قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1992 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) مۇشە بولىپ كىرگەنى تاريحتان بەلگىلى. ەلىمىز 1975 جىلعى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىندە كورسەتىلگەن نەگىزگى ەرەجەلەردەگى مىندەتتەمەلەردى ەرىكتى تۇردە وزىنە الا وتىرىپ, بىرەگەي قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىت ۇستاعان ەدى.
سودان بەرگى كەزەڭدەردە قازاقستان سول مىندەتتەمەلەردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ ارقىلى وڭىردە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى مۇرات تۇتقان ءىرگەلى مەملەكەت رەتىندە ەقىۇ-مەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساپ كەلەدى. ەلىمىز ۇستانىمدارىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق تىزگىنىن ۇستاپ قانا قويماي, 11 جىل بويى وتكىزىلمەي كەلگەن ۇيىم ءسامميتىن ۇيىمداستىرۋعا قول جەتكىزۋىنىڭ ءوزى ەلىمىز بەن ەقىۇ اراسىندا شىن مانىندە بەلسەندى ىنتىماقتاستىق پەن تەرەڭ ءوزارا تۇسىنىستىك ورناۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى كۇمانسىز.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستان باسشىلىعىنىڭ اسا ماڭىزدى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – قۋات-كۇشى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى بولدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل شەشىمىن الەمدىك قوعامداستىق حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جاسالعان العاشقى قادام دەپ باعالادى. ارادا ەكى جىل وتكەندە, ياعني 1994 جىلعى بۋداپەشتتەگى ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سامميتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلۋىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلۋى ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ساياسي-تاريحي ماڭىزى بار وقيعا بولدى. وسى قۇجاتقا ءسايكەس اقش, رەسەي جانە ۇلىبريتانيا مەملەكەتتەرى قازاقستاننىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قارسى كۇش قولدانباۋعا كەپىلدىكتەرىن بەردى.
ۋاقىت وتكەن سايىن ەقىۇ مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق نىعايىپ, جاندانا ءتۇستى. سونىڭ ناقتى ءبىر مىسالىن قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ ارقايسىسىندا ۇيىمنىڭ وكىلدىكتەرى اشىلىپ, بۇگىندە ويداعىداي جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىنان كورۋگە بولادى. ال قازاقستاندا ەقىۇ-نىڭ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ 1998 جىلعى 23 ماۋسىمداعى وتىرىسىندا قابىلدانعان ەدى. بۇل ورتالىق ءوز جۇمىسىن الماتى قالاسىندا 1999 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاعان-دى. كەيىننەن ورتالىقتىڭ جۇمىس اۋقىمى كەڭەيۋىنە, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە قوعامدىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا ۇيىمنىڭ تۇراقتى كەڭەسى 2007 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا ورتالىققا قاتىستى جاڭا ماندات قابىلداپ, ونى ەلوردامىز – استانا قالاسىنا ورنالاستىردى. ال الماتىداعى بۇرىنعى ورتالىق بايلانىستار جونىندەگى وفيس قىزمەتىن اتقاراتىن بولدى.
ورتالىقتى ەلشى باسقارادى, ونىڭ ساراپشىلاردان, سونداي-اق اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق جانە ادام قۇقىعى سالالارىنا ماماندانعانداردان تۇراتىن اپپاراتى بار. ۇيىم ورتالىعىنىڭ مانداتى كەڭ, اتقاراتىن ءمىندەتتەرى اۋقىمدى. اتاپ ايتقاندا, ەقىۇ مىندەتتەمەلەرى مەن قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتىپ, ۇيىمنىڭ بارلىق ءۇش ولشەمى بويىنشا ىنتىماقتاسۋ, قازاقستان بيلىگىمەن جانە ءىس باسىنداعى ءتوراعامەن, ەقىۇ-نىڭ اتقارۋشى قۇرىلىمدارىمەن, ونىڭ ينستيتۋتتارىمەن اقپاراتتار الماسۋ, سونداي-اق حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىس جاساۋ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن, قازاقستانداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن بايلانىستاردى قولداۋ, ۇيىمنىڭ وڭىرلىك شارالارىن ءوتكىزۋگە, اسىرەسە, ەقىۇ-نىڭ وڭىردەگى سەمينارلارىن جانە ەقىۇ دەلەگاتسيالارىنىڭ ساپارلارىن ۇيىمداستىرۋ دايىندىعىنا كومەك كورسەتۋ, تاعى باسقالار جاتادى.
قازىرگى كەزدە قازاقستان مەن ەقىۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق كوپتەگەن ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا ويداعىداي دامىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – اسكەري-ساياسي ماسەلەلەرگە قاتىستى. بۇعان وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق لاڭكەستىكپەن كۇرەس, شەكاراداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, جەڭىل جانە اتىس قارۋلارىنىڭ تارالماۋىن باقىلاۋ, ەسىرتكى ترافيگىنىڭ الدىن الۋ جاتادى. وسىلارعا قارسى شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا قازاقستان وزگە ەلدەردەگى ەقىۇ وكىلدىكتەرىمەن دە بەلسەندى ىنتىماقتاستىق ورناتقان. مۇنداي باعدارلامالىق شارالار ۇيىمنىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىعى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ جانە ەقىۇ حاتشىلىعى انتيتەررورلىق بولىمشەسىنىڭ قولداۋ كورسەتۋىمەن ءوتىپ وتىرادى.
ەقىۇ-نىڭ قازاقستانداعى قىزمەتى ەكونوميكا جانە ەكولوگيا سالالارى بويىنشا دا جاندانا تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءماسەلەلەرى باسىمدىققا يە. قازاقستان مەن ۇيىمنىڭ بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىعى ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ قاعيداتتارىن ەنگىزۋ, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەس ارقىلى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتتارىنا نەگىزدەلگەن. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ قولداۋى بارىسىندا ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى رەتتەپ, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋدى ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرىن ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ەلدەرمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىندە ويداعىداي شەشىپ كەلەدى.
ادام قۇقىعىن قۇرمەتتەۋ دەموكراتيالىق قوعامدى دامىتۋدىڭ جانە ىشكى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە قازاقستانداعى ەقىۇ وكىلدىگى وزگە ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى باعىتتا بىرقاتار شارالار بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى – ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ. وسىعان بايلانىستى وكىلدىك بۇرناعى جىلى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىعى جونىندەگى بيۋرومەن ىنتىماقتاسۋ نەگىزىندە ادام ساۋداسىمەن كۇرەس جونىندەگى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن دايىنداۋعا قولداۋ كورسەتتى. بۇل جوسپار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىنداردا كەڭىنەن تالقىلاندى.
قازاقستان مەن ەقىۇ اراسىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق گەندەرلىك ساياسات ماسەلەسىندە دە ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر. مىسالى, ۇيىمنىڭ استاناداعى وكىلدىگى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءبىرلەسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىن جانە ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ شارالارى جونىندەگى جوسپاردى دايىنداۋعا قاتىستى. ستراتەگيا جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا ۇيىمنىڭ قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ايەلدەر قوزعالىستارىمەن اراداعى ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىعى, سونداي-اق باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ارىپتەستىگى باسشىلىققا الىندى. ويتكەنى, ەلىمىز 1998 جىلدىڭ 29 ماۋسىمىندا ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن جويۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا قوسىلعان بولاتىن.
سايلاۋلاردىڭ اشىق جانە ءمولدىر ءوتۋى حالىقتىڭ ساياسي جۇيەگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرادى ءارى بۇل دەموكراتيالىق قوعامنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. وتكەن كەزەڭدەردە ەلىمىز ەقىۇ تالاپتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, سايلاۋ جۇيەسىن بارىنشا جەتىلدىردى. “سايلاۋ تۋرالى” زاڭعا بىرنەشە رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇعان ەقىۇ مەن حالىقارالىق ۇيىمدار جوعارى باعا بەرىپ, قازاقستاندا سايلاۋ زاڭنامالارىن رەفورمالاۋ ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا كۋا بولدى. سونداي-اق وعان پارلامەنت سايلاۋلارىنىڭ پارتيالىق جۇيە بويىنشا وتكىزىلىپ جۇرگەنى ناقتى مىسال بولىپ تابىلادى. ۇيىم قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى – دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىعى جونىندەگى بيۋرو ەلىمىزدە وتەتىن سايلاۋلارعا حالىقارالىق ميسسيا اياسىندا وزدەرى تاراپىنان بايقاۋشىلاردى ۇدايى جىبەرىپ وتىرادى. بۇل ەقىۇ مەن قازاقستان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ اراسىنداعى بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتى كورسەتەدى.
ەقىۇ قۇجاتتارىندا الدىڭعى ورىندا تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ءسوز بوستاندىعى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 8 مىڭنان استام بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تىركەلگەن. وسى باق-تاردىڭ 80 پايىزدان استامى جەكە مەنشىك بولىپ تابىلادى. ۇكىمەت بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇنەمى نازار اۋدارىپ كەلەدى. قازاقستان, سونداي-اق باق-تاردىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ مەحانيزمىن دامىتۋ تۋرالى يدەيانى قولدايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. جالپى, ەلىمىزدە ءسوز بوستاندىعى سالتانات قۇرعان. ول كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر.
كەزىندە ەقىۇ تاۋەلسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دامىتىپ, ءسوز بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ تالابىن قويعان بولاتىن. ۋاقىت وتە كەلە قازاقستان سول تالاپ دەڭگەيىنەن كورىنە ءبىلدى. باق تۋرالى زاڭنامالار حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس جەتىلدىرىلىپ, اقپارات قۇرالدارىن تىركەۋ وڭتايلاندىرىلدى. “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى” زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى تالقىلاۋعا جۋرناليستەر قاۋىمىمەن قاتار, ساياسي پارتيالار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار كەڭىنەن قاتىسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن اشىق ءبىلدىردى. بۇدان, سونداي-اق ەقىۇ-نىڭ قازاقستانداعى ورتالىعى دا سىرت قالعان جوق. وسىنىڭ بارلىعى ەلىمىزدە ءسوز بوستاندىعىنىڭ قامتاماسىز ەتىلگەندىگىن, كەز كەلگەن قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءوز وي-پىكىرلەرىن اشىق جانە ەركىن بىدىرۋگە بارلىق جاعداي جاسالعاندىعىن كورسەتەدى.
ەقىۇ مەن قازاقستان ۇيىمنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى اياسىندا دا تىعىز ىنتىماقتاستىقتا. ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى دەپۋتاتتارى اسسامبلەيانىڭ وتىرىستارى مەن سەسسيالارىنا ۇنەمى قاتىسىپ, وندا بارشاعا ورتاق وتكىر ماسەلەلەردى كوتەرىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار, 2008 جىلدىڭ 29 ماۋسىمى مەن 3 شىلدەسى ارالىعىندا پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ كەزەكتى 17-ءشى سەسسياسى استانادا ءوتۋى جانە وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانۋى ەلىمىزدىڭ ۇيىم الدىنداعى, سونداي-اق ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى بەدەلىن كورسەتەدى.
وتكەن ءتورت-بەس جىل ىشىندە, قازاقستاننىڭ ۇيىمعا بيىلعى توراعالىعىنا دەيىن-اق ەلىمىزدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەقىۇ اياسىندا بىرقاتار اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزىلدى. سونىڭ ءبىرى – 2006 جىلدىڭ مامىرىندا استانادا وتكەن “ادام ساۋداسىمەن كۇرەسكە – وڭىرلىك جاۋاپ” تاقىرىبىنداعى ورتاازيالىق وڭىرلىك كونفەرەنتسيا. بۇل كونفەرەنتسياعا ورتالىق ازياداعى ەلدەرمەن قاتار, تمد, باتىس ەۋروپا, اقش ەلدەرىنىڭ رەسمي وكىلدەرى, سونداي-اق حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ساراپشىلارى قاتىستى. جيىندا ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەستى جانداندىرۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى.
تاعى ءبىر اسا ءىرى جيىن – 2006 جىلدىڭ ماۋسىمىندا الماتىدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن “مادەنيەتارالىق, دىنارالىق جانە ەتنوسارالىق تۇسىنىستىك” دەگەن تاقىرىپتاعى ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەڭەسى. توزىمدىلىك قاعيداتتارى جان-جاقتى ءسوز بولعان جانە ونىڭ جۇمىسىنا ەقىۇ باسشىلارى مەن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ دەلەگاتسيالارى قاتىسقان كەڭەستى ەلباسى اشقان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە تولەرانتتىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى فاكتورىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, دىنارالىق, مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن پايدالانۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن ەدى.
قازاقستاننىڭ باستاماشىلىق تانىتۋىمەن ەقىۇ اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان كەلەسى باسقوسۋ 2007 جىلدىڭ ناۋرىزىندا الماتىدا ءوتتى. “مينانى زالالسىزداندىرۋ سالاسىنداعى سەنىم شارالارى جانە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق” دەپ اتالاتىن وڭىرلىك سەمينارعا ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرىنەن, رەسەي, كانادا, موڭعوليا, اۋعانستاننان, سونداي-اق حالىقارالىق قىزىل كرەست, تاعى باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردان وكىلدەر قاتىسىپ, مينانى زالالسىزداندىرۋ جانە ولاردى قولدانۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
قازاقستاننىڭ ازيا مەن تمد, سونداي-اق بۇكىل مۇسىلمان ەلدەرى ىشىندە حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ-عا ءبىرىنشى بولىپ توراعالىق ەتۋى – ەلىمىزدىڭ باستاپقى كەزدە-اق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ۇستانعان ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. ويتكەنى, قازاقستان بۇگىندە سول ۇستانىمى مەن ساياساتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى شارالار ارقىلى ءىس جۇزىنە اسىرىپ كەلەدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.