپاعانىن بىلگىسى كەلگەن ادام مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسىنان كەشكەن بارلىق تاعدىر تاۋقىمەتىن ەسكە تۇسىرسە, جەتىپ جاتىر.
ول – ابايدىڭ رۋحاني قورمالى, ماعجان مەن مۇحتاردىڭ رۋح جاساۋىلى, كوكبايدىڭ رۋح قاراۋىلى بولىپ ءومىر ءسۇردى. ەگەر ول سونداي جانكەشتى رۋحپەن ءومىر سۇرمەگەندە, ءبىز دە ونىڭ رۋحىنا وسىنشاما تاعزىم ەتپەس پە ەدىك, كىم ءبىلسىن. اباي مەن اۋەزوۆ ويعا ورالعاندا, قايىمنىڭ ەستەن شىقپايتىنى دا سوندىقتان. ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى, اباي شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگياسى, «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ تاريحي نەگىزدەرى مەن جازىلۋ تاريحى, جىراۋلاردىڭ شىعارمالارى مەن تاريحي ەپوستاردىڭ ءماتىندەرى قاقىنداعى زەرتتەۋلەرى قازاق ادەبيەتتانۋ مەن سىني پايىمداۋلارىنداعى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى التىن قورى بولىپ تابىلادى. ول ەڭبەكتەردىڭ قادىر-قاسيەتى ءاربىر كوزىقاراقتى زيالى قازاقققا تانىق تا قانىق.
* * *
قايىمنىڭ بار قازاقتىڭ ءوزىنەن بۇرىنعى زيالىلارىنان ءبىر ەرەكشەلىگى, ول العاشقى قالا ينتەلليگەنتى, سول كەزدەگى ۇعىممەن ايتساق, قىر ومىرىنە قاتىسى جوق, كوشپەلى ومىردەن تىس, شاھار ورامدارىندا ەس ءبىلىپ, ەرجەتكەن تۇڭعىش «قاراتاياق» تولقىننىڭ باسى ەدى. سەمەيدىڭ تەكتىسىمەن دە, تەنتەگىمەن تەل ءوسىپ, قالاعا ءتان بار مىنەزدى بويىنا ءسىڭىرىپ ەرجەتتى, قالا زيالىسى بولىپ ءومىر ءسۇردى. كەشەگى قۇنانباي مەن اباي ءمىناجات ەتكەن ءتىنىباي مەشىتىنىڭ تۇبىندەگى مۇحامەدحاننىڭ كوك شاتىرلى ۇيىندە تۋدى. شاھاردىڭ قازاق, تاتار, ورىس, پولياك, ەستەك تەكتى بالالارىنا جاتسىنا سىڭىسكەن جوق, سولاردىڭ ىشىندەگى ەستى سوتقارى, اقىلدى تەنتەگى, «كوشە كوسەمى», مەشىت ءمۇريتى, گيمنازيا شاكىرتى, ۋچيليششە ۇلانى, ينستيتۋت تۇلەگى جانە وقىتۋشىسى بولىپ ءومىر مايدانىنا الاڭسىز ارالاستى. شىندىعىن ايتايىن, مۇنى ەش اسىلىق دەمەڭىز, ول كەڭەس وكىمەتىن قاشان قۇلاعانشا مويىنداماي ءومىر ءسۇردى. سەمەيدەگى «الاشتىڭ مادەنيەت وتاۋى» اتانعان مۇحامەدحاننىڭ شاتىرلى ۇيىنەن احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, حالەل عابباسوۆ, ءجۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماننەن تۇرعانباەۆ باستاتقان ەل اعالارى ۇنەمى ءدام تاتىپ, سۇحبات قۇردى. شاكارىم, كوكباي, يسا, امىرە, مۇحتار, ماعجان, ءسابيت دونەنتاەۆ ول ءۇيدىڭ ءوز ادامىنداي ەدى. بۇلاردىڭ ءىشىندە مۇحتار, امىرە, يسادان باسقالارىنىڭ بارلىعى دا حالىق جاۋى بولىپ ۇستالدى. ول سۇلتانماحمۇت پەن ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن, «قورقىتتىڭ قوبىزىن», «باتىر باياندى», «مولىقباي باقسىنى» وڭاشا وتىرىستاردا داۋىستاپ جاتقا ايتۋىنان باس تارتقان ەمەس. سىبىرشىل سالپاڭقۇلاقتاردان سەسكەنگەن ەمەس, سىبىسى شىقسا, سىباعاسىن بەرىپ تە الاتىن. ولار سوندىقتان دا قايىمنان سەسكەنىپ ءجۇردى. كيىم كيىسى, پىكىر-پايىمى, ۇستانىمى, «جاسىنان ءتۇسىن بيلەپ, سىر بەرمەۋى» بەكزاتتىقتى تانىتاتىن.
ول ءۇشىن كلاسسيكالىق ءبىلىم مەن الاش يدەياسىنان باسقا ومىرلىك ماقسات بولعان ەمەس. بۇل ەكەۋىنە ءدال سەمەي شاھارىندا بۇرىن دا, كەيىن دە قازاق, تاتار, ورىس اراسىندا پۋشكين مەن ابايدى, تولستوي مەن شاكارىمدى, لەرمونتوۆ پەن سۇلتانماحمۇتتى, بلوك پەن ماعجاندى ءۇش تىلدە جارىستىرا تالدايتىن جاس وقىمىستى جوق ەدى. م.اۋەزوۆتى وقىتقان ي.گ.مالاحوۆ پەن پروفەسسور نەچاەۆتىڭ: «مۇحامەدحانوۆ جولداس سەمەيدەگى قازاق ينتەلليگەنتىنىڭ جۇلدىزى» – دەۋى دە سوندىقتان. بۇل قايسارلىق پەن «رىتسارلىق مىنەز» اكەسى ءبىرىنشى رەت ۇستالعان جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا, ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, «كەكتى نامىسقا» ۇلاسىپتى. قانداي قيىنشىلىقتى باسىنان كەشسە دە, سول ءۇشىن تۇرمەگە قامالسا دا, وسىناۋ حالىق كوسەمدەرى جونىندە ءبىر اۋىز قيانات ءسوز ايتپادى.
1977 جىلى قازان ايىندا قايىم اعاعا مەنى جەتەلەپ اكەلگەن دە ونىڭ وسى مىنەزى ەدى. وعان مىنا وقيعا تۇرتكى بولدى. جيىرما بەس جاستامىن. جىر جيناقتارىم شىقتى, العاشقى رومان-نوۆەللام دا قاعاز بەتىنە ءتۇسىپ جاتقان. بىراق, اباي, مۇحتار, الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى جينالعان دەرەكتەردىڭ ىعىنا قاراعاندا, شىعارماشىلىق جول ايرىعىندا تۇرعانىمدى ءبىلدىم. ويىمدى ۇلكەن كوركەم دۇنيە باۋراپ الدى. ۇستازىم ءارى اعامداي ەتەنە رىمعالي نۇرعاليەۆ: «ەندى قايتپا, قايىمعا جولىق», – دەدى. اقىليا تۇراعۇلقىزى تۋرالى «تۇڭعىش تۇلەۋ» اتتى ەستەلىك-سۇحباتىم «لەنينشىل جاس» گازەتىنە جاريالانعان-دى. سونىڭ ءىشىندە: «الاشوردانىڭ قايراتكەرى تۇراعۇلدىڭ اتى اتالدى», – دەپ ءبىر اسا بەدەلدى لاۋازىم يەسى ورتالىق كوميتەتتى شۋلاتىپ, اقىرى گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ساعات اشىمباەۆقا تۇسىنىكتەمە جازدىرتىپ, ەسكەرتۋ بەرگىزىپ تىندى. ونىمەن قويماي, سول كەزدەگى «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ءا.مارحاباەۆقا مەنى جۇمىستان شىعارۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەرگىزدى. باسىلىمدارعا جازىلۋ ءجۇرىپ جاتقان ناۋقان. ءابدىلحاميت ۇستازىمىز: «سەن سەمەيىڭە ىسساپارعا جونەل. سودان قىزىلجار ارقىلى ومبىڭا بار. اقىرى سۇرانىپ ءجۇرسىڭ. وعان دەيىن ءوزى دە تىنىشتالادى», – دەدى. بىردەن اباي مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى توكەن يبراگيموۆكە حابارلاسىپ, سەمەيگە تارتتىم. تاڭەرتەڭگى ساعات ون ءبىر مولشەرىندە ديرەكتوردىڭ كەڭسەسىنە قايىم اعا, ودان كەيىن شەجىرەشى, قىزىل ءتىلدىڭ شەشەنى, اقىن تاڭىربەرگەن امىرەنوۆ كەلدى. اڭگىمە ەكىنتىگە دەيىن ۇلاستى.
ودان كەيىن ەسكى دوسىنان ءبولىپ الىپ, ەسكى سەمەيدىڭ تاريحي كوشەلەرىن ارالاتىپ, مۇحتار قاقىندا مەن كۇتپەگەن توسىن وقيعالاردى ايتتى. ۇزاق اڭگىمە ۇزىلمەي, كاكەڭنىڭ ۇيىنە ىلەسە كەلدىم. «باعاناعى ماتەريال مىناۋ», دەپ سول جاقتاعى بولمەگە كىرىپ, قازاقى ساندىقتىڭ ۇستىنە جينالعان كورپەنىڭ ىشىنەن ءبىر كىتاپتى سۋىرىپ الدى. مەن دە ول بولمەگە سۇعىنىپ قالىپ ەم, بالاشا قىسىلىپ «ءجۇر, جۇرلەپ» ۇلكەن بولمەگە جەتەلەدى. قوناق توردە وتىرۋعا ءتيىس دەسەم كەرەك, ۇزىن ۇستەلدىڭ باسىنداعى ورىندىققا وتىرىپ ەدىم, ءتۇسى سۋىپ: «تۇر. بۇل – مۇحتاردىڭ ورنى. ودان باسقا ەشكىم وتىرمايدى», – دەگەنى. قاراما-قارسى ورىندىققا جايعاستىم. بوي جىلىنعان سوڭ: «تۇر. وتىر مۇندا. وسى ۇيگە كەلگەندەگى ەندىگى سەنىڭ ورنىڭ وسى», – دەدى مۇقاڭنىڭ ورنىن نۇسقاپ. كوزىمنەن جاس ىرشىپ كەتتى. ارينە, سۇيىنىشتەن. دوستىققا, ىنىلىككە, داستۇرگە دەگەن ماحابباتىنا, ادالدىعىنا, جان تازالىعىنا, قۇرمەتىنە ءسۇيىندىم. جانارىنا شىق تۇنىپ: «قارا شالدى ساعىندىم», دەپ اقىرىن عانا سىبىرلادى. ول وسى ءبىر اۋىز سوزبەن كوپ سىردى اڭعارتتى. قايىم اعانىڭ سول لەبى جۋساننىڭ قىشقىلتىم يىسىندەي اڭسارلى ءوزىمسىنۋى سانا اڭسارىن اشىپ جىبەردى. ەندى تىكەلەي ەستەلىككە كوشەمىن.
قايىم مۇحامەدحانوۆ: «مۇحتار ءبىزدىڭ ۇيگە جيىرماسىنشى جىلداردىڭ وزىندە ءجيى كەلەتىن قادىرلى قوناق ەدى. وتىز سەگىزىنشى جىلى جاز ايلارىندا سەمەي قالاسىنا كەلىپ, ەكى اي بويى ءبىزدىڭ ۇيدە جاتتى. سول جولى ونىڭ جان دۇنيەسىن جاقىن ءتۇسىندىم. ىنىلىگىم سىرلاستىققا اينالدى. اباي تۋرالى دەرەكتەردى ءبىر جولى ەمەس, ودان بۇرىن دا, بوزبالا شاعىنان تىرنەكتەپ جيىپ كەلەدى. بۇرىنعى ساپارلارىندا شىڭعىس ەلىنىڭ ادامدارىن, اقساقالدارىن سەمەيگە شاقىرىپ الىپ, سوندا ۇزاق اڭگىمەلەسەتىن. وندا جاس كەزىم بولسا دا قۇلاعىم تۇرىك جۇرەتىن. پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيمىن. ادەبيەت تاريحىنا دەن قويىپ, ولەڭ جازىپ جۇرگەن كەزىم. جانە شىڭعىستىڭ شەجىرە قارتتارىن جاقسى بىلەمىن. سول سەبەپشىلىك ەتتى مە, باۋىرىنا باۋراي تارتتى.
ابايدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋى مەرەكەسى قارساڭىندا «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى» اتتى كانديداتتىق تاقىرىپتى بەكىتتىرىپ بەردى. مەن ىسكە كىرىسىپ كەتتىم. الايدا, مۇنىڭ اششى سىباعاسى الدا ەكەنىن بىلمەپپىن.
قازاقستان ك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1947 جىلعى «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى جۇمىسىنداعى ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەر تۋرالى» قاۋلىسىنا وراي اكادەميك ساقتاعان بايىشەۆتىڭ «پروفەسسور م.اۋەزوۆ وتكەندەگى قاتەلەرىنىڭ شىرماۋىندا» اتتى اشكەرەلەۋشى ماقالاسى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالاندى. سودان باستاپ جەتى جىل بويى قاۋىپ-قاتەرى جەلكەمىزدەن ءتوندى دە تۇردى.
1947 جىلى 2 تامىز كۇنى وسى گازەتتە جاريالانعان «سەمەي ادەبيەتشىلەرى» دەپ اتالاتىن ماقالا ماعان قۇرىلعان العاشقى تۇزاق ەدى. ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى تۋرالى مەنىڭ جازعاندارىما دۇرسە قويا بەرىپ, تىكەلەي ساياسي ايىپقا كوشەدى. وندا: «چەلكاشتى» اۋدارعان ادام, مەيلى, ابايدىڭ تۋىسى, جاقىنى بولسىن, ونداي ادامنىڭ ءبارى پروگرەسشىل, ابايدىڭ شاكىرتى بولا العان جوق. ابايدىڭ «چەلكاشتى» اۋدارعان «شاكىرتى» سوۆەت وكىمەتىنە, پارتياعا قارسى كۇرەسكەن, سوڭىنان اشكەرەلەنگەن ادام. وبلىستىق گازەت بۇل ماقالادا ونىڭ اتىن بۇركەمەلەپ, اتاماي كىرگىزىپ, «پروگرەسشىل ەدى, شاكىرتى ەدى» دەپ بوسقا لاعىپ وتىر. ابايدىڭ ءبىر شاكىرتى ءارىپ اقىن دەيدى گازەت. ءارىپ پاتشا چينوۆنيكتەرىنىڭ, قازاق بايلارىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن اتىشۋلى ءتىلماش, ءومىر بويى ابايعا قارسى پىكىردە بولعان, ۇنەمى باقاستىقپەن وتكەن ادام… ابايدىڭ ەندى ءبىر شاكىرتى «ەڭلىك-كەبەك» پوەماسىن جازىپ ەدى دەيدى. بىراق ابايدىڭ بۇل «شاكىرتىنىڭ» اتىن گازەت ءدال ايتۋدان قايمىعىپ (؟) باسقا بىرەۋگە بۇرا سالىپتى. «ەكپىندى» گازەتى ونى قانشاما بۇركەگىسى كەلسە دە «ەڭلىك-كەبەك» پوەماسىن جازعان ادامدى ادەبيەتتەن ساۋاتى بار ادامنىڭ ءبارى بىلەدى. ول سوڭىنان قولىنا قارۋ الىپ, سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكەن قاس دۇشپان!.. وبلىستىق گازەت وسىنى ابايدىڭ شاكىرتى ەدى, پروگرەسشىل ادام ەدى دەپ ساياسي ساۋاتسىزدىقتىڭ شەگىنە جەتىپ وتىر… ىشىندە ازيالىق, تۇرىكتىك باعىتتىڭ شەڭبەرىندە بولعان ادامدار دا بار. گازەت وسى «شاكىرتتەردىڭ» ءبارىن ساپقا قويىپ, «جاڭاشىل, پروگرەسشىل ادەبيەت وكىلدەرى» دەپ بارىنە ءبىر ات قويادى. مىنە, سەمەي «ادەبيەتشىلەرىنىڭ» ءبىرى ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ قالامىنان شىققان جانە رەداكتسيانىڭ قابىلداپ جاريالاعان «عىلىمي ماقالاسىنىڭ ءبىرى وسىنداي», – دەپ ءارى قاراي كەكەتىپ-مۇقاتا جونەلەدى.
قويشى, سونىمەن 1951 جىلى 7 ءساۋىر كۇنى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى» دەگەن تاقىرىپتاعى ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. كەڭەستىڭ توراعاسى م.ساۋرانباەۆ, وپپونەنتتەرى سيلچەنكو مەن اۋەزوۆ, تالقىلاۋعا قاتىسقاندار: ق.جۇماليەۆ, تاستانبەكوۆ, س.نۇرىشەۆ, ە.بەكماحانوۆ, س.امانجولوۆ, بالقاشەۆ, ۋسانوۆيچ, تۇرعامباەۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, م.عابدۋللين, ت.ب. وپپونەنتتەردىڭ پىكىرىنەن سوڭ ءسوز العان ق.جۇماليەۆ:
«قىزىق, ديسسەرتانت اۋەزوۆتىڭ بۇل قاتەلىگىن قاتتى سىناۋدىڭ ورنىنا ونىڭ جەتەگىندە كەتكەن. ال اۋەزوۆ جاس عالىمعا دۇرىس باعىت بەرۋدىڭ ورنىنا, عىلىمي كەڭەستىڭ الدىندا وعان عىلىمي دارەجە بەرۋدى ۇسىنادى... بۇل ديسسەرتاتسيا عىلىمعا قارسى ۇستانىمدا جازىلعان. مۇندا كەنەسارى قاسىموۆتى اسپەتتەگەن اقىنداردىڭ شوعىرى توپتاستىرىلعان, ءپانتۇركيزمنىڭ, ءپانيسلاميزمنىڭ يدەيالارىن جاڭعىرتادى, ءوزىنىڭ كوزقاراسى جاعىنان حالىققا قارسى, جات اقىنداردى اقتاۋعا تىرىسادى», – دەپ مەنى دە, جەتەكشىمدى دە, وپپونەنتەردى دە, كوكباي, ءارىپ, تۇراعۇلدى دا جەردەن الىپ, جەرگە سالدى. ال ايگىلى كەرازۋ س.نۇرىشەۆ: «اۋەزوۆ, اباي مەكتەبى دەگەنىمىز – بۇل نەگىزىنەن اراب-پارسى ادەبيەتىنىڭ ىقپالىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان شىعىستىق سوفىلىق مەكتەبى دەپ قارايدى», – دەپ سىڭارەزۋلەي جونەلدى.
اقىرى م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى ەكىنشى رەت مىنبەگە كوتەرىلىپ, ديسسەرتاتسيانىڭ عىلىمي ءمانىن تۇسىندىرە كەلە:
«سىزدەردى بۇل قىرقىلجىڭعا يتەرمەلەپ وتىرعان عىلىمي مۇددە ەمەس, 12 جىل بويى ادال جانە بايىپتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, بۇگىن عىلىمي كەڭەستىڭ الدىندا قورعاۋعا شىعىپ وتىرعان جاس عىلىمي قىزمەتكەردى مۇقاتۋ پيعىلى. ول ءسوزسىز العىر عىلىمي قىزمەتكەر, تالانتتى جانە ۇقىپتى زەرتتەۋشى. ونىڭ قاتەسى دە بار شىعار, بىراق ونى سىزدەر تۇزەتە بىلۋلەرىڭىز كەرەك, ءبىزدىڭ پارتيالىق پرينتسيپ دەگەنىمىز قايدا, عىلىمنىڭ ءمۇددەسىنە وبەكتيۆتى تۇردە قارايتىن عىلىمي كوزقاراس قايدا؟ سىزدەر ابايدى شاكىرتتەرىنەن ءبولىپ تاستاعىلارىڭىز كەلە مە, سىزدەر ابايدا ەشقانداي شىعىستىق نىشان مەن قايشىلىق جوق دەيسىزدەر مە؟.. جوق, سىزدەردىڭ بۇل ارەكەتتەرىڭىز ەشقاشان دا جۇزەگە اسا قويماس! سىزدەردىڭ بۇل سىڭارەزۋلەۋلەرىڭىز عىلىمي ماسەلەنى, ديسسەرتاتسيانى تالقىلاۋدىڭ شەگىنەن شىعىپ بارادى. ءسىز ەكەۋىڭىز وسى ديسسەرتاتسياعا زيان كەلتىرۋ ارقىلى اۋەزوۆتى مۇقاتقىلارىڭىز كەلىپ, الدىن الا قامدانىپ كەلگەنسىزدەر, ال بۇل دەگەنىڭىز بارىپ تۇرعان جىكشىلدىك, ودان باسقا ەشتەڭە دە ەمەس!»,– دەپ ولاردىڭ بەتىن قايىردى.
بۇدان كەيىن ابايتانۋ ءىلىمى مەن ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى ماسەلەسى جازۋشىلار وداعىنىڭ پارتيا ۇيىمى مەن قالالىق پارتيا ۇيىمىنىڭ 1951 جىلعى 13 ماۋ-
سىم كۇنگى بىرىككەن ماجىلىسىندە جانە 20 ماۋسىم كۇنگى عىلىم اكادەمياسى مەن جازۋشىلار وداعى بىرىگىپ وتكىزگەن جينالىستا شۇعىل دا شوگەل تالقىلاندى. سوندا اۋەزوۆ: «بىراق سىلەيتىپ (وحايۆانيا) سالۋ تۇرعىسىنان بولىپ جۇرمەسىن»,– دەپ رەپليكا تاستاپتى.
جازۋشىنىڭ شىدامسىزدىق كورسەتۋى تەگىن ەمەس ەدى. وسىنىڭ الدىنداعى كەنەسارى تۋرالى تالقىدا قازىرگى جينالىس جۇرگىزۋشىنىڭ ءوزى ەسكەرتىپ وتكەندەي, الاڭى مول پىكىر ۇسىنعان بولاتىن. وندا ق.جارماعامبەتوۆ:
«ديسسەرتاتسيا قورعاۋشى ق.مۇحامەدحانوۆ اباي مەكتەبىنىڭ ءشاكىرتتەرىنە بالالارىنىڭ ءىشىنەن اقىلباي مەن ماعاۋيانى, دوستارىنىڭ ىشىنەن كوكباي مەن ءارىپتى, تاعى باسقالاردى قوسادى. وسى شاكىرتتەردىڭ شىعارماشىلىعىن تالداي كەلە ديسسەرتاتسيا اۆتورى: «اباي ۇنەمى ولارعا تاقىرىپ ۇسىنىپ وتىردى, شىعارماشىلىعىنا كۇندەلىكتى كومەك كورسەتىپ وتىردى», دەيدى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ ارقايسىمىز وسى كۇنگە دەيىن ءنار الىپ جۇرگەن بۇكىل قازاق ادەبيەتى كلاسسيگىنىڭ شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىنان بالالارى مەن ءدىندار-رەاكتسيونەرلەردى الىپ تاستاساق, ودان ونىڭ بەدەلى كەمىمەيدى», – دەدى.
س.نۇرىشەۆ ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى دەگەن ماركستىك, لەنيندىك, ستاليندىك ىلىمگە قارسى تاس-تالقانى شىعارىلىپ تالقاندالعان قىلمىستىق تۇجىرىمدامانىڭ تامىرىن ماڭگىلىككە وتاپ تاستاۋىمىز كەرەك. ونى قازىر حالىق جاۋى رەتىندە اشكەرەلەنىپ, عىلىمي دارەجەسى الىنىپ تاستالعان قايىم مۇحامەدحانوۆ سياقتى شاكىرتتەرى ارقىلى وتكىزىپ جىبەرۋگە تىرىسقان. ءسويتىپ, قوعامدىق ويدى اداستىرعاناباي مۇراجايىنا جالعان دەرەكتەر مەن مۇراعاتتار جيناۋ ارقىلى حالىق جاۋلارىنىڭ يدەياسىن ناسيحاتتاعان دەگەن مازمۇندا ايىپ تاقتى.
ق.جۇماليەۆ: «مۇحامەدحانوۆتىڭ ديسسەرتاتسياسىندا… ءبىرىنشى وپپونەنت رەتىندە اۋەزوۆ ءسوز الدى, ول بۇل جۇمىستى وتە ماقتاپ, اسپانعا كوتەردى. مەن بۇل ديسسەرتاتسيانى بىزگە جات ۇلتشىل, پانيسلاميستىك يدەيانى كوپە-كورىنەۋ وتكىزىپ جىبەرۋ دەپ ەسەپتەيمىن. نەگە؟
بىرىنشىدەن, ابايدىڭ شاكىرتى رەتىندە تۇراعۇلدى ۇسىنادى, ال ول بولسا كەزىندە حالىق جاۋى رەتىندە قازاقستان تەرريتورياسىنان قۋىلعان بولاتىن. ديسسەرتانتتىڭ پىكىرى بويىنشا ابايدىڭ ەكىنشى ءشاكىرتى – كوللەكتيۆتەندىرۋگە قارسى شىعىپ, شىڭعىستاۋدا قارۋلى باندىلار كوتەرىلىسىن باسقارىپ جۇرگەندە قىزىل ارميا ءبولىمدەرىمەن اتىس كەزىندە ولگەن شاكارىم قۇدايبەرديەۆ ەكەن. مۇحامەدحانوۆ ابايدىڭ ەڭ جاقىن دوسى جانە تالانتتى شاكىرتى – اسا ءىرى ءدىن وكىلى, ءىرى فەودال, ورىستاردى, وزبەكتەردى, قىرعىزداردى جانە قازاقتاردى قىرعان, بۇگىن پارتيا مەن كەڭەس بۇقاراسى اشكەرەلەپ وتىرعان كەنەسارى مەن ناۋرىزباي تۋرالى داستان جازعان كوكباي ەدى, دەپ ەسەپتەيدى. داستاندا ناۋرىزباي كىمدى ولتىرەدى؟ ورىستاردى. كىمنىڭ قالاسىن ورتكە ورايدى؟ ورىستاردىڭ. كوكباي كەنەسارىنى نەگە ماداقتايدى؟ ءبىر جولدا 99 وزبەكتى ولتىرگەنى ءۇشىن. قاسىموۆتاردى اقىن نە ءۇشىن ماقتايدى؟ قىرعىز بەن قازاق ەلىنىڭ بەيبىت تۇرعىندارىن قاتىگەزدىكپەن اياۋسىز قىرعانى ءۇشىن».
مىنە, اۋەزوۆ كىمدى ابايدىڭ شاكىرتى, دوسى, حالىق اقىنى دەپ ەسەپتەيدى. اۋەزوۆتىڭ وسى پىكىرىمەن كەلىسەمىز بە؟ جوق, ەشقاشان دا. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, مۇحامەدحانوۆتىڭ ەڭبەگى تۋرالى پىكىرىندە ديسسەرتانتتىڭ: ابايدى گاسپيرينسكيدىڭ, اۋعانيدىڭ, عابدۋكۋدىڭ جانە باسقا دا تازا پانيسلاميستەردىڭ يدەيالىق جالعاستىرۋشىسى رەتىندە كورسەتكەن پانتۇركىستىك, پانيسلاميستىك ماقالاسىنا جاساعان سىلتەمەسىمەن ىمىرالاستىق ءبىلدىردى... «الاشوردانىڭ» كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى جۇماباەۆتىڭ شىعارماسىنان ءۇزىندى كەلتىرگەن. بۇل اۋەزوۆ ءۇشىن ماسقارا جاعداي».
س.مۇقانوۆ «ەڭلىك-كەبەك» ەشقايدا ساقتالماي, تەك, مۇحامەدحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇحتاردىڭ سەمەيدەگى ارحيۆىنەن تابىلىپتى-مىس. ول نە قىلعان ارحيۆ؟ جانە ول ءارحيۆتى 1934 جىلعى ماقالاسىنا دەيىن اۋەزوۆ جولداستىڭ ءوزى نەگە بىلمەگەن؟!. ودان بۇرىنعى ماقالالارىندا نەگە اتاماعان؟!. بۇنداي ءبانديتتىڭ شىعارمالارىن ءبىز تالقىلاپ جاتپايمىز. ەكىنشى – تۇراعۇل. جاقسى كورەتىندەردىڭ ەركەلەتىپ قويعان اتى – تۇراش. ابايدان تۋعان بالا بولعانىمەن, بۇل دا سوۆەت قوعامىنا جات, جاۋ كىسى. ول دا «الاشوردا» پارتياسىنىڭ ارداقتى ادامىنىڭ ءبىرى بولىپ, «سارىارقا» گازەتىنە cوۆەت وكىمەتىن جامانداپ ماقالا جازعان. 1928 جىلى cوۆەت وكىمەتىنىڭ ەرەكشە دەكرەتىمەن, قازاقتىڭ بەس ءجۇز باي-فەودالدارىنىڭ مال-م ۇلىكتەرى كونفيسكاتسياعا الىنعاندا, تۇراعۇل دا سول تىزىمدە بولعان. وسىنداي جولدا ولگەن ادامدى دا 1951 جىلعا دەيىن اۋەزوۆ جولداستىڭ, ونى قۋاتتاپ جيرەنشين, مۇحامەدحانوۆ جولداستاردىڭ دارىپتەۋىنە قايران قالامىز!».
بۇدان ءارى شەشەندەردىڭ ءسوزدەرىن كەلتىرىپ جاتپايمىز. تىكەلەي جاۋاپقا جۇگىنەمىز.
م.اۋەزوۆ: «ەندى اباي مەكتەبى مەن ونىڭ شاكىرتتەرى تۋرالى ءماسەلەگە توقتالايىن. توقتالا وتىرىپ: بايانداماشى بۇل ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە دۇرىس قويا المادى, ياعني بايانداماشى مۇحامەدحانوۆتىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا قورعاعان ديسسەرتاتسياسى كەزىندەگى جانىعۋ مەن داڭعازانى قايتالاي جاڭعىرتۋعا تىرىسقانىن مالىمدەيمىن. ايتپەسە, الپىس جىل ءومىر سۇرگەن ابايدىڭ ءوز ورتاسىن قالىپتاستىرعانىنا كۇماندانۋعا بولا ما؟ مەنىڭشە, بۇعان كۇماندانۋعا بولمايدى».
عىلىمدا ءىزى دە, ەڭبەگى دە, اتى دا قالماعان س.نۇرىشەۆ سياقتى قارا سۇيەل جاندار اۋەزوۆتىڭ سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇسىپ, بارلىق جالانى ءۇيىپ-توگىپ: «…جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءدالەلدەر م.اۋەزوۆتىڭ ادەبيەتتانۋشى رەتىندەگى ۇسقىنىن تولىق اشكەرەلەپ بەرەدى, بۇل ونىڭ 30 جىل بويى ادەبيەتتانۋ سالاسىنداعى ارەكەتىنىڭ ساياسي قاتەلىكتەر مەن بۇرمالاۋشىلىقتان قۇرالاتىندىعىن كورسەتەدى… ءوزىنىڭ قاستاندىق يدەيالىق پوزيتسياسىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن م.اۋەزوۆ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا ءوزىنىڭ عىلىمعا قارسى «كونتسەپتسياسىن» سىڭىرۋگە تىرىستى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ول «ابايدىڭ ادەبي مەكتەبى» تۋرالى ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ ديسسەرتاتسياسىن سونداي ۇقىپتىلىقپەن دايىندادى, مۇندا اۋەزوۆتىڭ وتكەندەگى قاتەلىكتەرى مەن قاساقانا بۇرمالاۋشىلىق كوزقاراستارى تۇجىرىمدى تۇردە تۇيىندەلىپ بەرىلگەن. ديسسەرتاتسيا اشىق جانە بۇركەمەلەنىپ بەرىلگەن انتيماركسيستىك ماتەريالدارعا سىقاپ تۇرعان بولىپ شىقتى. الايدا بۇل جولى اۋەزوۆتىڭ جولى بولمادى. مۇحامەدحانوۆقا عىلىمي دارەجە بەرۋى تۋرالى شەشىم قابىلداعان عىلىمي كەڭەستىڭ ۇيعارىمى بويىنشا ونىڭ يەسى حالىق جاۋى رەتىندە اشكەرەلەندى. وسى ديسسەرتاتسيانىڭ تاريحي توڭىرەگىندە ۇستانعان اۋەزوۆتىڭ پوزيتسياسى ونىڭ بەت-بەينەسىن اشىپ بەردى. ول مۇنداي زياندى جۇمىستىڭ يدەيالىق شابىتتاندىرۋشىسى مەن جەتەكشىسى عانا بولىپ سويلەگەن جوق, ونىڭ ناعىز قورعاۋشىسى دا بولدى. م.اۋەزوۆ ديسسەرتانتتىڭ ءارى جەتەكشىسى, ءارى وپپونەنتى ءمىندەتىن بىردەي اتقاردى. ول ونى (ق. مۇحامەدحانوۆتى – ت. ج.) ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ سەكتورىندا دا, ينستيتۋتتىڭ عىلىمي كەڭەسىندە دە جانە قاز سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوعامدىق عىلىمدار بولىمشەسىنىڭ بىرىككەن عىلىمي كەڭەسىندە ديسسەرتاتسيا قورعاعان كەزىندە دە جاقتاپ سويلەدى. مىنە, بۇل م.اۋەزوۆتىڭ ءدال وسى جاۋلىق پيعىلداعى ديسسەرتاتسيانى دايىنداعانىندا جانە ونى سۇيرەپ الىپ شىققاندىعىندا ونىڭ جەكە باسىنىڭ اسا مۇددەلى بولعاندىعىن ايتپاي-اق بايقاتادى. م.اۋەزوۆ تەك قانا اسا اۋىر قاتەلىكتەرى مەن ءبۇلدىرۋشىلىگى ءۇشىن عانا ايىپتى ەمەس, سونىمەن قاتار, ءدال وسى پيعىلىنىڭ ناسيحاتشىسى بولعاندىعى ءۇشىن دە ايىپتى. ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ اينالاسىنا ىلعي دا يدەيالىق تۇرعىدان تۇراقسىز, ساياسي كوزقاراسى سوقىر ادامداردى توپتاستىرىپ كەلدى جانە قازىر دە توپتاستىرىپ ءجۇر», – دەپ ورشەلەنە ورەكپىدى.
ال قاجىم جۇماليەۆ ديسسەرتاتسيانىڭ قورعالۋ كەزىندە: «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى دەگەن جوق. ول اۋەزوۆتىڭ ايتقانى. ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ جازعانى ساندىراق. ارانداتۋشى حالىق جاۋى رەتىندە اشكەرەلەنسىن – ء(بىز ستەنوگراممانى جۇمسارتىپ كەلتىرىپ وتىرمىز)», – دەپ ەكى رەت قاتارىنان ۇكىم شىعاردى.
ق.جۇماليەۆ پەن س.نۇرىشەۆتىڭ پىكىرلەرىنەن قايىمنىڭ سەسكەن-
بەۋىن وتىنگەن پروفەسسور ۋسانوۆيچ: «جاس عالىم, بۇل ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدەگى ەڭ جاۋاپتى دا, باقىتتى ءسات. كۇندەردىڭ كۇنىندە ونداعان عىلىم كانديداتىن دايىنداعان قارتاڭ تارتقان عالىمنىڭ بۇل ءسوزىن ەسىڭىزگە الىپ جۇرگەيسىز, مەن ءسىزدىڭ ديسسەرتاتسياڭىزبەن تانىسىپ شىعىپ, مىناداي ءجون سىلتەيمىن: زەرتتەۋىڭىز وتە قۇندى, عىلىمعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولىپ تابىلادى. تەك جاسىماڭىز, قايتپاڭىز», – دەپ قورعاۋ ۇستىندە باتاسىن بەردى.
قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ پرەزيديۋمى ارنايى قاۋلى قابىلداپ: «1951 جىل كوكەكتە قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ گۋمانيتارلىق بىرىككەن عىلىمي كەڭەسى ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ «ابايدىڭ ادەبي مەكتەبى تۋرالى» دەگەن ساياسي زياندى ديسسەرتاتسياسىن قابىلداپ, ونى قورعاۋدى جۇزەگە اسىردى. بۇل ديسسەرتاتسيادا سوۆەت وكىمەتى داۋىرىنە دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, ونىڭ باس جاۋلارىنا اينالعان بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىلدار دا ابايدىڭ «شاكىرتتەرى» دەپ ماداقتالادى», – دەپ باعالانىپ, قايىمنىڭ عىلىم كانديداتى اتاعى الىنىپ تاستالدى.
1951 جىلى 11 جەلتوقساندا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنەن شىعارىلىپ, ءىسى تەرگەۋگە بەرىلدى.
* * *
مىنە, قايىم مۇحامەدحانوۆ الماتىعا سىيماي كەتىپ بارادى. قۇشاعىمىزدى ايقارا اشىپ قارسى الىپ ەك, ەندى باسىمىزدى تومەن سالىپ سەمەيگە شىعارىپ سالىپ تۇرمىز. قولدان كەلەر قايران جوق. ۇيرەنگەن ۇياسىنا ۇشىپ بارا جاتقان كارى قىران سياقتى. كورىسكەنشە! تەك سالاۋات رەتىندە ايتارىم, اكىمدەردەن كوڭىل قالعان زامان عوي. سەمەيدەگى قوس وقۋ ورنىنىڭ رەكتورلارى – شاكىرتتەرىڭىز عوي. اراب ءسىلام ۇلى ەسپەمبەت پەن ەرلان ءباتتاش ۇلى سىدىق ەكەۋى ءبىلىمىڭىزدى دۇرىس پايدالانار, ابايدىڭ قارا شاڭىراعى – اباي مۇراجايىنىڭ باس ديرەكتورى توكەن يبراگيموۆتىڭ ۇنەمى قاپەرىندە بولارسىز, – دەپ امانات ەتەمىن.
«الماتىنىڭ مەنمەندىگىن كەشىرىڭىز, قايىم اعا!»
ءيا, وسىلاي بولعانى راس ەدى.
ءدال قازىر وسىناۋ جالعان تىنىشتىقتان ۇشىقتاپ وياتاتىن, بويكۇيەز تارتقان ءتاندى تىتىركەندىرەتىن ءبىر جاسىن وتى كەرەك. رۋحانياتتى ماڭگىلىك ولتىرمەيتىن ءابىلحايات سۋىنان – «جاسىننىڭ تۇنىعىنان قانىپ ىشكەن» ءور رۋحتى تۇلعالار ارامىزدا بار. سونىڭ ءبىرى – اتى ادەبيەتتىڭ عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحىندا قالاتىن قايسار عالىم – قايىم مۇحامەدحانوۆ.
تۇرسىن جۇرتباي,
جازۋشى.