شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى ماناربەك ساپارعاليەۆ:
– ماناربەك قادىلعۇمار ۇلى, ءسىزدىڭ الماتى مەن استانادا لاۋازىمدى ورىنداردا, سوسىن وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى بولعانىڭىز ەندى, مىنە ءبىر جىلدان استى جەتپىس مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار تارباعاتاي اۋدانىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, جاۋاپتى قىزمەتىڭىز ارقىلى ەل العىسىنا بولەنە باستاعانىڭىزدان حاباردارمىز. قازىر تارباعاتاي دەسە بۇكىل رەسپۋبليكا حالقى ەلەڭ ەتە قالادى. سەبەبى بەلگىلى, كوكتەمدە اۋا رايى قۇرت جىلىعان كەزدە كوكجىرا, ءجانتىكەي, قارعىبا سياقتى ەلدى مەكەندەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاسقىن سۋ بەس جۇزگە تارتا تۇرعىن ءۇيدى, مال قورالارىن قيراتىپ, ونداعان مىڭ باس مالدى قىرعىنعا ۇشىراتتى. سىن-ساتتە بەرەكە-بىرلىكتىڭ ۇلگىسىن تانىتتىڭىزدار, جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل دەگەندەي, اقىرى بۇل قيىندىقتى دا جەڭىپ شىقتىڭىزدار. سول تۋرالى قيىن بولسا دا ەسكە الا كەتسەك.
– كونە كوز قاريالاردىڭ ءوزى بيىلعىداي قاتال قىستىڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى بولماعانىن ەسكە الادى. بارقىتبەلدىڭ تەرىسكەيىن مەكەندەگەن حالىق تارباعاتاي وڭىرىندە قاردىڭ جۇقا بولاتىنىنا ۇيرەنگەن, سوندىقتان مال ازىعىن جەتكىلىكتى مولشەردە ازىرلەپ الاتىن. قاتارىنان ءۇش-ءتورت اي بويى كۇن سۋىق بولىپ, اياز 40 گرادۋستان تۇسپەي تۇردى. قاردىڭ قالىڭدىعى كەي جەرلەردە ءتورت-بەس مەتردەن اسىپ جىعىلدى. مالعا جايىلىم بولمادى. جەمشوپ جەتىسپەي, مال قىرىلا باستادى. ال 17 ناۋرىزدا سۋ تاسقىنى ناعىز اپاتقا اينالدى. سەنەسىز بە, كوكجىرا اۋىلىندا بيىكتىگى ءبىر مەتردەي ءنوپىر سۋ ءىرى قارانىڭ ءوزىن اعىزىپ اكەتىپ, ادامدار قايىقتاردى پايدالانا باستادى. الدىن-الا ساقتىق جاساۋدىڭ ناتيجەسىندە ابىروي بولعاندا مال شىعىنىنا جول بەرىلمەدى. دابىل قاعىلدى. ەڭ الدىمەن حالقىنىڭ العىسىنا بولەنە باستاعان وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ جەدەل جەتتى. سوڭىنان ىلە-شالا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ. بوجكو ۇشىپ كەلدى. سىن ساتتە ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنداعى اعايىندارىمىز قول ۇشىن بەردى. وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, جامبىل, پاۆلودار جانە قاراعاندى, باسقا دا وبلىستاردىڭ باسشىلارى تەحنيكامەن, ازىق-ت ۇلىكپەن, قارجىمەن كومەكتەسىپ جاتتى. ءوڭىر باسشىسى ب. ساپارباەۆ تەك تارباعاتاي ەمەس, زايسان اۋدانىنىڭ تاسباستاۋ, كۇرشىم, مارالدى, بارلىعى سۋ باسقان 23 ەلدى مەكەندى قامقورلىعىنا الىپ, تۇرعىن ۇيلەر سالۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەردى. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ سالەمىن جەتكىزدى. “قارجى بولەمىز, تۇرعىن ءۇي سالىپ بەرەمىز, مالدى جەڭىلدىكپەن (نەبارى ەكى نەسيە پايىز) الۋعا ءمۇمكىندىك جاسايمىز, ەڭ باستىسى, سابىرلى بولىپ, ءوز ۇيلەرىڭىزدى سالۋعا بەلسەنە ارالاسىڭىزدار, بارلىق قيىندىقتى جەڭىپ شىعاسىزدار” دەگەن. سودان بەرى جارتى جىل زىمىراپ وتە شىقتى. قازىر بارلىق قيىندىقتار ارتتا قالدى. جارتى جىلدا ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ماشبەك ۇلى تارباعاتايعا جيىرما رەت كەلىپتى. تەك ءبىر اۋدانعا عانا. اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ ءوڭىر باسشىسىنا العىسى ەرەكشە. سونىمەن بىرگە, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى, تاسقىن سۋ باستالعاننان بەرى اپات ايماعىنان شىقپاي, بۇكىل ءىستى باقىلاۋعا الىپ, كەمشىلىكتەر مەن پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىنە ىقپال جاساعان سەرىك تاۋكەباەۆتىڭ قىزمەتىنە اۋدان حالقى شىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرەدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆ تە بۇل وڭىردە ايلاپ جاتىپ, اپات زارداپتارىن جويۋعا بەلسەنە ارالاستى. وعان دا العىس ايتامىز.
– تاسقىن سۋ زارداپتارىن جويۋدا ءوزىڭىزدىڭ ورىنباسارلارىڭىز سىلامبەك ءازىمحانوۆتىڭ, ساۋمەن جاقاەۆتىڭ, اسحات سمايىلوۆتىڭ جانە اپپارات قىزمەتكەرلەرى مەن اۋدان حالقىنىڭ كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەك ەتكەنىن جاقسى بىلەمىز. ەندى, مىنە, اۋىر كۇندەر ارتتا قالعان سىڭايلى. قازىرگى جاعداي تۋرالى نە ايتاسىز؟
– جەتىنشى قىركۇيەكتە ەلباسى ن. نازارباەۆ تارباعاتاي اۋدانىنىڭ كوكجىرا اۋىلىنا كەلدى. ەلباسى اۋىل تۇرعىندارىمەن اڭگىمەلەسىپ, بىرنەشە الەۋمەتتىك عيماراتتاردى, تۇرعىن ءۇيلەردى سالتاناتتى جاعدايدا اشتى. حالىقپەن كەزدەسۋدە اپاتتىڭ الدىن الۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆقا العىسىن ايتىپ, قولىن قىسقان كەزدە ءبىز دە قاتتى ريزا بولدىق. بۇل ازاماتتىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ, ءادىل ىسكە وڭ باعا بەرۋ دەگەن ءسوز. ءوڭىر باسشىسى ەلباسىنا سوناۋ زايسان ءزىلزالاسى كەزىندە تۇرعىن ۇيلەر قۇرىلىسى ءۇش-ءتورت جىلعا سوزىلعانى, ال تارباعاتايداعى قۇرىلىستى نەبارى ءتورت-بەس ايدا سالىپ بىتىرگەنى جايلى حاباردار ەتتى. شىنىندا دا سولاي بولدى. قازىر بارلىق تۇرعىن ۇيلەرگە جۇرت قونىستانا باستادى. ءۇش مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى دا پايدالانۋعا بەرىلمەك. “پارىز” قورى ارقىلى قونىس تويىن جاساۋشىلارعا جاڭا جيھازداردى سىيعا تارتتى. بۇدان ارتىق قانداي قامقورلىق كەرەك. بەرەكە, بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ناتيجەسى وسىنداي. تارباعاتايلىقتار ەلباسىنا, وبلىس اكىمىنە شىن جۇرەكتەن ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.
ءبىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق. بيىلعى قىستىڭ دا قاتال بولاتىن ءتۇرى بار. قازىردەن باستاپ وعان قام جاساۋدامىز. بۇل كۇندەرى اۋداندا 2454 شارۋاشىلىق قۇرىلىمى تىركەلگەن, ونىڭ ءىشىندە ءۇش وندىرىستىك كووپەراتيۆ, 2443 شارۋا قوجالىعى, 8 ءونىم وڭدەيتىن كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. قىستىڭ جايسىز بولۋى مەن كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىنان وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا مال باسى ەداۋىر ازايدى. ال قازاق ءۇشىن مالدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ءىرى قارا 10968, قوي مەن ەشكى 60 مىڭ باسقا ازايدى. سوعان قاراماستان بىزدە 390738 قوي-ەشكى, 120 مىڭداي ءىرى قارا, 20 مىڭداي جىلقى قىستاماعا بارادى. قازىر قوجالىقتار مال ازىعىن دايىنداپ الدى. ۇكىمەتتىڭ ەكى پايىزدىق جەڭىلدىكپەن بەرىپ وتىرعان نەسيەسى مال باسىن قايتا كوبەيتە مە دەگەن ءۇمىت تە جوق ەمەس.
اۋداندا شاعىن كاسىپكەرلىك جولعا قويىلعان. 361 ساۋدا دۇكەنى, 48 قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورنى, 64 قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەسى, 19 جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانساسى, 17 ءدارىحانا, 34 شاعىن ناۋبايحانا حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە. تەك بيىل التى ساۋدا دۇكەنى, ەكى قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورنى, ءبىر ناۋبايحانا اشىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سەگىز ايىندا شاعىن كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلداناتىندار اۋدان بيۋدجەتىنە 62,1 ميلليون تەڭگە سالىق تۇسىرگەن.
– ماناربەك قادىلعۇمار ۇلى, اۋداننىڭ دامۋ دەڭگەيى جونىندە نە ايتاسىز؟
– اۋدان ەكونوميكاسى جىل سايىن دامۋدا. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى اۋدان بيۋدجەتى 900 ملن. تەڭگە بولسا, ول بۇگىنگى كۇنى 3 ملرد. 586 ملن. تەڭگەگە نەمەسە 4 ەسەگە ارتتى. وسى ءبىر عانا كورسەتكىشتەن كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى.
اۋدان ەكونوميكاسىن دامىتۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ كولەمى ارتىپ كەلەدى. بۇل كۇنى اسىل تۇقىمدى قوي مالى اۋدانداعى بارلىق قويدىڭ جەتى پايىزىن قۇرايدى. جەر ءوز يەسىن تاپتى. ەگىستىك كولەمى ارتا ءتۇسۋدە. حالىقتى قىس مەزگىلىندە كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جىلىجايلار سالۋ قولعا الىندى.
اۋدان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ كولەمى ارتتى. كاسىپكەرلىك سالاسى دامىپ كەلەدى. اۋدان بيۋدجەتىنىڭ كىرىس جوسپارى تولىعىمەن ورىندالۋدا. ال كەمشىلىكتەر جاعىنا كەلەر بولساق, ءوز ونىمدەرىمىزدى اۋدان اۋماعىندا وڭدەپ ەل يگىلىگىنە تولىق جاراتا الماي كەلەمىز. بۇل ورايدا, اۋدان اكىمدىگى كاسىپكەرلىكتىڭ قانداي ءتۇرىن بولسىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋگە ارقاشاندا ءازىر.
ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” دەپ اتالاتىن قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا ساي “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى اۋدان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ باستى جوسپارى بولۋى ءتيىس.
– ەل ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋدا ەلەۋلى ورىن الاتىن ويىڭىزدى بىلسەك؟
– شىنىن ايتقاندا, قازىرگى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن ەلىمىزدى داعدارىستان الىپ شىعۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى دەپ ايتۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا اۋدانىمىزدا اۋقىمدى شارالار مەن جوسپارلى جۇمىستار اتقارىلدى. وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ جانە كادرلاردى قايتا دايارلاۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اۋداندا وتكەن جىلى “جول كارتاسى” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 61,5 ملن. تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ, 75 جوبا بويىنشا 220 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى.
بيىل وسى باعدارلاماعا 431 ملن. 824 مىڭ 700 تەڭگە قارجى ءبولىندى. ونىڭ 296 ملن. 413 مىڭ 500 تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 135 ملن. 411 مىڭ 200 تەڭگەسى اۋداندىق بيۋدجەتتەن. بۇل 2009 جىلعى قارجىدان 7 ەسەگە ارتىق دەگەن ءسوز. بۇل قارجى 40 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى. سونىڭ ەسەبىنەن 483 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
– ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن اكىمدەردىڭ تۇرعىندار الدىنداعى ەسەپتى كەزدەسۋلەرى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستىڭ شەشۋشى فاكتورى ەكەندىگى ءسوزسىز. ءسىز دە بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەردە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ەسەپ بەرگەن شىعارسىز؟
– حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, تالاپ-تىلەگىن, وتىنىشتەرى مەن ارىزدارىن اكىمدەر شەشپەگەندە, كىمدەر شەشەدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ەلباسىمىزدىڭ وسى ورايدا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن وتە ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. “اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول” دەپ حالىق تەگىن ايتپايدى. سوندىقتان اكىمدەر حالىق الدىندا ءجيى ەسەپ بەرىپ وتىرۋلارى قاجەت. بۇنىڭ ءوزى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىنى ءسوزسىز. ال وزىمە كەلەتىن بولساق, بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەردە حالىق الدىندا ەسەپ بەردىم. حالىق مۇنى قاناعاتتانارلىق سەزىممەن قارسى الدى. ءوز پىكىرلەرىن ايتتى. بولاشاقتا اتقاراتىن جۇمىسىمىزعا باعىت-باعدار بەردى. ءبىر قۋانارلىعى حالىق شاما-شارقى كەلگەنشە ەڭبەك ەتىپ, اۋدانىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوساتىندىقتارىن ءمالىم ەتتى.
– اۋداننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك رۋحاني سالاسىن دامىتۋدا قانداي باسىم باعىت-باعدارىڭىز بار؟ وسى تۋرالى وقىرماندارمەن وي بولىسسەڭىز.
– بيىل ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت سالالارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىن نىعايتۋعا بولىنگەن قارجى يگەرىلۋ ۇستىندە. حالىقتى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ سالاسىنا دا قوماقتى قارجى بولىنگەن. الداعى جىلى دا بۇل ماسەلەلەر ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى.
سونىمەن قاتار اۋدانىمىزدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, كولىك-كوممۋنيكاتسيا, قىزمەتى سالالارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل اۋدان ورتالىعى اقسۋات اۋىلىنداعى سۋ قۇبىرلارىن قايتا جاڭعىرتۋعا 90 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ يگەرىلۋدە. جالپى, بۇل قۇبىردىڭ جوبالىق سوماسى 253,3 ملن. تەڭگە, ول 2010-2011 جىلدارعا قارالىپ وتىر. بارلىق جوندەلەتىن قۇبىردىڭ ۇزىندىعى 19,3 شاقىرىمدى قۇرايدى.
بيىل قۇرىلىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ارقىلى جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋدان ورتالىعى اقسۋات اۋىلىنداعى 75 ءتوسەكتىك اۋرۋحانا مەن 100 ادام قابىلدايتىن ەمحانانىڭ جانە اقجار اۋىلىنداعى 50 توسەكتىك وكپە اۋرۋىنا قارسى ەمدەيتىن اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋى جوسپارلانۋدا. كوكجىرا مەن جانتىكەيدە ورتا مەكتەپ, ءۇش دارىگەرلىك امبۋلاتوريا ىسكە قوسىلماق. جولدار جوندەلىپ, كوپىر سالىنۋدا. بۇل اۋدان حالقى ءۇشىن زور جاڭالىق, ۇلكەن قۋانىش بولماق.
قىسقاشا ايتقاندا, باستى باعىت-باعدارىمىز حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ. وسى ماقساتتا ءبىزدىڭ الدىمىزدا زور مىندەتتەر تۇر. ولار ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ كولەمىن كوبەيتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتتەرىن جانداندىرۋ, ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ بارلىق ءتاسىلدەرى مەن ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, اۋدان ەكونوميكاسىنا ءتۇرلى نىساندار مەن ينۆەستيتسيالار تارتۋ, بەلسەندى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ جانە باسقالار. بۇل ماقساتتار ءسوزسىز جۇزەگە اسىرىلادى. ەڭبەكشى حالىقتىڭ كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيى, ەڭبەك بەلسەندىلىگى بەرەكە-بىرلىگى مەن ۇيىمشىلدىعى – زور تابىستار كەپىلى.
– جۇمىستا شەشۋشى تۇلعا – كادر. بۇل باياعىدان كەلە جاتقان قاعيدا عوي. جالپى, كادر تاڭداۋدا نەنى باسشىلىققا الاسىز.
– قاي سالادا بولسىن جۇمىستى ءبىر جولعا قويىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ۇيىمداستىرۋدا, اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولۋىندا باستى تۇلعا كادر ەكەنى ءسوزسىز. مەن ءوز باسىم قولىنان ءىس كەلەتىن, ءبىلىمدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن, بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي شەشىم قابىلداپ ءناتيجەلى جۇمىس ىستەي الاتىن ادامدارعا قولداۋ كورسەتۋگە ۇنەمى دايارمىن.
جاستار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ولاردى جۇمىسقا ۇيرەتۋ, تاربيەلەۋ ءبىزدىڭ باستى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. مول تاجىريبە جيناپ, ۇزاق جىل جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان كادرلاردىڭ ەڭبەگى كىمگە دە بولسىن ۇلگى-ونەگە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن وڭداسىن ەلۋباي.
سۋرەتتە: اۋدان اكىمى م.ساپارعاليەۆ.