ء"Cوز سويىل" № 19

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق الاقانى  قىشىعانعا الا باتا جاڭا جىلدان باستاپ – الدىڭا كەلگەن پارا بەرسىن, ارسىز قولىڭ الا بەرسىن. العان سايىن قانتالاپ, ەكى كوزىڭ جانا بەرسىن. ۋا, سەندەرگە ۋىستاپ بەرسىن, ۋىستاپ بەرسە, دۇرىستاپ بەرسىن. تاڭدايعا تاتيتىنداي, تۇز سالىپ, بۇرىشتاپ بەرسىن. ۋا, سەندەرگە شەلەكتەپ بەرسىن, جاسىرىپ, جاۋىپ, بولەكتەپ بەرسىن. قۇداي باسقا سالماسىن, تۇرمەگە تۇسسەڭ كەرەك دەپ بەرسىن. وۋ, سەندەرگە مەشوكپەن بەرسىن, «مەلوچ» ەمەس, كەسەكپەن بەرسىن. تۇرمەدە جاتساڭ قاتتى بولار, جايلى, جۇمساق توسەكپەن بەرسىن. «پورتشكەدەن» بەرسە, توگە سالسىن, بەرەتىن جەرىن سوگە سالسىن. اقىرى بەرگەن سوڭ اياماسىن, تاۋ عىپ ءۇيىپ, كومە سالسىن. كونۆەرتكە سالىپ ەسىكتەن بەرسىن, بۇكتەپ, بۇكتەپ تەسىكتەن بەرسىن. ىشىنە بومبا, مينا سالىپ, وزىڭە قاتتى وشىككەن بەرسىن. قوينى-قونشىڭا تۇگەل تىقسىن, ىشقىرىڭ مەن اۋىڭا سۇقسىن. اقىرى قۇداي جازاڭدى بەرىپ, كەلگەن جاڭا جىلدا جەگەنىڭ جەلكەڭنەن شىقسىن! ءاۋمين! اسقار نايمانتاي. الماتى. جەكسۇرىن جاڭالىقتار «ىڭعورس قورس, ىڭعورس قورس... تون-تو, تۋن, تو-تو-وون...» – كەشىرىڭىزدەر, بۇل ءبىزدىڭ تە­لە­­­­­ارنانىڭ جاڭالىق باستا­لار ال­دىن­داعى اۋەنى عوي... قۇرمەت­تى كورەر­مەن­دەر, جاڭا جىلدىڭ ال­عاش­قى كۇن­گى جەكسۇرىن جاڭا­لىق­­­تارىمىزعا قا­ڭىل­تىرداي قۇلاقتارىڭىزدى باتىرىپ-باتىرىپ الىڭىزدار. ءبىرىنشى جاڭالىق: شىمكەنتتەن الماتىعا قاتىنايتىن «شىمكەنت-الماتى» پويىزىنا بيلەتتەر ساتىلىپ كەتكەنىمەن, پويىز جۇرمەيدى. ويتكەنى, پويىزدىڭ باس ۆاگونى الماتىدان باستالىپ, سوڭعى ۆاگون شىمكەنتكە دەيىن جەتكەن. «جولاۋشىلار «بيلەت جوق» دەپ جىندانباسىنشى» دەگەن ناقۇرىس نيەتپەن, تەمىرجول باسشىلارى ۆا­­­­­گونداردى تىركەي بەرسە كەرەك, ءتىر­كەي بەرسە كەرەك... الماتىعا بارا­تىن ءبىر توپ جولاۋشىلار اۆتوبۋسپەن ءبى­رىنشى الماتى ۆوكزالىنا جەتىپ, باس ۆاگونعا كىرىپ, ارعى بەتىنە شى­عىپ, جىندى ادامدارشا بەت-اۋىز­دارىن جىبىرلاتىپ, ۆوكزالعا كىرگەن. ەكىنشى جاڭالىق: قوس قارلىعاش شىمكەنت قالاسىنداعى ءبىر «بلاتنوي» ميلليونەردىڭ قوس قاباتتى كوتتەدجىنىڭ قابىرعاسىنا ۇيا سالىپتى. ميلليونەر مىرتىقباي ۇلى قارلىعاشتىڭ ۇياسىنا قاراپ تۇرىپ: «نە دەگەن وتستالىي قارلىعاشتار ەدى! ءالى كۇنگە دەيىن ساز بالشىقتان ۇيا سالادى! ەۆرو ۇيا سالۋ دەگەندى ءبىل­مەيدى! مىنا بالشىق ۇياسى كوت­­تەدجىمنىڭ سيقىن بۇزىپ تۇر!» دەگەنى سول ەكەن, قارلىعاشتار: «كە­­شى­رىڭىز مىرزا, قابىرعاڭىزدى ۋا­قىت­شا جالعا الا تۇرساق قايتە­دى؟» دەپ سويلەپ كەتىپتى. قازىر قار­لى­­­عاش­تار قو­جايىنعا اي سايىن مىڭ دول­لاردان تىستەپ اكەلىپ بەرەدى ەكەن... ءۇشىنشى جاڭالىق: كەشە كۇن شىقپاي قالدى... ويتكەنى, مەن كۇنىمەن ۇيىقتاپ جاتتىم... ءتورتىنشى جاڭالىق: جىلاي بە­رەتىن اكىم «كوڭىلى بوس» قالا­سىن­دا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ول الدىنا ارىز ايتىپ كەلگەن كىسىلەردى قۇشاقتاپ, جىلاي بەرەتىن كورىنەدى. ماسەلەن: «ءۇيىم دە, كۇيىم دە جوق, ال ءسىز تانىستارىڭىز بەن پارا بەرگەندەرگە قيسايا كەتەتىن كورىنەسىز» دەپ جىلاپ بارساڭىز, اكىم سىزدەن بەتەر ەڭىرەپ جىلاپ, بوتاداي بوزداپ, ەت جۇرەگىڭىزدى ەلجىرەتىپ, كوز جاسىن كولدەتىپ شىعارىپ سالادى ەكەن... سوسىن ءسىز اكىمدى جۇباتىپ الەك بولاسىز... «ىمباپپا. ىمباپپا...» كەشىرىڭىزدەر, جارنامامىزدىڭ اۋەنى عوي. جارناما باستالدى. مىسىق سويلەپ كەتتى: «قىزدا-ار, كەلىنشەكتە-ەر! «ولۆەيستى» قاراڭىزدارشى! قانداي كەرەمەت! بۇل سىزدەرگە ارنالعان!» بەسىنشى جاڭالىق: اقتوبەلىك بيكەش قاتيپاش قاتىرعانوۆا «الاقان» دەگەن جاڭا سالات ءتۇرىن ويلاپ تاۋىپ, ءوزىنىڭ كافەسىندە تا­ماق­تانۋشىلارعا ۇسىندى. سالاتى مىناداي: پوميدورعا پوميدور قوسىپ, پوميدوردى مىجىپ, سۋىن سىعىپ, الاقانىڭىزعا مايونەز جاعادى. ال ءسىز پوميدوردى شانىشقىمەن الىپ, الاقانىڭىزداعى مايونەزگە باتىرىپ جەيسىز... التىنشى جاڭالىق: شىمكەنتتە ءبىر كوك دولى, كورشىلەرى «ستەرۆا» دەپ اتاپ كەتكەن ايەل كەنەنى شاعىپ الدى. قىرىم بەزگەگىن تاراتقىش كەنەنىڭ ءوزى وقيعا ورنىندا قايتىس بولىپ كەتكەن... جەتىنشى جاڭا­لىق: ۇكىمەتتە كومەديا, شەكارادا تراگەديا... سەگىزىنشى جا­ڭا­لىق: قىزىلوردا وب­­لى­سىندا كۇيەۋى ۇرىپ ولتىرگەن ايەل­دى جەر­لەگەندە, ۇيالى تەلە­فونىن قوسا كوم­­گەن ەكەن. ارادا ءبىر كۇن وتپەي جاتىپ, مار­قۇم ايەل كوڭىل­­دە­سى­نە: «جانى-ىم, ەدي­­­نيتسا سالىپ ءجى­­بەر­شى!..» دەپ ءوتىن­گەن­دە, اناۋ باي­عۇس تال ءتۇس­تە تالىپ قال­دى. توعىزىنشى جا­ڭالىق: بيىلعى ۇلت­تىق بىرىڭعاي تەستتە مىناداي سۇمىراي سۇراقتار بار ەكەن دەيدى: – ءبىلىم ءمينيسترى بىلامىق ىشەدى مە؟ – دەپۋتاتتار جىلاي ما؟ – ابىلاي حان­­­نىڭ «مەرسەدەس» اۆ­تو كولىگى بولعان با؟ – ءال-ءفارابيدىڭ ايەلى قانداي كويلەك كيگەن؟ – شىڭعىس حان اراق ءىشىپ, تەمەكى تارتقان با؟ ونىنشى جاڭالىق: كەشى­رى­ڭىزدەر, وسى جاڭالىقتاردى جالىق­پاي ايتىپ وتىرعانىمنىڭ ءوزى جا­ڭالىق. كەشە جىلدىڭ سوڭعى كۇنى عوي دەپ تۇنىمەن تۇنگى كلۋبتا بولىپ ەدىم, ۇيقىم كەلىپ تۇر. كەلەسى جاڭالىقتاردا كەزدەسكەنشە, وي, كورىسكەنشە, جوق, جۇزدەسكەنشە ساۋ بولىڭىزدار! باي-قۋاتتى, ميلليونەر, ميللياردەر, شىرىگەن باي بولايىق! مۇحتار شەرىم. شىمكەنت. سول ءۇشىن قالتالى اسا مىقتىنىڭ مەرەيتويى تويلانىپ جاتىر. سوندا ءبىر ۇزەڭگىلەس دوسى وعان بىلاي دەپ تىلەك ايتقان ەكەن: – مەن مىنا قولىمداعى ۇرەم­­­­كەنى بۇگىنگى مەرەيتوي يەسىنىڭ ميل­لياردەر بولعانى ءۇشىن ەمەس, انىعىن ايتسام – بىزدە كەدەي پەندە ەمەسپىز! جانە دە ونىڭ ۇلكەن تەڭىزدە قالقىپ جۇرگەن كەمەسى ءۇشىن ەمەس, بىلە بىلسەك ءبىز دە ول تەڭىزدە ساناۋلىنىڭ ءبىرى بولىپ ءجۇزىپ ءجۇرمىز. ايتپاقشى بۇل توس­تى ونىڭ ەڭ ءىرى كومپانيانىڭ باس­شىسى رەتىندە دە كوتەرىپ تۇرعا­نىم جوق!.. ايتارىم, بۇل توستى ونىڭ مەملەكەتتىك ءتيىستى ورىندا جۇ­مىسسىز بولىپ تىركەلىپ, اي سايىن الەۋمەتتىك كومەك الىپ وتىر­عانى ءۇشىن الىپ قويساق دەيمىن!.. *   *   * بۇل توستتى مىنا عۇمىردىڭ بارلىق كەزەڭىندە ۇنەمى تايىپ جىعىلىپ, وماقاسا قۇلاپ, جىلاپ وتۋلەرىڭىز ءۇشىن كوتەرىپ تۇرمىن... ايتپاعىم – تايىپ جىعىلعاندا اياق استىڭىزداعى كولگوسىر اقشاعا تايعاناقتاپ جىعىلىپ, قۇشاعىڭىزداعى ارۋىڭىزبەن وماقاسا قۇلاپ, باقىتتان باس اينالا كوز جاسىڭىزعا يە بولا الماي قالىڭىزدار! *   *   * ەركەك ءىسساپاردان شۇعىل ۇيىنە ورالادى. سول كەزدە ۇيدە بول­­­عان ايەلىنىڭ «تانىسى» كيىنىپ ءۇل­گەر­مەي, ۇستەلگە شىعىپ قولىن كوتە­رە توبەگە قاراپ قاتىپ تۇرا قالادى. – بۇل كىم ەي!؟ – دەگەن بۇعان ايەلى: – بۇل اتلانت... ەسىڭدە مە, گرەكتەردىڭ ونەر زالىنان كورىپ ەدىك قوي... – دەيدى قيپاقتاپ. سوندا ەركەك بۇعان ۇندەمەي, اس­ۇيگە بارىپ نان مەن شۇجىق الىپ, ونى­سىن جاڭاعى «اتلانتقا» ۇسىنا: – ءما, جەپ ال! – دەيدى. سوندا قوناعى قالتىراي: – بۇنىڭ نە, مەن ەسكەرتكىشپىن عوي! – دەگەندە, ءۇي يەسى: – بەرىپ تۇرعاندا العانىڭ دۇ­رىس! كەشە مەن ءبىر ۇيدە سەنىڭ كەبىڭ­دى كيىپ جارتى كۇن اپوللون بولىپ تۇر­­عانىمدا ونداعى انتۇرعان ءبىر جۇتىم سۋ دا ۇسىنبادى, – دەگەن ەكەن. بۇل توستتى ەركەكتەردىڭ ەرەكشە جاعدايداعى ءبىر-ءبىرىن تۇسىنە بىلگەندىگى ءۇشىن الىپ جىبەرەيىك! اقىسى تولەنگەن ەمتيحان بوريس يۆانوۆ. اقىلى كوللەدجدە وقيمىن. ياعني مەن اقىسىن تولەيمىن, ولار ءبىلىم بەرىپ ەمتيحان الادى. جىلدىڭ العاشقى كۇنى ەمتيحان تاپسىرۋ ءۇشىن پروفەسسوردىڭ الدىندا وتىرمىن. بيلەتىمنىڭ سۇراعى: «ءتالتۇس» كارتيناسىنىڭ اۆتورى كىم؟» دەلىنىپتى. بىردەن: «سۋرەتشى» دەپ ەدىم, مۇعالىم جاق­تىرماي: «يليا مۋرومەتس, دوبرىنين نيكيتيچ پەن الەشا پوپوۆيچتەردى كىم دەپ اتاعان؟» دەپ كەلەسى سۇراعىن قويدى: – ءوزىڭىز اتاعانداي اتاعان. – ولاردى ءۇش باتىر دەپ اتاعان. – مەن ولاردىڭ استىنداعى اتتارىنىڭ اتىن بىلەمىن. – قالاي؟ – مۋرزيك, تۋزيك جانە پولكان. – ونى قايدان ەستىپ ءجۇرسىڭ؟ – اتام ايتقان. – اتاڭ قايدان شىعارىپ ءجۇر؟ – ول جاعىن بىلمەدىم, تەك اتام ءىشىپ العاندا سولاي دەيتىن. – جارايدى... كەلەسى سۇراق: «بو­­­رودينو شايقاسى قاي جىلى بولعان؟» – ءبوروديندى قاماۋعا العاننان ءبىر جىل بۇرىن. – «ناپولەون» ءسوزى بىرنارسە ايتا ما؟ – البەتتە! ول كونياكتىڭ اتى. – پوەزيادان ءبىر سۇراق: «مەنىڭ اتام انىق ادال ادام» اتتى اتىشۋلى ولەڭدى كىم جازعان؟» – نەمەرەسى. – كىمنىڭ نەمەرەسى؟ – كىمدىكى بولۋشى ەدى, اتاسىنىڭ نەمەرەسى. – اقىنداردان جالعاستىرايىن: «پۋشكين الاڭىندا تۇرعان كىم؟» – كىم بولۋشى ەدى, باياعى ميليتسيونەر. – وندا تۇرعان پۋشكين. – فاميلياسىن سۇراماپپىن. – راديششەۆ جازعان «پەتەر­بۋرگ­تەن ماسكەۋگە ساياحاتتى» وقىپ پا ەدىڭ؟ – وقىپ قايتەمىن, ءوزىم دە ەكى ورتادا تالاي ساياحاتتاعانمىن. – راديششەۆ ەكاتەرينانىڭ كەزىندە ءجۇرىپ وتكەن. – مەن ليۋسيامەن قىدىر­عانمىن. – ەكاتەرينا ەكىنشىنىڭ كەزىندە بولعان وقيعا. – مەنىڭ ليۋسيام ءۇشىنشىم بولاتىن. – جارايدى... ال مەندەلەەۆ تابليتساسىن قۇراستىرعان كىم؟ – ؟؟؟ – ءوزى ەمەس پە... ول ونى تۇسىندە كورگەن! – كەشە مەنىڭ تۇسىمە ەيفەل مۇناراسى كىرىپتى... ياعني ونى قۇراس­تىرعان مەن بولامىن با سوندا!.. – تۇسىڭە ەيفەل مۇناراسى كىرگەن ەكەن, ول قاي قالادا تۇر؟ – سوندا بولعان دوسىما حابارلاسسام؟ – بولمايدى. – وندا اۋديتوريادا وتىر­عانداردى كومەككە شاقىرسام؟ – ءسىز: «كىمنىڭ ميلليونەر بولعىسى كەلەدى» اتتى باعدارلامادا وتىرعان جوقسىز. – ميلليونەر بولعىسى كەلە­تىندەر بىلىمگە باس ۇرمايدى, ولار تەك ۇرلىق-قارلىقپەن اينالىسادى... قىسقاسى, ءسىز انانى-مىنانى سۇرادىڭىز, مەن بىلگەنىمشە جاۋاپ بەردىم. سوندىقتان ءسىز باعامدى قويىپ جونىمە جىبەرىڭىز. ايتپەسە جىلدىڭ باسىنان مەن ءبىلىمسىز, سىزدەر جالاقىسىز قالاسىزدار!.. اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين. شىرشا جانىنداعى جىميىس ەكى ورمانشىنىڭ ايەلى اڭگىمەلەسىپ تۇر. – مەنىڭ كۇيەۋىم ماعان ارناعان سىيلىعىن ءداستۇر بويىنشا شىرشانىڭ استىنا تىعىپ قويىپتى. – ول قانداي سىيلىق ەدى؟ – الدىمەن قالىڭ ورماننىڭ ىشىنەن سول شىرشانى تاۋىپ الۋ كەرەك. * * * ەر جىگىتتىڭ ەسەيۋ ساتىلارى: 1. ول اياز اتانىڭ بار ەكەنىنە سەنەدى. 2. ول اياز اتاعا سەنبەيدى. 3. ول – اياز اتا. * * * ەكى اكتەر ءاربىر جاڭا جىل سايىن اياز اتا كەيپىنە ەنىپ, تابىس تابادى ەكەن. الگى ءارتىستىڭ ءبىرى ەكىنشىسىنە: – دوستىم, مەنىڭ وتباسىما كىرىپ, مەرەكەمەن قۇتتىق­تاپ شىعاسىڭ با؟ – نەگە ءوزىڭ كىرە سالمايسىڭ؟ – مەن ءوز ەڭبەگىم ءۇشىن تىم كوپ اقشا سۇرايمىن. * * * جاڭا جىلدى ءبىزدىڭ ۇيدە قارسى السام دەيمىسىڭ؟ كەلە قال, تەك ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ەسىك قوڭىراۋى ىستەمەيدى, ەسىكتى اياعىڭمەن جايلاپ قانا تەۋىپ بەلگى بەر. – نەعىپ اياقپەن؟ – ەندى قارسى الۋعا اناۋ-مىناۋ الىپ قولىڭ بوس بولمايتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى ەمەس پە؟

سۋرەتتى سالعان گ.مايورەنكو.

ءولدىڭ ماماي... جىلدان ءوتىپ, جىلعا جەتىپ – تەك جۇرسەم دە تەك امان, تۇسىنبەيدى كوپ ادام. سونشالىقتى نەسىنە قينالامىن  مەن وعان؟ كەيدە سيقىر سەزىمگە شىرماتىلعان كەزىمدە, وزگە تۇگىل, ءوزىمدى تۇسىنبەيمىن ءوزىم دە. جومارتتىقتى اسىرىپ, اشىلىپ تا شاشىلىپ, ەمىن-ەركىن ءجۇرۋىم بولار ەدى اسىلىق. «ءالىڭدى ءبىل, اياز بي, جولىڭدى ءبىل, قۇمىرسقا». وسى مەنىڭ كۇندەلىك ۇستانىمىم تۇرمىستا. ءجۇزىپ ىشكەن تۇنىقتان جان سىرىمدى كىم ۇققان؟! كوپشىلىك جان ءبىر كۇندىك بايلىق ءۇشىن قۇنىققان. و, جالعان-اي, جالعان-اي, دۇنيە-م ۇلىك ارمان-اي. ولگەن كۇنى باعاسى باقىر بولىپ قالعانى-اي. و, دۇنيە, دۇنيە, ەسكە الامىن كۇيىنە. دۇنيەڭە جيناعان ولگەننەن سوڭ كىم يە؟ سەنەتىنىڭ بالا ما؟ بالا ادام بولا ما؟ ەش بولماسا دۇعا ءۇشىن, بارار ما ەكەن مولاڭا؟ قىبىن تاپقان «وڭ», «سولدىڭ», تىرلىگىڭدە «زور» بولعىن. بىراق, ءبارى بەكەرلىك, «ءولدىڭ ماماي – قور بولدىڭ». ءيا, سولاي, تاپ سولاي, تۇسىنبەيمىن باسقالاي. پەندەلىككە ەرمەسەڭ, اللا جولى – اق  ساراي. بولماسا ار-يمانىڭ, نە بولادى جيعانىڭ؟! قىسقا عانا عۇمىردى يت تىرلىكپەن قيعانىڭ. جاڭا جىلدا تىلەرىم – اللا سەنى قولداسىن, اق  ءىسىڭدى وڭداسىن. پانيدە دە, باقي دا يمان بولسىن جولداسىڭ. ءابدىراحمان اسىلبەكوۆ.  الماتى. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر