باسەكەنىڭ باستى بەلگىسى

كەز كەلگەن ءوزىن سىيلايتىن ەلدە شەت ەلدەن كەلگەن قوناقتارعا الدىمەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇپكى تامىرىنان سىر شەرتەتىن سالت-داستۇرلەرىن, مادەنيەتى مەن تاريحىن, ءتىلى مەن ءدىنىن كورسەتەتىن ءىس-شارالاردىڭ ۇيىمداستىرىلاتىنى بەلگىلى. وعان ءبىز 2006 جىلى قىتايدىڭ چانچۋن قالاسىندا وتكەن قىسقى ازيا ويىندارىنا بارعان ءىسساپارىمىزدا, ودان كەيىن وسى ەلدە اراعا ەكى جىل سالىپ وتكەن جازعى وليمپيالىق ويىنداردىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا كوز جەتكىزگەن بولاتىنبىز. قازىر سپورت دەگەنىمىز وسى, ول ءبىر جاعىنان ەل نامىسى ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسەتىن جارىس بولسا, ەكىنشى جاعىنان ەلدىڭ يەسى كىم ەكەنىن كورسەتەتىن مادەني شارا. وسى ورايدا تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى مەن “2011 جىلعى ءVىى قىسقى ازيا ويىندارىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتسياسى” اق باستاماسىمەن كەلەسى جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت وتەتىن قىسقى ازيا ويىندارىندا سان عاسىرلار بويى ۇلى دالا ەلىندە قالىپتاسقان مادەنيەت پەن ونىڭ تاريحىن دۇنيە­جۇزىنە ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا “مادەني ازيادا” جوباسىنىڭ جاسالىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل مەرەكەلىك ءىس-شارادا قازاق حالقىنىڭ تارام-تارام ۇرپاق ارقىلى عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان باي ءما­دەنيەتى, ۇلتتىق تۇرمى­سى, سالت-ءداستۇرى مەن ونەرى كە­ڭىنەن نا­سيحاتتالاتىن بولادى. بۇل ازيا وليمپيالىق كەڭە­سىنىڭ ەرەجەسى مەن “2011 جىلعى ءVىى قىسقى ازيا ويىندارىن ۇيىم­داستىرۋ جونىندەگى كومي­تەتىنىڭ اتقارۋ­شى ديرەكتسياسى” اق ارا­سىنداعى كەلىسىم-شارتقا سايكەس جاسالعان مەرەكەلىك ءىس-شارانىڭ باعدارلاماسىنا ءبىر­نەشە جوبا­لار كىرەدى. جوباعا كى­­رەتىن ءىس-شارالار ازيا وي­ىن­دارى وتەتىن استانا مەن الماتى قالا­لا­رىندا ۇيىم­داستىرىلادى. ەلوردا جوباسىنىڭ اياسىندا “مۇز مۇسىندەرى”, ء“Voىce of As­tana” (“استانا داۋىسى”) اتتى ءان مەن بي فەستيۆالى, بەينەلەۋ ونەر كورمەسى, فوتوكورمە, “قا­زاق اۋىلى” سالت-ءداستۇر فەس­تيۆالى, ەسكەرتكىش سىيلىقتار مەن سپورت تاۋارلارىنىڭ كور­مە-جارمەڭكەسى, سۋرەتشىلەر تۋىندىلارىنىڭ بايقاۋى وتەدى. “مادەني ازيادا” جوباسى وي­ىنداردىڭ اشىلۋىنا ەكى اي قال­عاندا “مۇز مۇسىندەرى” فەس­تي­ۆالىمەن بىرگە باستالادى. وسى جوبانى جاساۋشىلاردىڭ ايتۋ­ىن­شا, اتالمىش شارا ازياداعا كە­لەتىن شەتەلدىك قوناقتار ءۇشىن قى­زىعۋشىلىق تۋدىرادى. ءويت­كەنى, ازيا وليمپيالىق كەڭە­سىنە مۇشە 80 ەلدىڭ 80 پايىزى قىسى قارسىز وتەتىن ەلدەر بو­لىپ تابىلادى. “مۇز مۇسىندەرى” فەستيۆالى ازيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتى وتەتىن “استانا-ارەنا” جابىق ستاديونىنىڭ الدىنداعى الاڭدا ورنالاسادى. وندا كەلۋشىلەر مۇزدان جاسالعان بەينەلەردى ارا­لاپ, ينتەراكتيۆتى ويىن اتتراك­تسيوندارىن كورىپ, شاڭ­عى­مەن كونكي تەبۋگە مۇمكىندىك الادى. وسى فەستيۆال اياسىندا ازيا ويىندارى ءوتىپ جاتقان ەسىل وزەنىنىڭ ۇستىندە اۆتوسپورتشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ەكسترە­مال­دى جاعدايداعى اۆتو-ويىندار وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. اتالمىش جوبادا تاعى ءبىر ءىس-شارا جوسپارلانىپ وتىر. ول “استانا داۋىسى” ءان-بي فەستيۆالى. مۇندا كلاس­­سيكالىق جانرداعى, وپەرا, بي جانە ازيا قۇر­لىعىنداعى قازىرگى ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋىمەن كونتسەرت وتەدى. تسيرك ونەرى فەستيۆالىندە استانا جانە الماتى تسيركتەرى ارتىستەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى باعدارلاما جاساۋ كوزدەلۋدە. وعان ازيانىڭ تاڭداۋلى تسيركتەرى كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بەينەلەۋ ونەرى فەستيۆالىندە وتان­­دىق سۋرەتشىلەردىڭ شىعارمالارى ۇسىنىلادى. ولار مۇراجايلارعا قويىلادى. وندا “سۋرەت”, “سكۋلپتۋرا”, “گرافيكا” جانە “قولدانبالى ونەر” باعىتتارى بويىنشا شىعارمالار توپتاستىرىلادى. ال فوتوكورمەدە ازيا قۇرلىعى فوتوگرافتارىنىڭ سپورت تاقىرىبىنداعى تۋىندىلارى كورسەتىلەدى. سونىمەن بىرگە كورمەنىڭ ءبىر بولىگىندە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنە ارنالعان فوتوسۋرەتتەر جاساقتالاتىن بولادى. “مادەني ازيادا” جوباسىنداعى “قازاق اۋىلى” اتتى سالت-ءداستۇر فەستيۆالى حالىق ەڭ كوپ تاما­شالايتىن ءىس-شارا بولادى دەپ كۇتىلۋدە. تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ ۇلكەن زالىندا كوشپەندىلەر ومىرىنەن سىر شەرتەتىن كوپتەگەن كيىز ۇيلەر تىگىلەدى. مۇندا كۇي ورىندالىپ, حالىق اندەرى شىرقالادى. وسى جەردە سونداي-اق شەتەلدىك قوناقتارعا تەاترلاندىرىلعان قويىلىم كورسەتىلىپ, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى ۇسىنىلادى. ولار – ايتىس, قىز ۇزاتۋ, بەسىككە سالۋ, تۇساۋكەسەر, باتا بەرۋ. باعدارلامادا كۇيلەر, حالىق اندەرى مەن بيلەرى دە نازاردان تىس قالمايدى. ال “سارىارقا” ساۋدا ۇيىندە سپورت تاۋارلارى مەن سۋۆەنيرلەرى سىي-سياپات جاساۋ ءۇشىن قويى­لا­دى. وسى جەردە كورمە-جارمەڭكە وتكىزىلەدى. مۇندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ جانە الەمدىك برەندكە يە سپورتتىق كيىم-كە­شەكتەر ۇسىنىلادى. الماتى قالاسىنداعى “مادە­ني ازيادا” جوباسىنا كەلسەك, ون­دا “قار بارىسى ساياباعى”, “ ۇلى جىبەك جولى” فەستيۆال ءجار­­مەڭ­كەسى, ازيا ەلدەرىنىڭ ءما­دەنيەت فەستيۆالى, “الماتى – قا­زاقستان­نىڭ مادەني استاناسى” باع­دارلا­ماسى كورسەتىلەدى. سو­­­­نىڭ ىشىندە “قار بارىسى سايا­باعىنىڭ” ايا­سىندا الم­اتى­لىق­تار مەن قالا قوناقتارىنا ار­نال­عان ويىن-ساۋىق باعدارلاما­سى قويىلادى. ازيا ويىندارى كەزىندە الماتى الاڭ­دارىندا مۇز ايدىندارى جاسالىپ, ولار تاڭ­­ەر­تەڭنەن كەشكە دەيىن جۇمىس ءىس­تەيتىن بولادى. وسى جەرگە كەلگەن قوناقتاردى ازيادانىڭ بويتۇ­ما­رى – قار بارىسى قارسى الادى. “ ۇلى جىبەك جولى” فەستي­ۆال جارمەڭكەسىن الماتىنىڭ حالىق اراسىندا “اربات” دەپ اتالىپ كەتكەن ەسكى كوشەلەرىنىڭ ءبىرى – جىبەك جولى داڭعىلىنىڭ جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان بولىگىندە وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. مۇندا كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, ۇلكەن تايقازاندار, التىباقاندار قۇرىلادى. ەڭ باستىسى, كەلۋشىلەر كوشپەندىلەر اۋىلىنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنەن سىر شەرتەتىن كورىنىستەرمەن تانىسا الادى. وسى جەردە ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەرلەر تەكەمەت باسىپ, جاستار التىباقان تەۋىپ, ءان شىرقايدى. “ازيا ەلدەرىنىڭ مادەنيەت فەستيۆالىن” ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ونىڭ جانىنداعى ستۋدەنتتەر سارايىندا وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. “كەرۋەن” گالەرەياسى ستۋدەنتتەر سارايىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل جەردە ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ قول­­دانبالى ونەر كورمەسىن ۇسىنادى. ال ازيا استانا­لا­رىنىڭ فەستيۆالىندە قۇرلىقتىڭ ءار تۇكپىرىنەن شا­قىرىلعان شەبەر اسپازداردىڭ تاعامدارى قويىلادى. كەلەسى, “الماتى – قازاقستاننىڭ مادەني اس­­تاناسى” جوباسىندا كونتسەرت زالدارى مەن تەاترلاردا قويىلىمدار كورسەتىلىپ, مۇراجايلار مەن كىتاپحانا قىزمەتى تاڭەرتەڭنەن كەش باتقانعا شەيىن كورمەلەر قوياتىن بولادى. وندا شەتەلدىڭ تانىمال ونەرپاز­دا­رىنىڭ جۇمىستارى ۇسىنىلىپ, وپەرا جانە بالەت ارتىستەرىنىڭ كونتسەرتى وتەدى. دەرەكتەر نە دەيدى؟ ازيا ويىندارى سارى قۇرلىق ەلدەرى اراسىندا 1951 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. ول العاش رەت ءۇن­دىستاننىڭ نيۋ-دەلي قالاسىندا باستاۋ الدى. ال قىسقى ازيا ويىن­دارى تۇڭعىش رەت 1986 جىلى قى­تايدىڭ حاربين قالاسىندا جالاۋىن كوتەردى. 1994 جىلى كەيبىر ەلدەردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان ازيا وليمپيالىق كەڭەسى قازاقستان, قىر­عىزستان, وزبەكستان, تۇركىمەن­ستان مەن تاجىكستاندى ازياداعا قاتى­سۋعا شاقىردى. قازاقستان وسى جارىستاردا 1996 جىلدان بەرى باق سىناپ كەلەدى. * * * وسى كەزگە دەيىن ازيا ەلدەرى ارا­سىندا قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا مەن قازاقستان تۇراقتى تۇردە قىسقى ويىنداردىڭ العاشقى تورتتىگىنەن كورىنىپ كەلەدى. ەلىمىز 1996 جىلدان بەرى ازيادادا 32 ال­تىن, 29 كۇمىس جانە 62 قولا مەدال جەڭىپ الدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا 1996 جىلى – 48 جۇلدە, 1999 جىلى – 25, 2003 جىلى – 20 جانە 2007 جىلى 30 جۇلدەنى قور­جىنعا سالىپ قايتتى. * * * قىسقى ويىندارعا ەڭ كوپ ەل قا­تىسقان جارىس 2007 جىلى قى­تايدىڭ چانچۋن قالاسىندا ءوتتى. وعان 45 ەلدىڭ وكىلدەرى قاتىستى. 1996 جىلى حار­بين­دەگى جارىستاردا 16 ەلدىڭ قۇ­­­راماسى بول­سا, 1999 جىلى كانگ­­­ۆونداعى ويىندارعا 21 ەلدىڭ, ال 2007 جىلى اوموريدە وتكەن باسەكەدە وتكەن 17 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى باق سىناستى. داستان كەنجالين.