قازاقستاننىڭ دامۋىنا, ەكونوميكالىق قيىندىقتاردان شىعۋىنا الەم جۇرتشىلىعى نازار اۋدارىپ وتىر. ءسوز جوق, استانا ەلىمىزدىڭ ەلورداسى رەتىندە قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. ارقا توسىندەگى ايبارلى دا اجارلى استانامىزعا سۇيسىنە دە تامسانا قارايتىندار از ەمەس. ال قازاق ەلىنىڭ ورگە باسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تالبەسىگى اتانعان الماتى – ءاربىر قازاق ءۇشىن ىستىق قالا. ەلباسىنىڭ ءوزى ايرىقشا قۇرمەتتەپ, الاتاۋ باۋرايىنداعى ارۋ شاھارعا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىن بەردى. بۇل ارنايى زاڭمەن بەكىتىلدى.
ارينە, ەلدىڭ وركەندەۋى تەك باس قالالاردىڭ كوركەيۋىمەن عانا ەسەپتەلمەيتىنى انىق. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭىرلەردى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. ۇكىمەتكە جانە جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەرگە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. 1998 جىلدان باستاپ استانا ءوز كەزەگىندە وڭىرلەرگە ۇلگى بولا ءبىلدى, جاڭارۋدا سەرپىلىس جاسادى. 1990 جىلداردىڭ باس كەزىندەگى نارىق زامانىنىڭ اۋىرتپاشىلىعىنان تەڭسەلىپ كەتكەن قالالار مەن اۋىلدار جاڭا قالىپقا كەلتىرىلدى. كوپتەگەن وبلىس ورتالىقتارى كوركەيتىلدى. بۇل باستامانىڭ جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىن ەل كورىپ وتىر.
بيىلعى حالىققا جولداۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “وڭىرلەردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى” دەگەن تاقىرىپقا ارنايى توقتالدى. ەلباسى: “وڭىرلىك دامۋ رەفورمالارىنسىز ءبىز جەدەل ارتاراپتاندىرۋعا قول جەتكىزە المايمىز. سوندىقتان بىزگە ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىقتارىن قالىپتاستىرۋدى باستاۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ باتىسىندا مۇناي-گاز سەكتورىن, حيميا ونەركاسىبىن, جابدىقتار ءوندىرىسى مەن كولىكتىك قۋاتتاردى دامىتۋ كەرەك. ورتالىقتا, سولتۇستىكتە, وڭتۇستىك پەن شىعىستا – كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنى, اتوم, حيميا ونەركاسىبى جانە اگرارلىق يندۋستريا دامىتىلۋى ءتيىس”, دەي كەلىپ: “جاڭا وڭىرلىك ساياسات – 2020 ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى. ۇكىمەتكە وبلىستاردىڭ, استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وڭىرلەردەگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات ماسەلەلەرىن مۇقيات پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن”, دەدى.
ەندى ۇكىمەت وسى باعىتتا كەلەلى ءىستەر, كەشەندى باعدارلامالاردى ءجۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. بۇل – قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىن دامىتۋدا 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن نەگىزگى سالالاردىڭ قىسقاشا باعىت-باعدارى. ءوندىرىس سالالارىن ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە وراي دامىتقان جاعدايدا, تۇرعىنداردىڭ دا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاي-كۇيى جاقساراتىنى جاسىرىن ەمەس.
سوڭعى جىلدارى سىر ءوڭىرى دە, قاي سالانى الساق تا, قارقىندى دامىپ كەلەدى. جازعى دەمالىس كەزىندە ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, حالىقپەن جۇزدەسكەنىمىزدە, وبلىستىڭ تىنىسىمەن جاقىنىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. ءبىز پارلامەنتتەگى ارىپتەسىم سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆ ەكەۋمىز وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىن ارالاپ شىعىپ, سايلاۋشىلاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجدارىمەن تانىستىق, جاقسى لەبىزدەرىن ەستىدىك. كەزدەسۋلەرگە “نۇر وتان” حدپ مۇشەلەرى, اۋداندىق اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, مەكەمە باسشىلارى, باسقا دا ساياسي پارتيالار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ءبىز كونستيتۋتسيامىزدىڭ ەلدى دامىتۋداعى سالىپ بەرگەن زاڭدىق جولى تۋرالى ايتتىق. وسى از عانا ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن قاتايتىپ, شاڭىراعىن بيىكتەتە تۇسۋىنە, قازىرگى تاڭدا قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ بار سالاسىندا وركەنيەتتى, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسۋدە كونستيتۋتسيامىزدىڭ ماڭىزى ولشەۋسىز ەكەنى انىق.
مەملەكەت باسشىسى, اسىرەسە, ءوڭىرلەردى وركەندەتۋ ءۇشىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ءرولى زور ەكەنىن ءجيى ايتىپ كەلەدى. ەلدىڭ وسى باعىتى ەلباسىنىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا كوتەرىلدى. “مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا ۇكىمەت جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جانە ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كارتاسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجات – تاياۋداعى بەس جىلدا ءبىز نەنى, قايدا جانە قاشان سالاتىنىمىزدىڭ تولىق ءىس-قيمىل جوسپارى. بۇگىندە اڭگىمە ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى كولەمى 6,5 تريلليون تەڭگەلىك 162 جوبانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر, ال بۇل ەل ءىجو-ءنىڭ 40 پايىزدان استامى, ولار بىزگە تاياۋداعى ءۇش جىلدا عانا 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن تىكەلەي اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى”, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن ەكەنىن جانە جىلىنا ءبىر جۇمىس ىستەۋشىگە 3 مىڭ دوللار شاماسىندا كەلەتىنىن, ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 مىڭ دوللاردى قۇرايتىنىن ايتا كەلىپ: “اۋىل ءۇشىن ءوسۋ پەرسپەكتيۆاسى, مىنە, وسىندا. سوندىقتان ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ. بۇل كۇردەلى مىندەتتى اگرارلىق-يندۋستريالىق ءارتاراپتاندىرۋ عانا, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋدى شۇعىل ارتتىرۋ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار, جاڭا تەحنولوگيالار مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جاڭا كوزقاراس شەشە الاتىن جاعدايدا. الەمدىك ءتاجىريبەنى پايدالانۋ, ونى ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىمىزعا جەدەل ەندىرۋ كەرەك”, دەپ ايقىن جولدى نۇسقاپ, كورسەتىپ بەردى.
بۇگىنگى تاڭدا سىر وڭىرىندە دە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىندا ايقىندالعان جۇمىستار ناتيجەلى جۇرگىزىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, قىزىلوردا وبلىسىندا تاۋ-كەن سالاسى, مۇناي-گاز سەكتورى, حيميا ونەركاسىبى مەن اگرارلىق يندۋستريانى دامىتۋعا ارنالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارى قابىلداندى. ايماقتا قازىرگى كۇندەرى بيتۋم, اسفالت, قيىرشىق تاس جانە باسقا دا قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرەتىن زاۋىتتار, مۇناي وڭدەۋ جانە ىلەسپە گازدى وتەلدەۋ كەشەنىن, اگرارلىق سەكتور كاسىپورىندارىن سالۋ جوبالارى قىزۋ قولعا الىندى. وبلىس كولەمىندە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇنى 20 ملرد. تەڭگەدەن استام 7 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تاعى 3 جوبانى ورىنداۋ كوزدەلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, “جول كارتاسى” بويىنشا وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان ىستەرگە كۋا بولدىق. “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە جۇمىسسىز تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى دە شەشىلۋدە. ەگەر ەلىمىزدە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ بىتىرۋشىلەرى ءۇشىن جاستار پراكتيكاسىن ۇيىمداستىرۋعا 2010 جىلى 3,2 ملرد. تەڭگە كوزدەلگەن بولسا, جاستار پراكتيكاسى باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ شەڭبەرىندە 6900 كاسىپورىن جانە ۇيىمدارمەن كەلىسىم-شارت جاسالىپ, جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى 14700 ءبىتىرۋشىنى جۇمىسقا جىبەردى, ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا 204 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, 831 ءبىتىرۋشى جۇمىسقا تارتىلعان.
ۋاقىتتىڭ العا جىلجۋىمەن “نۇر وتان” حدپ تالابى كۇشەيە تۇسۋدە. “جول كارتاسى”, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋى, ەڭبەك جانە ماتەريالدىق رەسۋرستاردىڭ پايدالانۋ جايى, سونداي-اق بيۋدجەت قاراجاتتارىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى 110 پارتيالىق باقىلاۋ بەكەتتەرى ارقىلى جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءبىر عانا قىزىلوردا قالاسىندا 5 مەكتەپ, 4 بالاباقشا, 5 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 3 الەۋمەتتىك ماڭىزدى نىسان قۇرىلىستارى بولسا, ونى پارتيالىق باقىلاۋ بەكەتتەرى جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى دەر كەزىندە تۇزەتۋگە تىرەك بولۋدا.
ۇلى جىبەك جولىمەن ءوتىپ جاتقان “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” ترانزيتتىك ءدالىزى – الەمدىك ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى. بۇل جوبا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءبىر باسىنان ەكىنشى شەتىنە دەيىنگى 1 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق نەگىزگى كۇرە جولدى كومكەرەتىن بولادى. عاسىر قۇرىلىسىنا پارا-پار ءاۆتودالىز قۇرىلىسى “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ باقىلاۋىنا الىنعان. مۇنى ارنايى باعىتتالعان قارجىنىڭ ءجونسىز شىعىندالماۋىنا قويىلعان حالىقتىڭ نازارى دەسەك, ارتىق بولماس. جوبانىڭ اتاۋى “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” دەسەك تە, كەلەشەكتە ۇلى جىبەك جولى دەپ اتاساق, وتە ورىندى بولعالى تۇر. بۇل ۇسىنىسىمىزدى تۇرعىندار دا قولداپ وتىر.
وبلىس ورتالىعى – قىزىلوردا قالاسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مول. كەيبىر وڭىرلەردە قالانى كوگالداندىرۋدا كوپ قيىندىق بولماسا, ال تابيعاتى وزگەشە سىر بويىندا قانداي وسىمدىكتى دە, تال-تەرەكتى دە ءوسىرۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان قىزىلوردانىڭ كوشەلەرىنە ەگىلگەن گۇلدەر, جاسىل-جەلەكتەر ۇلكەن قاجىر-قايراتتىڭ, تىنىمسىز اۋىر ەڭبەكتىڭ جەمىسى ەكەنىن سەزىنگەنىمىز ءجون.
دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى قالا جاقسى جاعىنا قاراي كوپ وزگەردى. وتكەن جىلى قىزىلوردا قالاسىنىڭ 190 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. كوشەلەر مەن عيماراتتاردى جاڭارتۋ, گۇل ەگىلەتىن الاڭداردى كوبەيتۋ ءىسى جالعاسۋدا. جاڭا عيماراتتار بوي كوتەرۋدە. قالا تازالىعىنا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. تازالىقتى ساقتاۋعا, ءبىرىنشى كەزەكتە, تۇرعىنداردىڭ ىنتالى بولۋىنا كوڭىل بولىنۋدە. قالا تازالىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن رۋحاني-مادەني ءىس-شارالار ءوتىپ كەلەدى.
ءبىلىم مەن عىلىم, ونەر مەن ءمادەنيەت سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا ءالەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءبىرىنشى كەزەكتە شەشۋ قاجەت. وسى ورايدا قالا اكىمدىگىنىڭ ۇجىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اتقارىپ جاتقان ىستەرى دە از ەمەس. بۇگىنگى زامانعا لايىقتى ءبىرنەشە جاڭا مەكتەپتەر بوي كوتەردى. كەلەسى جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى باستالادى.
مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرۋ ءىسىندە دە وڭ ۇردىستەر بار. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا “بالاپان” باعدارلاماسى جونىندە باستاما كوتەرىپ, ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى. بيىلدىڭ وزىندە قازىرگى زاماننىڭ بارلىق تالاپتارىنا سايكەس “ەرتوستىك” جانە “الپامىس” دەگەن 140 ورىندىق ەكى بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. بارلىق قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارىمەن, ويىن الاڭدارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. قالا اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنە ءسۇينەسەك, قازىر “بالاپان” باعدارلاماسى اياسىندا بۇرىن بەرىلىپ كەتكەن بالاباقشالاردى كەرى قايتارۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. جانە دە بۇل وڭ شەشىلەدى دەگەن سەنىمىم مول.
سىر وڭىرىندە بيىل قاسيەتتى رامازان ايى ەرەكشە اتالىپ وتكەنىن ايتا كەتكەنىم ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. ول ايدا قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارى كوپ ۇيىمداستىرىلدى. ال ورازا ايت كۇندەرى ادامداردىڭ ءدىني-رۋحاني بايلىعىن ارتتىرۋىنا ماڭىز بەرىلدى. يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارىن دۇرىس ناسيحاتتاۋعا باسا كوڭىل ءبولىندى.
اۋقىمدى ىستەر ءبىر ارناعا قۇيىلعانداي, ورازا ايت كۇنى قالادا ءجالاڭتوس ءباھادۇر بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى. ءمانى مەن ماڭىزى زور عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. وسى شاراعا ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرىنەن تانىمال تۇلعالار كەلىپ قاتىستى. سونىمەن قاتار كورشى مەملەكەتتەردەن دە كەلىپ, باتىر بابا رۋحىنا تاعزىم جاساعاندار از بولعان جوق.
ارنايى كەلگەن قوناقتار “سىر مەيىرىمى” يماندىلىق-قايىرىمدىلىق اكتسياسىنا قاتىستى. اكتسيا بارىسىندا جاس جەتكىنشەكتەردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعى مەن پاتروناتتىق تاربيەلەنۋشىلەردەن 20 ادامعا قايىرىمدىلىق جاسالدى. وسى يگى شاراعا قاتىسقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ اكتسياعا قاتىسقان 5 تاربيەلەنۋشى جەتكىنشەككە قايىرىمدىلىق جاساپ, ءوز قارجىسى ەسەبىنەن الماتى قالاسىندا وقىتاتىنىن ءمالىم ەتتى. بۇل باستاماعا جينالعان جۇرتشىلىق العىسىن ءبىلدىردى.
اۋىل-ەلدى ارالاساڭ, حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قانىعا تۇسەسىڭ. ىلگەرى باسقان ءىستى كورسەڭ, جانىڭ بايىپ, كوڭىلىڭ وسەدى. سىر بويى تۇرعىندارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن, ەرتەڭگە دەگەن ۇلكەن سەنىمىن انىق بايقادىق. ىرىس تا, ىنتىماق تا, بەرەكە دە حالىقتا ەكەنىنە تاعى دا ءبىر كوز جەتكىزدىك.
ءبىرتۇتاس ەلىمىزدى, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردى دامىتۋدا ەلباسىنىڭ باستاماسى مەن باستى باعىتتارى ايقىندالدى. “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن جوسپار دا وسى ءبىر ورتاق ماقساتتان تۋىنداعان. “نۇر وتان” حدپ-نىڭ باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن ەڭ باستى ماقسات – حالىقتىڭ تۇرمىسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ.
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىرلەسكەن وتىرىسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتورتىنشى سايلانىمداعى پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىن اشىپ, اسا اۋقىمدى ءمىندەتتەمەلەر قويدى. وسى سەسسيانىڭ بارىسىندا زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتتىڭ باستى مىندەتى – 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ. مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە دامۋ باعدارلاماسىنا باعىتتالعان بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ ۇتىمدى جۇمسالۋىن باقىلاۋعا الۋ كەرەكتىگىنە, سونداي-اق, مۇمكىن بولعان جەردە مەملەكەتتىك شىعىنداردى قىسقارتۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, قوعامداعى بىرقاتار سالالارداعى كەيبىر ماسەلەلەردى زاڭ جولىمەن رەتتەۋ قاجەتتىگىن تاپسىردى. سونىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ءالەۋمەتتىك جاعدايىن ارتتىرۋعا, ازاماتتىق قۇقىعىن قورعاۋىنا باعىتتالىپ وتىر. پارلامەنت دەپۋتاتتارى وسى سەنىم ۇدەسىنەن شىعىپ, ەلگە قاجەتتى زاڭداردى قابىلداپ, جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداپ شىعاتىنىنا سەنىم مول. بۇل ىستە بارلىق تاجىريبەمىز بەن كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋعا ءازىرمىز.
قىلىشباي بيسەنوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.