حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە ساياسي قاتىناستارداعى وزگەرىستەر كۇردەلى مىندەتتەردى اتقارۋدى تالاپ ەتۋدە. ول مىندەتتەردى تانۋ جانە ىسكە اسىرا ءبىلۋ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە قارجى احۋالىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, تابىستارعا جەتكىزەدى. بۇلاي دەگەندە, اعىمداعى الەمدىك ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي احۋالدى تالداۋ قارجى نارىقتارىندا باعالاردىڭ قالاي وزگەرەتىنىن بولجاۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەتىنىن ەسكەرىپ وتىرمىز. ال قارجى نارىقتارىندا باعالاردىڭ قالاي وزگەرەتىنىن بولجاۋ ستراتەگيالىق ءمانى بار ينۆەستيتسيالىق شەشىم قابىلداۋعا نەگىز بولادى. سوندىقتان قارجى نارىقتارىندا باعالاردىڭ وزگەرۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن فاكتورلاردىڭ قوزعاۋشى تەتىكتەرىن سارالاۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىز 2016 جىل ءۇشىن اسا وزەكتى دەگەن وسىنداي بىرنەشە فاكتورلار اينالاسىندا وي بولىسپەكپىز.
مۇناي. 2013 جىلى وسى سالادا مىناداي فاكتورلار بەلگىلى بولدى:
ەكونوميكالىق فاكتورلار. مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇيىمىنا (OPEC) مۇشە ەمەس مەملەكەتتەر تاراپىنان نارىققا شىعارىلاتىن مۇنايدىڭ كولەمى كۇرت ۇلعايدى. بۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى اقش پەن كانادادا مۇناي ءوندىرۋدىڭ جاڭا ءادىسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقانىندا ەدى. امەريكانىڭ حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا (US International Energy Agency), 2015 جىلى اقش دۇنيەجۇزىندە مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا, ساۋد ارابياسى مەن رەسەيدى باسىپ وزىپ, ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋى ءتيىس ەكەن. يراك پەن ليۆيادا مۇناي ءوندىرۋدىڭ ارتۋى, يران يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ ءساتتى شەشىلۋى ورتا مەرزىمدە الەمدىك مۇناي نارىعىندا ۇسىنىستىڭ اۋقىمدى دەڭگەيدە ارتاتىنىن كورسەتتى.
2008-2012 جىلدارداعى داعدارىسقا بايلانىستى اقش-تا اۆتوكولىككە دەگەن سۇرانىس تومەندەدى. كولىك قۇرالدارىنىڭ ەسكىرۋىنە, جانارمايدى جاعۋ بويىنشا شەكتەۋلەردىڭ زاڭدا بەكىتىلۋىنە بايلانىستى ورتا مەرزىم ارالىعىندا كولەمى ىقشام ءارى پايدالى جۇمىس كوەففيتسيەنتى جوعارى كولىك قۇرالدارىنا سۇرانىستىڭ وسەتىنىن بولجاۋعا بولاتىن. سونىمەن قاتار, دامىعان ەلدەردە تۇرعىنداردىڭ ورتا جاسىنىڭ قارتايۋى جانە جان باسىنا شاققانداعى كولىك قۇرالدارىنىڭ كوپتىگى اۆتوكولىك قۇرالدارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزدى.
قازىرگى كەزدە اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ 98 پايىزى جانارماي رەتىندە مۇناي ونىمدەرىن پايدالانادى. بۇل بولاشاقتا جانارمايدى بالاما قۋات كوزدەرىمەن, مىسالى, گاز نەمەسە ەلەكتر قۋاتىمەن الماستىرۋعا كەڭ مۇمكىنشىلىكتەر بەرەدى. وسى رەتتە دامۋشى ەلدەردە اۆتوكولىكتى ساتىپ الۋدىڭ ارتۋى دامىعان ەلدەردە جانارمايدى بالاما قۋات كوزدەرىنە اۋىستىرۋ قارقىنىن ۋاقىتشا تەڭگەرەتىنىن ايتىپ وتكەن ورىندى. اۆتوكولىك سالاسىنداعى وسىنداي جاڭا باعدارلار بولاشاقتا مۇناي ونىمدەرىن تۇتىنۋ اۋقىمىن ءبىرشاما وزگەرتەدى.
ساياسي فاكتورلار. رەسەيدىڭ قارا تەڭىز وڭىرىندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋىن جانە وسىعان بايلانىستى الەمدەگى كۇشتەر اراسالماعىن وزگەرتۋگە باعىتتالعان ءىس-ارەكەتىن ونىڭ وپپونەنتتەرى دەر كەزىندە ءتۇسىندى. حالىقارالىق قاتىناستار مەن سىرتقى ساياسات تاريحى تۇرعىسىنان العاندا, رەسەيدىڭ ۇزاق مەرزىمدى گەوساياسي امبيتسيالارىن تەجەۋ ءۇشىن, وپپونەنت مەملەكەتتەرگە ورتا مەرزىم ارالىعىندا مۇناي باعاسىن كۇرت تومەن دەڭگەيگە ءتۇسىرىپ, ۇستاپ تۇرۋ ءتيىمدى بولاتىنى تۇسىنىكتى ەدى. بۇل رەتتە رەسەيگە جانە ونىمەن شەكتەس ەلدەرگە مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىن ساقتاندىرۋعا باعىتتالعان ءتيىستى قارجى قۇرالدارىن دەر كەزىندە ساتىپ الىپ, قولدانۋ قوماقتى پايدا كەلتىرەتىن ەدى.
قالىپتاسقان جاعدايدا ەكونوميكالىق فاكتورلار ورتا مەرزىم ارالىعىندا مۇناي باعالارىنىڭ تومەن بولاتىنىن جانە برەنت مۇنايى باعاسىنىڭ 70 اقش دوللارىنان اسپايتىنىن كورسەتۋدە. مۇناي باعالارى تومەندەۋىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اقش مۇناي كومپانيالارىنا ءتيىمسىز ەكەنى بەلگىلى. مۇناي باعالارىنىڭ تومەن دەڭگەيى ورتا نەمەسە ۇزاق مەرزىم ارالىعىندا تۇراقتانىپ قالۋى امەريكالىق كومپانيالاردىڭ مۇناي سالاسىنا سالاتىن ينۆەستيتسيالارىن ازايتىپ, كوپتەگەن مۇناي جوبالارىن توقتاتۋعا اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال.
گەوساياسي فاكتورلار مۇناي باعالارىنا قىسقا جانە ورتا مەرزىمدى بولجاۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن ءبىرشاما قيىنداتۋدا. تاياۋ شىعىستا گەوساياسي داعدارىستىڭ ءورشۋى جانە ايماقتا مۇناي وندىرۋگە تونگەن قاۋىپ مۇناي باعالارىن كەز كەلگەن ساتتە جوعارى كوتەرىپ اكەتۋى ىقتيمال. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۆاشينگتوننىڭ قازىرگى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن امەريكا مۇناي كورپوراتسيالارىنىڭ ماقۇلداۋى ۇزاق مەرزىمگە سوزىلماۋعا ءتيىس. «گەوساياسي مۇددەلەردى» ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى تومەندەگەن ساتتە مۇناي كورپوراتسيالارى ۆاشينگتوننىڭ ساياساتىن قولداۋدان باس تارتىپ, مۇناي ءوندىرىسىن قىسقارتۋعا بەل بۋى عاجاپ ەمەس. اقش-تىڭ پارسى شىعاناعىنداعى وداقتاستارى دا مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋى مۇمكىن.
وسىنداي جاعدايدا قىسقا مەرزىم ارالىعىندا مۇناي باعالارى كۇرت وسپەيدى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ال ولاي بولسا, قالىپتاسقان جاعدايدا سىياقى الۋعا باعىتتالعان وپتسيوندىق ستراتەگيالاردى قولدانۋ ورىندى. تىركەلگەن باعاسى برەنت مۇنايىنا 60-70 دوللاردان اسپايتىن 3 ايدان 9 ايعا دەيىنگى ارالىقتاعى وپتسيونداردى ساتىپ, سىياقى العان ءتيىمدى. تۇسكەن سىياقى سوماسىن تاۋەكەل ەتىپ, حالىقارالىق حەدجەرلىك قورلار قولداناتىن ستراتەگيالاردى پايدالانۋعا جۇمساۋعا بولادى. بۇل رەتتە تاۋەكەلدەردى شەكتەپ, پايدانى بارىنشا كوبەيتەتىن امالداردى قاراستىرۋ ماڭىزدى.
رەسەيدىڭ داماسك تاراپىن قولداۋى, تاراپتاردىڭ جالعاسىپ جاتقان باقتالاستىعى جانە باسقا دا ماڭىزدى ۇدەرىستەر حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە ساياسي قاتىناستارداعى احۋالدىڭ بولاشاقتا قانداي باعىتتا داميتىنىن بولجاۋعا نەگىز بولادى. وسى احۋالعا دۇرىس باعا بەرۋ جانە الدىن الا دايىندالۋ قوماقتى پايدا تابۋدىڭ كوزى بولۋى ىقتيمال.
بريۋسسەلدىڭ ەۋروپاعا كەلەتىن قۋات كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ ارەكەتتەرى رەسەيدىڭ سيريا ماسەلەسىنە ارالاسۋىنان كەيىن تىعىرىققا تىرەلدى. گاز كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ امالدارى شەكتەلدى. سيريا اۋماعى ارقىلى گاز قۇبىرىن ەۋروپاعا تارتۋ جوبالارى بەلگىسىز ۋاقىتقا شەگەرىلمەك. رەسەيدەن ەۋروپاعا كەلەتىن گازدىڭ كولەمىن الماستىرا الاتىن جالعىز مەملەكەت يران بولماق.
يران يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ ءساتتى شەشىلۋى, امەريكا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اقش پرەزيدەنتىنىڭ يرانعا قارسى سانكتسيالاردى الۋ مۇمكىندىگىن جاريالاۋى باتىس ەلدەرى مەن يسلام رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى كوپجىلدىق قارسىلاستىقتىڭ اياقتالۋىنا الىپ كەلەتىنىنەن ۇمىتتەندىرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, اقش پرەزيدەنتىنىڭ سانكتسيالاردى 1 جىلعا ۇزارتۋىن سانكتسيالاردى الۋعا بايلانىستى تەحنيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە جانە امەريكالىق كاپيتالدىڭ يران ەكونوميكاسىنا ەنۋ دايىندىعىن ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى ۋاقىت دەپ قاراستىرعان ورىندى. يرانعا قارسى سانكتسيالاردى الۋ ونىڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە ساياسي قاتىناستارداعى ورنىن كۇرت وزگەرتەدى. ولاي بولعان جاعدايدا يران بۇكىل دۇنيەجۇزىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ جاڭا ورتالىعىنا اينالۋى مۇمكىن. 2000 جىلداردىڭ ورتاسىندا رەسەي مەن قازاقستاندا بايقالعان قارقىندى ەكونوميكالىق (جىلجىمايتىن م ۇلىك, قارجى-بانك, قۇرىلىس سالاسى) دامۋ يراندا دا قايتالانادى دەپ كۇتىلۋدە. يرانعا ينۆەستيتسيا جاساۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى دايىنداۋ (كەلىسىمدەر جۇرگىزۋ, ءوزارا ينۆەستيتسيالىق, جىلجىمايتىن م ۇلىك قورلارىن جاساۋ جانە ت.ب.) ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرىن ارتاراپتاندىرۋداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. يران ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە ينۆەستيتسيالاردىڭ بالامالى تۇرلەرىن قولدانۋ ءتيىمدى ناتيجە بەرمەك. يران بولاشاقتا ءوز شيكىزاتىن اقش دوللارىنان وزگە ۆاليۋتاعا ساتاتىن ازداعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن.
دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ينفراقۇرىلىمى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا (ەسەپ ايىرىسۋ, تاۋار تاسىمالداۋ) ينفراقۇرىلىمىنداعى احۋال مەن ونداعى جاڭا باعدارلاردى انىقتاۋ ينۆەستيتسيالاردى ورتا مەرزىم ارالىعىندا تابىستى تۇرلەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بريكس (برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي, وڭتۇستىك افريكا) ەلدەرىنىڭ ءوزارا ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن جاساۋى اقش دوللارىنىڭ بولاشاقتا نەگىزگى الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندەگى تيىمدىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەك. دۇنيەجۇزىلىك ساۋداداعى اقش دوللارىنىڭ ۇلەسى ازايىپ, بريكس ەلدەرى ۆاليۋتالارىنىڭ ۇلەسى ۇلعايا تۇسەتىنى انىق.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوز ۆاليۋتاسى, ءيۋاندى حالىقارالىق رەزەرۆتىك جانە ەسەپ ايىرىسۋ ۆاليۋتاسى رەتىندە ورنىقتىرۋىنداعى جەتىستىكتەرى اقش دوللارىنا نەگىزدەلگەن الەمدىك ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن وزگەرتە الادى. قازىرگى كەزدە, اقش دوللارىنىڭ كۇرت كۇشەيۋىنە بايلانىستى, قىتاي ەكونوميكاسى ەكسپورتتىق قابىلەتتى شەكتەيتىن اۋقىمدى ماكروەكونوميكالىق كەدەرگىلەرگە كەزىگىپ وتىر. قىتايدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرىندەگى 3,5 تريلليون اقش دوللارى قىتاي ۆاليۋتاسىن حالىقارالىق ساۋدادا قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ مەن ەلدىڭ رەزەرۆتەرىن تۇرلەندىرۋ قارقىندارىن رەتتەيتىنى انىق.
اقش دوللارىنىڭ باسقا ۆاليۋتالارعا قاراعاندا كۇرت كۇشەيۋىنە بايلانىستى قىسقا جانە ورتا مەرزىم ارالىعىندا قارجى قۇرالدارىن اقش دوللارىنان باسقا ۆاليۋتالارمەن تۇرلەندىرۋ جانە ونىڭ باعامىن حەدجەرلەۋ (تومەن تۇسۋدەن ساقتاندىرۋ) ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدەردى باسقارۋشىلاردىڭ الدىندا تۇراتىن باستى ماسەلەگە اينالماق.
اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ پايىزدىق قويىلىمدارىن كوتەرۋى اقش دوللارىنىڭ حالىقارالىق ساۋدادا الىپ وتىرعان باسىمدىعىن ساقتاپ قالۋعا جەتكىلىكسىز, باسقا قارجى قۇرالدارىنا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزە المايتىن ۋاقىتشا شارا بولىپ قالۋى مۇمكىن. ءوز كەزەگىندە ۆاشينگتون الەمدەگى مۇنايلى ايماقتارعا باقىلاۋ ورناتىپ, مۇنايدى تەك اقش دوللارىنا عانا ساتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى اقش دوللارىنىڭ تيىمدىلىگىن ساقتاپ قالۋ ارەكەتىن جالعاستىرا بەرمەك. وسى باعىتتاعى بەلسەندى ارەكەتتەردى ءبىز 1991 جىلدان بەرى بايقاپ كەلەمىز.
التىن. حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ينۆەستورلار ءداستۇرلى, قاۋىپسىز اكتيۆ رەتىندە التىن مەن باسقا دا باعالى مەتالداردى پايدالانادى. التىننىڭ باعاسى ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات دەڭگەيى 1 تروي ۋنتسياسى (31,1 گرامم) ءۇشىن 1920 اقش دوللارىنان (2011 جىل) ارزانداپ, التىن ءوندىرۋدىڭ ورتاشا الەمدىك قۇنىنان دا تومەن ءتۇسىپ كەتتى. دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ (World Gold Council) مالىمەتتەرى بويىنشا, 2014 جىلدىڭ اقپان ايىندا التىن ءوندىرۋدىڭ الەمدىك ورتاشا باعاسى 1 تروي ۋنتسياسى ءۇشىن 1200 اقش دوللارىن قۇرادى. التىننىڭ وسى باعادان تومەندەۋى الەمدىك التىن يندۋسترياسىنىڭ 30 پايىزىن ءتيىمسىز دەڭگەيگە تۇسىرەدى. التىن باعاسىنىڭ ءارى قاراي قۇلدىراۋى نارىقتا التىن ۇسىنىسىن ازايتادى. التىن مەن باسقا دا باعالى مەتالداردىڭ قۇنى قازىرگى كەزدە ستراتەگيالىق تۇرعىدان ساتىپ الۋعا يكەمدى دەڭگەيلەردە وزگەرىسسىز تۇر.
ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن ءبىر قالىپتى, تۇراقتى ۇستاۋ نارىق جاعدايىندا مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق, ۇزاق مەرزىمدى ءمۇددەلەرى ءۇشىن ءتيىمدى بولمايدى. وتاندىق ەكونوميكا كاسىپورىندارىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ اۋىتقۋ شاماسى مەن جيىلىگى جاعدايىندا پايدا تابۋدى ۇيرەنۋى مەن ۇيرەنگەنىن ۇدايى جەتىلدىرىپ, جاقسارتا ءبىلۋى, ءسويتىپ تۇراقتى دامۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى – نارىقتىڭ باستى تالابى. ال حالىقتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمىن تۇراقتاندىرۋ ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ بىرقالىپتى تۇراقتىلىعىنا تاۋەلدى بولۋعا ءتيىس ەمەس.
التىن مەن باسقا دا باعالى مەتالداردى قولدانۋ ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرىن تۇرلەندىرۋمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, التىندى حالىقتىڭ ازدى-كوپتى جيناعان قارجىلارىن ءارتاراپتاندىرۋ مەن تەڭگەنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋدىڭ تەتىكتەرىن جاساۋ اسا ماڭىزدى.
تۇتىنۋ نارىعىندا باعالاردى ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى اياسىندا حالىق تەڭگەنىڭ شامالى تۇراقتىلىعىنا ۇيرەنىپ الدى. تەڭگە باعامىنىڭ شامالى تۇراقتىلىعى مەن تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتەردەگى جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەلەر حالىقتىڭ باسىم بولىگىن ءوز قاراجاتىن تەڭگەدە ساقتاۋعا يتەرمەلەدى, قالعان بولىگى قاراجاتتى ۆاليۋتامەن ساقتاۋدى ۇيعاردى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ كۇرت اۋىتقۋىنان ساقتاندىراتىن (حەدجەرلەيتىن) قارجى قۇرالدارىنىڭ تاپشىلىعى جاعدايىندا وسىنداي احۋالدىڭ قالىپتاسۋى زاڭدى. مۇنداي قارجى قۇرالى رەتىندە مەملەكەت تاراپىنان التىنمەن قامتىلعان قۇندى قاعازداردى (التىن نوتا) شىعارۋدى قاراستىرعان ورىندى. التىن نوتا, التىن سەرتيفيكات, التىن دەپوزيت تۋرالى كوپشىلىكتىڭ تۇسىنىگى تۇرلىشە بولۋى مۇمكىن. بۇل جەردە مىنانى ەسكەرۋ كەرەك: التىن نوتا – حالىقتىڭ ءوز قاراجاتىن (تەڭگە) التىن تۇرىندە ساقتاۋىنىڭ قۇرالى. مۇنىڭ ءمانىسى مىنادا: تۇتىنۋشى بانك قىزمەتى ارقىلى ءوز قارجىسىن (تەڭگە) التىن تۇرىندە ساقتاۋ, التىن تۇرىندە الۋ, التىن تۇرىندە ساتۋ مۇمكىنشىلىگىنە يە بولادى. تۇتىنۋشىنىڭ التىن تۇرىندە ساقتاۋلى تۇرعان قارجىسى التىننىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسىنىڭ وزگەرۋىمەن بىرگە وزگەرىپ وتىرادى, ۇلتتىق جانە باسقا ۆاليۋتالارعا تاۋەلدى بولمايدى.
سيپاتتالعان شارا ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ كۇرت وزگەرۋى جاعدايىندا حالىقتىڭ تەڭگەدەگى قاراجاتتارىنىڭ قۇنسىزدانۋىنا توسقاۋىل بولادى. التىن باعاسىنىڭ تومەن ءتۇسۋى جاعدايىندا «التىن نوتالارىنىڭ» تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن پايىزدىق سىياقىنى بەلگىلەۋگە بولادى. التىن نوتا التىننىڭ تاۋار مەن قارجى قۇرالى رەتىندەگى ايىرماشىلىقتارىن انىقتاپ, شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل رەتتە سالىق سالۋ جۇمىستارىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى جەڭىل شەشىلۋى ءتيىس.
التىن نوتا ۇلتتىق ۆاليۋتا ارقىلى عانا الىنىپ, ساتىلۋى شارت بولماق. التىن باعاسىنىڭ ءوسۋى التىن نوتالارعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرادى.
التىن نوتا قازاقستان قور بيرجاسىنداعى ساۋدانى جانداندىراتىن تۋىندى قارجى قۇرالدارىن جاساۋعا قاجەتتى نەگىزگى اكتيۆ قىزمەتىن اتقارا الادى. ترەيدەرلەر مەن باسقا دا الىپساتارلار بەلسەندىلىگىنىڭ تەڭگە-اقش دوللارىنان تەڭگە-التىن ساۋدا-ساتتىعىنا اۋىسۋىنا قولايلى جاعداي جاسالادى.
ەلدەگى التىنعا قوسا, شەت مەملەكەتتەردە ورنالاسقان التىندى اكەلۋ التىن نوتانى شىنايى اكتيۆتەرمەن قامتاماسىز ەتەدى. ۇلتتىق ۆاليۋتادا التىن نوتامەن ساۋدا جۇرگىزۋ تەڭگەنى جاناما تۇردە شىنايى اكتيۆپەن, ياعني التىنمەن قامتاماسىز ەتەدى.
زەينەتاقى اكتيۆتەرى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن سەنىمدى قوسىمشا قارجى قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ەلدە بار نەگىزگى اكتيۆتەردى سارالاپ قاراستىرعان ورىندى. بۇل رەتتە كۇمىس ءتيىمدى قۇرال بولىپ تابىلادى. ءوزىنىڭ باستى سيپاتتارى بويىنشا, كۇمىس – التىن سەكىلدى الەمدىك نارىقتا وتىمدىلىگى جوعارى, ۆاليۋتاعا ساتىلىپ, الىناتىن تاۋار. كۇمىس تە وتىمدىلىگى جوعارى, سەنىمدى جانە ۇزاق مەرزىم ارالىعىندا باعاسىنىڭ ءوسۋ الەۋەتى جوعارى نەگىزگى اكتيۆ رەتىندە پايدالانۋعا بولاتىن قارجى قۇرالى قىزمەتىن اتقارا الادى.
قازىرگى كەزدەگى باعاعا شاققاندا, قازاقستان جىلىنا 450 ميلليون اقش دوللارى تۇراتىن تازارتىلعان كۇمىستى (2014 جىلى 976 توننا) شىعارادى. ال التىن مەن كۇمىس قوسىندىسى بار شيكىزاتتى وڭدەۋ ارقىلى بۇل سومانى ەكى ەسە ارتتىرۋعا بولادى.
كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا, قايتا جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن كەڭىنەن قولدانۋعا, اتاپ ايتقاندا, كۇن قۋاتىن پايدالانۋعا, فوتوەلەمەنتتەردى جاساۋعا قاجەتتىلىك كۇمىسكە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرادى. كۇمىس باعاسىنىڭ 2011 جىلدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنەن 3 ەسە تومەندەدى. بۇل قولايلى فاكتورلار قالىپتاسقان جاعدايدا كۇمىس باعاسىنىڭ ءوسۋ الەۋەتى جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى.
ەلباسىمىزدىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ مەن ينۆەستيتسيالاۋ بويىنشا جاڭا امالداردى دايارلاۋ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ەلىمىزدە شىعارىلاتىن كۇمىستى ينۆەستيتسيالىق ءارى «ترانزيتتىك» اكتيۆ رەتىندە پايدالانۋ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
نارىقتىق احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, اكتيۆتەردى باسقارۋشىلار كۇمىستى حالىقارالىق نارىقتا ساتا الادى نەمەسە اللوكاتسيالانباعان شوتتاردا ساقتايدى. نارىقتاعى وزگەرىستەرگە وراي جەدەل ارەكەت جاساۋ ءۇشىن, اللوكاتسيالانباعان شوتتاردى پايدالانعان ءتيىمدى.
وسىلايشا, اعىمداعى باعالاردى ەسكەرسەك, ىشكى رەسۋرستاردى پايدالانۋ ارقىلى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى بولىگىنىڭ كولەمىن جىلىنا 4-5 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىنشىلىك بارى اڭعارىلادى.
بۇل رەتتە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باعالى مەتالدار جانە شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتكە ەلدە وندىرىلگەن اففي-
ناجدالعان كۇمىستى ءبىرىنشى بولىپ ساتىپ الۋ قۇقىعىن (اففيناجدالعان التىن سەكىلدى) بەرۋ ءتيىمدى. ونداي جاعدايدا زەينەتاقى سالىمدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, اكتيۆتەردىڭ باعالى مەتالدار مەن شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى بولىگىن مەملەكەتتىڭ باسقارۋىندا قالدىرعان ورىندى بولۋى مۇمكىن. بۇل مەملەكەتىمىزدەگى ۆاليۋتا اعىمدارىنىڭ رەتتەلۋىنە پايدالى اسەرىن تيگىزەدى. ۇزاق مەرزىم ارالىعىندا زەينەتاقى پورتفەلىنىڭ تەڭگەدەگى 90 پايىزدان اساتىن بولىگىن شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى قارجى قۇرالدارىمەن تەڭگەرۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. ۇزاق مەرزىم ارالىعىندا باسقارۋشىلار زەينەتاقى قورىنداعى اكتيۆتەردىڭ قۇرامىنا قاۋىپسىزدىك جانە ساقتاۋ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن باسقا دا قارجى قۇرالدارىن قاجەتتى مولشەردە ەنگىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
قازاقستان قور بيرجاسىندا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمداردى رەتتەپ, مەملەكەت تاراپىنان التىنمەن, كۇمىسپەن قامتىلعان قۇندى قاعازداردى جانە باسقا دا قۇندى قاعازداردى شىعارىپ, اينالىمعا ءتۇسىرۋى استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ (احقو) تابىستى قىزمەت جاساي باستاۋىنا مۇرىندىق بولادى.
استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى. احقو الاڭىندا كەلەسى نەگىزگى باعىتتاردى دامىتۋ جوسپارلانۋدا:
- كاپيتال نارىعى
- اكتيۆتەردى باسقارۋ
- جەكە بانكينگ (Private Banking)
- يسلامدىق قارجىلاندىرۋ.
جوسپارلانعان قارجى قىزمەتتەرىمەن قاتار قازاقستاندا شىعارىلاتىن شيكىزات تاۋارلارىمەن ساۋدا جۇرگىزۋگە ارنالعان ارنايى ينفراقۇرىلىمدى (الاڭدى) ورناتۋ – ماڭىزدى ماسەلە. شيكىزاتپەن ساۋدا جاساۋدى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ولاردى قارجى قۇرالدارىنا اينالدىرۋ (وبليگاتسيالار, نوتالار, سەرتيفيكاتتار, تۋىندى قارجى قۇرالدارى, فيۋچەرستەر) ىڭعايلى بولماق.
ەلىمىزدە شىعارىلاتىن شيكىزاتتىڭ نەگىزىندە جاسالعان قارجى قۇرالدارىن احقو الاڭىندا اينالىمعا ەنگىزۋ حالىقارالىق ينۆەستورلارعا ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. احقو مۇناي, اليۋميني, مىس, نيكەل, مىرىش جانە ت.ب. شيكىزاتتاردى سايكەستى قارجى قۇرالدارى ارقىلى الىپ-ساتۋعا ۇسىنا الادى. بۇل تاۋارلار نەگىزگى حالىقارالىق بيرجالاردا الىپ-ساتىلادى جانە بارلىق قاجەتتى تالاپتار – سانى, ساپاسى, جەتكىزۋ مەرزىمى, جەتكىزۋ مەكەنى بويىنشا ستاندارتتالعان.
احقو-نىڭ باسقا الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنان وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى ونىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, حالىقارالىق نارىققا تىكەلەي شىعۋ جولىنىڭ جوقتىعى بولىپ تابىلادى. ءداستۇرلى قارجى قۇرالدارىمەن جۇمىس ىستەگەندە (ۆاليۋتا, اكتسيالار مەن وبليگاتسيالار), بۇل ەرەكشەلىكتىڭ ماڭىزدىلىعى جوق.
بۇل رەتتە, تاۋارلاردى بەلگىلى ءبىر مەكەنجايعا جەتكىزۋدى ستاندارتتاۋ ماسەلەسىن شەشىپ العان اسا ماڭىزدى. مۇنىڭ ەكى امالى بار. تاۋاردى قازاقستان اۋماعىندا شەتەلگە شىعارۋعا ىڭعايلى بولاتىن جەرگە (كاسپي تەڭىزىندەگى پورتقا, سولتۇستىكتەگى جانە شىعىستاعى شەكارالارعا) دەيىن جەتكىزۋ. تاۋاردى ءىرى حالىقارالىق اشىق پورتتارعا (يرانداعى باندار-ابباسقا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى – دۋبايعا, قىتاي پورتتارىنا) دەيىن جەتكىزۋ.
احقو الاڭىندا تاۋارلاردى ەكى ءتاسىل بويىنشا دا ساتۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن. تاۋاردىڭ الىپ-ساتۋ باعاسى جەتكىزۋ مەكەنىنە بايلانىستى «شەگەرىلىم» («ديسكونت») نە «سىياقى» («پرەميا») نەگىزىندە بەلگىلەنەدى.
احقو الاڭىندا شيكىزات تاۋرلارىمەن ساۋدا جۇرگىزۋ ماسەلەسىن ەگجەي-تەگجەيلى شەشىپ الۋ قاجەت. حالىقارالىق اشىق پورتتارعا دەيىن جەتكىزۋ شارتىمەن ساتىلعان تاۋارلار قازاقستاندا شيكىزات ءوندىرىپ جاتقان كورشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارى ارقىلى ستاندارتتالعان مەكەنجايعا دەيىن, ەش كەدەرگى-كىدىرىسسىز جەتۋى ءتيىس. تاۋارلاردى اشىق حالىقارالىق پورتتارعا ستاندارتقا ساي جەتكىزۋ ماسەلەسى كورشى مەملەكەتتەردىڭ قازاقستان جەرىنەن شيكىزات تاۋارلارىن ءوندىرىپ, شەكارادان الىپ شىعۋ ماسەلەسىمەن ساباقتاسىپ, شارتتاسۋى ءتيىس.
احقو الاڭىندا شيكىزاتتىڭ نەگىزگى تۇرلەرىمەن ساۋدانى ۇيىمداستىرۋ تەڭگەنىڭ وڭىرلىك, حالىقارالىق ۆاليۋتا رەتىندەگى دارەجەسىن ارتتىرا الادى.
احقو-دا ۋران گەكسافتوريدىن ستاندارتتاپ ساتۋدى ۇيىمداستىرۋ مۇمكىنشىلىگى بار. بۇل رەتتە ەلباسىمىزدىڭ قولداۋىمەن قازاقستان اۋماعىندا تومەن دەڭگەيدە بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى احقو قىزمەتى ءۇشىن جوعارى. ۋران ەرەكشە تاۋار بولعاندىقتان, ونى بەلگىلى ءبىر مەكەنجايعا جەتكىزۋدىڭ شارتتارى مەن ستاندارتتارى دا ەرەكشە بولۋى ءتيىس. جالپى, ۋراندى ۋران بانكىنىڭ ايماعىنان, قازاقستان اۋماعىنان ۇزاق مەرزىم ارالىعىندا شىعارماي ساۋداعا تۇسىرۋگە بولادى. بۇل ءۇشىن قارىز رەتىندە ۋراننىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرى بولاتىن – ۇزاق مەرزىمدى قارىز قارجى قۇرالىن جاساپ شىعارعان ورىندى. بۇل زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ۇزاق مەرزىمگە ساپالى, قاۋىپسىز, باعاسىنىڭ ءوسۋ الەۋەتى ۇلكەن ۇزاق مەرزىمدى قارجى قۇرالىنا ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۋران باعاسى 2007 جىلدان بەرى ءۇش ەسە تومەن ءتۇستى. قازىر ۋران باعاسىنىڭ وسۋىنە قولايلى فاكتورلار قالىپتاسا باستاۋدا. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, اۆتوكولىك سالاسىنداعى وزگەرىستەر – ىشتەن جانۋ قوزعالتقىشتارىن پايدالانۋدىڭ تومەندەۋى مەن بالاما قۋات كوزدەرىن پايدالانۋ ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرادى. دۇنيەجۇزىندە ەلەكتر قۋاتىن كەڭىنەن پايدالانۋدىڭ ارتۋى ەلىمىزدىڭ اتوم ونەركاسىبىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى مەن باسىمدىلىعىن ايقىندايدى. قازاقستان مۇناي مەن گاز قۇبىرلارىمەن قاتار اتوم ەلەكتركەشەندەرىنەن ەلەكتر قۋاتىن تاسىمالدايتىن جەلىلەردى سالا الادى.
ۋرانعا نەگىزدەلگەن ۇزاق مەرزىمدى قارجى قۇرالدارىن شىعارۋ ەلىمىزدىڭ اتوم سالاسىن ۇزاق مەرزىمگە ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى قاراجاتپەن قارجىلاندىرىپ, ال زەينەتاقى اكتيۆتەرىن سەنىمدى قارجى قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتەر ەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋدا بەرىك نەگىز تۇزەر ەدى.
ۋران نەگىزىندەگى قارجى قۇرالدارى احقو الاڭىندا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋعا («مۋراباحا» ساۋداسىن جاساۋ) مىقتى نەگىز بولا الادى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن قارجى قۇرالدارىن پارسى شىعاناعىنىڭ جانە باسقا دا مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ «ۇلتتىق قورلارى» مەن «زەينەتاقى قورلارىن» باسقارۋشىلار قاجەتتى قارجى اكتيۆى رەتىندە ساتىپ الاتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. ۋران التىن مەن كۇمىسكە قاراعاندا يسلام قارجى قۇرالىن جاساۋعا نەگىز بولا الاتىن حالال تاۋار. وسى رەتتە, احقو يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ دە اكتيۆتەرىن ارتاراپتاندىرۋعا قاجەتتى ەرەكشە ەكسكليۋزيۆتى قارجى قۇرالىن ۇسىنا الادى. ناتيجەسىندە شەتەلدىك ينۆەستورلار تاراپىنان تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسەدى.
مۇنداي قارجى قۇرالدارىن دۇرىس قۇراستىرا ءبىلىپ, اينالىمعا ەنگىزە الۋ احقو-نىڭ حالىقارالىق كاپيتال ءۇشىن تيىمدىلىگىن قوسىمشا ارتتىرادى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن قارجى قۇرالدارىن احقو جۇمىسىن باستاماي تۇرىپ, قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ نەگىزىندە اينالىمعا شىعارۋعا بولادى.
تالداۋ بارىسىندا نەگىزدەلگەن شارالار ەلباسىمىزدىڭ ستراتەگيالارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋعا قاجەتتى قوسىمشا تەتىكتەر تۋرالى ويلانۋدى, تەڭگەگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتانۋى مەن نىعايۋى تۋرالى ناقتى جۇمىستار اتقارۋعا ىقپال ەتۋدى كوزدەيدى.
جانعالي دادەباەۆ,
الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ رەيتينگ اگەنتتىگى اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى, مەنەدجمەنت ماگيسترى.