“شەكسپيرى جوق ەلدىڭ نيۋتونى دا بولمايدى”

جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى 2010 جىلعى 12 ناۋ­رىز­دا وسىن­داي تاقى­رىپ­پەن جاريا­لانعان سۇح­باتتا اتاقتى اقى­نى­مىز ولجاس سۇلەيمە­نوۆ ءوزى, ءومىرى, ولەڭى تۋ­رالى, زامان, قوعام, ادام جايىندا وردالى ويلارىن ورتاعا سالعان, سول تۇستا قوعامدا تالاس ارقاۋىنا اينالىپ تۇرعان ەل بىرلىگى دوك­تريناسىنىڭ جوباسىنا قاتىستى دا پىكىر ايتقان بولاتىن. “جا­زىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى” ايدارىمەن “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” بەتىندە جاريالانعان ماقالالارعا ۇنقوسۋلار شىعىپ تۇراتىنىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. ادەتتە ولار سول ماقالا نەمەسە سۇحبات گازەتتە باسىلعاننان كوپ ۋاقىت وتپەي جارىق كورەتىنىنەن دە وقىرمان قاۋىم حاباردار. دەگەنمەن, ءبىز بۇل جولى قالىپتاسقان ءداستۇردى بۇزىپ, سوناۋ ەرتە كوكتەمدە, ناۋرىز ايىندا جاسالعان سۇحباتقا ۇنقوسۋلاردى قوڭىر كۇزدە نازارلارىڭىزعا ۇسىنعالى وتىرمىز. مۇنىڭ سەبەبىن ءسوز تۇيىنىندە ايتاتىن بولامىز. الدىمەن وقىرماندار پىكىرلەرىنە نازار سالىڭىزدار. *** ولجاس اتامىزدىكى شىندىق. تەرەڭ پايىمداساق, تاۋەلسىزدىك دە­گەن قاسيەتتى ۇعىم ادامزات قو­عام­ى­نىڭ كەمەلدەنگەن سايىن جاڭا سيپاتى بولاتىنىن, ديالەكتيكالىق قۇبىلىس ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ولجەكەڭ قازاق ماسەلەسىنە عا­لام­شارلىق تۇر­عىدان قاراعان. “شەكس­پير ترا­گەديا­لارى سياقتى كىتاپ­تار ادەبيەتتە از جازىلدى”, “ەۋر­ازيا­نىڭ ءاربىر مەملەكەتى ءوزىنىڭ ىشكى ءومى­رىنىڭ پراكتيكا­سىمەن نىعارلاي تۇسەتىنىن, ال ءار ەلدىڭ ىشكى ءومىرى ءابسوليۋتتى تاۋەل­سىز­دىك جولىنداعى كۇرەستىڭ عاسىرلار بويى جي­ناقتالعان داستۇرلەرىنىڭ سارقىن­شاق­تارىنا تولى بولا­تىنىن جاقسى ۇعىنا­مىن. بۇعان دوكترينا جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىنداعى پىكىرتالاس كەزىندە كوزىمىز تاعى جەتە ءتۇستى” دەگەندەرىنە داۋ ايتۋعا بولار ەدى. بىراق ول بۇل جەر ەمەس.تۇتاستاي العاندا قاجەتتى سۇحبات. *** مەن ولجاس اعامىزدى سوناۋ قىلى­شىنان قام تامعان كەڭەس زامانىنداعى “از ي يا” كىتابى ءۇشىن عانا سىيلاپ وتەر ەدىم. ال قازىرگى تاڭدا ول كىسىنىڭ قازاق ءۇشىن اتقارىپ جاتقان ەڭبەكتەرى ۇشان تەڭىز! جاساي بەرىڭىز! *** ولجاس سۇلەيمەنوۆ – قازىرگى قازاقستاندىق قوعامدا ىرىلىكتىڭ ولشەمىنە اينالعان تۇلعا. وزدەرىن وپپوزيتسياشىل ساياساتكەرلەردىڭ ساپىنا قوساتىن كەيبىرەۋ ولجاس­تىڭ زاڭعار تۇلعاسىن تومەندەتۋ ارقىلى ءوزىن ودان زور قىلىپ كور­سەتۋدى كوكسەيدى. زاماناۋي قازاق زيا­لىسىنىڭ قازاقي پسيحو­لو­گياسىنىڭ كورىنىسى بۇل. ال و. سۇلەيمەنوۆ بولسا, قىلىشىنان قان تامعان كە­ڭەستىك كەزەڭدە تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتىپ ەدى عوي! ىرىلىك دەگەنىمىز – وسى! “ارعىماقتار”, “از ي يا”, “نە­ۆادا-سەمەي” – ۇلى دالانىڭ ۇلى رۋحىنىڭ و.سۇلەي­مەنوۆتىڭ پوە­زياسىندا جاندانۋى, تاريحتا ءتى­رىلۋى, قوعامدىق سانادا بۇلقىنۋى! بو­داندىق داۋىرىندە تۇركى حا­لىق­تارىنىڭ ءتىلى مەن سالت-ءداستۇرىن شۋمەر وركە­نيەتىنە اپارىپ تىرەۋ, سو­نىمەن قاتار ورىس جاساق­تارىمەن سوعىسقان قىپشاق قولىنىڭ قا­ھارمان­دىعىن يمپەريالىق استام­شىل وي­داعى تاريحشىلار مەن سايا­ساتشىلاردىڭ كو­زى­نە شۇقىپ تۇرىپ كورسەتۋ – قازىرگى تاۋەل­سىزدىك جاعدايىندا, دەموكراتيالىق قو­عامدا كرەملگە قاراپ كىجىنۋ نەمەسە اقورداعا قاراپ ايبات شە­گۋ­مەن بىردەي ەمەس-ءتى. *** ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ءبىلىم­دار­لىعىنا تاعى دا ءبىر كوز جەتكىزگەن ءساتتى سۇحبات! امان بولسىن, اردا اعامىز!!! *** شىنىندا دا, ولجەكەڭنىڭ “از ي يا” كىتابى – ورىس عىلىمىنىڭ بەتىنە تار­تىلعان شاپالاق, ۇلكەن ەرلىك. اننوتا­تسياسىندا, ءتىپتى كسرو جاياۋ اسكەرلەر قولباسشىسى ولجەكەڭدى: “سۇلەيمەنوۆ – ورىس مۇراعاتىنا باس ءجىپسىز جىبەرىلگەن حايۋان” دەگەندى وقىپ ەدىك. ول­­­جەكەڭە وسىنداي تارتىمدى سۇح­باتتاردىڭ ارقاۋى بولىپ, ارامىزدا جۇرە بەرۋىن تىلەيمىن! *** قانشاما وي, نە دەگەن شە­بەرلىك. تاڭىرقاماسقا شاراڭ جوق, ءبىلىمدى بولساڭ وسى كىسىدەي بول! سىزگە ۇزاق ءومىر بەرسىن. *** كەرەمەت! بۇل دا ءبىر جاراتۋشى يەمىزدىڭ قۇدىرەتى بولار. ەلىم دەپ, جەرىم دەپ, حالقىنىڭ قامىن ويلاعان, بولاشاعىنا ۇلگى بولعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ ومار­ ۇلى اعامىزدى ماقتان تۇتامىن. قۇدىرەتتى كۇشتىڭ كەرە­مەتىمەن اتا رۋحى وزىڭىزگە ريزا بولسىن. ۇر­پاعىم ەلىم, جەرىم دەپ وتكەن قا­سيەتتى بابالارىمىز رۋحتارى دەمەپ, قولداپ ءجۇرسىن ءسىزدى. ءسىز سياق­تى ازاماتتار كوپ بولسا, قازاق ناعىز قازاق بولار, اسىل قازاق بولار, ۇرپاقتارى ونەگەلى, يناباتتى قىزدارى بار, قايراتتى دا ۇلدارى بار ەلدىڭ دە ەلى بولار. قازاقتىڭ اتىن ەلگە تانىتقان ەڭبەكتەرىڭىزگە كوپ راحمەت. ءىسىڭىز تەك ورگە ورلەسىن!!!– دەگىم كەلەدى. *** ولجاس اعامىز تۋرالى تۇسىنبەي جۇرگەن ساۋالدارىما جاۋاپ العاندايمىن. سۇحبات­تىڭ بەرەرى مول. اعامىزعا ۇزاق عۇمىر تىلەيمىن! *** ولجاس اعامىز ورىسشا تاربيە­لەنگەن. ول كىسى وتە ساۋاتتى. بىراق ەش­قاشان دا قازاق ۇلتىن سۇيە المايدى, قازاق ۇلتىنىڭ جان-ءتانىن تۇسىنە المايدى. تۇسىنە الماعان سوڭ, ءبىلىمى ارقىلى ءوز ويىن شىندىققا شى­عارادى. مەنىڭشە, ولجاس اعا­مىزدىڭ ايتقانىنىڭ ءبارى شىندىق ەمەس. سۇلۋ سويلەيدى, بىراق سىلدىر سويلەيدى. بۇل ارى-بەرىدەن كەيىن تاپسىرىسپەن جازىلعان ماقالا ەكەنى كورىنىپ تۇر. جانىمىزدا قىرعىزدار شۋلاپ جاتقاندا, ەلگە اقىل ايتاتىن وسىنداي باسالقالى ماقالالاردى جاريالاۋ كەرەك بولعان بولۋى كەرەك... *** سوڭعى جىلدارى ولجاس اعا­مىزدىڭ اۋىل-ايماققا بارىپ, ەلمەن كەزدەسىپ, ارقا-جارقا اڭگىمەلەسكەنىن ەستىمەپپىن. اۋىل – قازاقتىڭ التىن قۇرساعى دەپ جاتامىز. ناعىز ۇلتجاندى قازاقتار اۋىلدا تۇرادى. مەنىڭشە, اۋىلداعى قازاق پەن ولجاس اعامىزدىڭ اراسى تىم الشاق. اۋىلدىڭ قازاعى ولجاستى تۇسىنبەيدى, ولجاس اعامىز ولاردى تۇسىنبەيدى. مەنىڭشە, گازەتكە كولدەي قىپ ۇلكەن سۇحبات بەرگەننەن گورى, ولجاس اعامىز ءبىر شاعىن اۋىلعا بارىپ, جۇرتپەن كەزدەسىپ, وسى ايتقاندارىن كەرەمەت اڭگىمەلەپ, كوزىن جەتكىزىپ, ەلدىڭ العىسىن الىپ جاتسا, ۇلكەن ساۋاپ ءىس بولار ەدى. استانادا, جىلى جەردە وتىرىپ ءبارى سۇلۋ سويلەيدى. ەلدى ارالاپ كورسىن, اۋىلدى ارالاپ كورسىن, جۇرتپەن تىلدەسسىن, قايتا ءبىر اي ءجۇرىپ, تازا قازاقشا ۇيرەنىپ قايتادى. حالىقتان ارتىق اۋليە جوق. ەلمەن تىعىز ارالاسىپ ءجۇرىپ قانا ەلدىك ماسەلەلەردى ايتۋعا بولادى. باسقاشا ايتۋ مۇمكىن ەمەس. *** قاتەلەستىڭىز, بىرىنشىدەن, بۇل ماقالا, ايتقانىڭىزداي, قىر­عىزداردىڭ “شۋىنان” بۇرىن جاريالانعان, ەكىنشىدەن “سىلدىر, ورىسشا تاربيەلەنگەن قازاق ۇلتىن سۇيە المايدى, تاپسىرىس” دەگەن­دەرىڭىز ءبارى بەكەر. ءو ت ە بەكەر!!!! ارتىق ايتىلدى, جاراتقان يەمىز تارازىلاسىن! *** اۋىل قازاعى, بارشا قازاق ولجاسىن اسپانعا كوتەرىپ سۇيەدى. كەزىندە “ارعى­ماقپەن” قۇيعىن­داتىپ, ەۆتۋشەنكولاردى, روجدەست­ۆەن­سكيلەردى ىسىرىپ تاستادى عوي. ول كەزدەگى ەڭبەگى قازاقتىڭ زور مارتەبەسى, ال ولجاس اۋىلدان الىس, قيدىڭ ءيىسىن سەزىپ, قارا شالداردىڭ اڭگىمەسىن ەستىپ, تالدى ات قىلىپ ءمىنىپ كورگەن جوق. كىتاپپەن وسكەن ادام عوي. اناليتيك ەكەنى ءسوزسىز. عاجاپ ويلايتىنى دا ءسوزسىز. الايدا, شەكسپير بىزبەن شەندەسە المايدى!!! *** مىنە, پىكىرلەردىڭ ءبىر پاراسى وسىلاي دەيدى. ولاردىڭ ءبارىن كوزىنەن ءتىزىپ جاريالاپ جاتۋ ارتىق بولار, ونىڭ ۇستىنە اراسىندا ءبىر ءبىرىن قايتالايتىندارى, بۇرىن جازىلعان پىكىردى قوستايتىنىن ايتۋمەن شەكتەلگەندەرى دە بار­شىلىق. ءوزىڭىز دە كورىپ وتىرسىز: پىكىر قوسۋ­شىلاردىڭ دەنى ولجاس سۇلەي­مەنوۆپەن سۇحباتتى قاجەتتى, ويلى دۇنيە رەتىندە باعالايدى, ارا-اراسىندا اقىندى اسپانعا اسىرا ماقتايتىندار دا بار, سونىمەن بىرگە سۋرەتكەردى سوزبەن “سوي­ىپ سالعاندار” دا تابىلادى. ءبىر وقىرمان گازەت ما­تەريالى قىر­عىزستانداعى ۋ-شۋعا بايلانىستى بىزدەگى قو­عام­دىق پىكىرگە اسەر ەتۋ ءۇشىن جاريالانعانداي ەتىپ جا­زىپتى, تاعى ءبىر وقىرمان ارتىنشا ونى تەرىسكە شىعارىپ, سۇحباتتىڭ كورشىلەردەگى شيە­لەنىستەن بۇرىن باسىلعانىن ايتىپتى. پىكىر قوسۋ­شىلاردىڭ ەشقايسىسى دا سۇحباتقا سەلقوس قاراماعانى انىق. ايتقانداي, وقىر­مانداردىڭ اتى-ءجونىن جاز­باۋىمىزدىڭ سىرىن تۇسىندىرە كەتەيىك. ينتەرنەت كەڭىس­تىگىندە پىكىر بىلدىرۋشىلەردىڭ بۇركەنشىك اتپەن ۇنقوسۋى – قالىپتاسقان جاي. وسى سۇح­باتقا قاتىس­تى ويىن جول­دا­عانداردىڭ دا بىرقاتارى سولاي ەتكەندەي. قانجىعالى, قاعان, باي قازاق, قايمانا قازاق, جاياۋ, جا­­ناشىر دەپ قول قويۋشىلاردىڭ ءبۇر­كەن­شىك اتتى تاڭ­داعانىنا تالاس بولماس, سو­نىمەن بىرگە نۇربەك, جانۇزاق, ەرمەك, يس­لام, قايرات, اينۇر, قارلىعاش, ساعدات, گۇل­­فاي­رۋز, ورالحان, شاكيزات, بانۋ سياقتى ەسىمدەردىڭ ءوزى ءدال سول ادامداردىڭ ءدال اتى بولماۋى دا ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز دە فاميليا كورسەتۋدەن بوي تارتىپ وتىرمىز. ال ەندى ءبىز بۇل پىكىرلەردى نەگە جاريا­لاپ جاتىرمىز دەگەنگە كەلەيىك. مۇنداعى ماقسات گازەت جاريا­لانىمىنىڭ وقىرمان­دار اراسىنداعى جاڭعىرىعىن جەتكىزۋ عانا ەمەس. ءبىز وسى ارقىلى “ەگەمەن قازاقستان” وقىرماندارىنا گازەت ماقالالارىنا ءۇن قوسۋدىڭ, پىكىر ءبىلدىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىن­دىك­تەرى بارىن ايتىپ, سول مۇمكىندىكتى پايدا­لانۋدىڭ جولىن ناقتى كورسەتكەلى وتىرمىز. قاي باسىلىم بولسا دا ءوز ماقا­لا­لارىنىڭ وقىرماندارعا اسەرىنە, ءسوزىنىڭ قاي­تارىمىنا الاڭداماي قويمايدى. بۇ­رىنعى كەزدە گازەت رەداكتسياسىنا وقىرمان حاتتارى ءجيى جولداناتىن, ولارداعى پىكىر­لەر باسىلىم بەتىندە جۇيەلى تۇردە جاريا­لانىپ تا جاتاتىن. جالپى حات جازۋ ءۇردى­سىنىڭ بۇكىل الەمدە ازايعانىنداي, بىزدە دە وقىرماننىڭ ءوز ويىن رەداكتسياعا حات جولداۋ ارقىلى ءبىلدىرۋى كەمىپ كەلەدى. بۇعان دا تۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون. مىنا ءجۇر­دەك ۋاقىت, جانتالاس زامان سوعان اكەلدى. گازەت سايتى سىزگە “ەگەمەن قازاقستان” بەتىندەگى ماقالالاردى وقۋمەن بىرگە ولارعا پىكىر بىلدىرۋگە دە جول اشادى. ەندىگى جەردە ءوزىڭىزدى تولعاندىرعان جاريالانىم جونىندە قولعا قالام الىپ, حات جازۋ دا, ونى كونۆەرتكە سالىپ, استاناعا جولداۋ دا, ول پىكىرىم گازەتكە شىعا ما, شىقپاي ما دەپ الاڭ كوڭىلمەن كۇتۋ دە ءتىپتى شارت بولماي قالدى. ەندىگى جەردە ءسىز بۇل ءۇشىن: 1. ينتەرنەتتى قوساسىز. 2. لاتىن ارىپتەرىمەن www.egemen.kz دەپ تەرىپ, گازەت سايتىن اشاسىز. 3. وقىعان ماقالاڭىزدىڭ سوڭىندا پىكىر جازۋ اتىڭىزدى جازىڭىز E-mail ادرەسىڭىز جىبەرۋ دەگەن جازۋ شىعادى. 4. ءوز اتى-ءجونىڭىزدى, ەلەكتروندى پوشتاڭىزدىڭ ادرەسىن تولتىراسىز. 5. پىكىر جازاسىز. 6. ءتىنتۋىر (مىش) ارقىلى “جىبەرۋ” دەپ جازىلعان تۇستى باساسىز. بولدى. بار كەرەگى وسى عانا. دۇرىس تولتىرىلعان جاعدايدا پىكىرىڭىز ەكى-ءۇش ءمينوتتىڭ اينالاسىندا گازەت سايتىنا شىعا كەلەدى. ارينە, بۇل ايتىلعاننان گازەت ماتە­ريالدارىن سايت ارقىلى وقۋ تولىققاندى اسەر بەرە الادى دەگەن پىكىر تۋىندامايدى. تاسقا باسىلىپ, قولىڭىزعا كەلىپ تۇرعان باسپا ءونىمىنىڭ ءجونى باسقا ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە سايتقا گازەت ماتەريالدارىن تۇگەل سالۋ دا مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, سايت ارقىلى ايتقىڭىز كەلگەن ويدى وقىرمان قاۋىمعا تەز جەتكىزۋدىڭ ارتىقشىلىعى ايدان انىق. ءبىز ءسىزدى سول مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا شاقىرامىز. سەرىكقازى كاكىبالانوۆ, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى سايتى شىعارماشىلىق توبىنىڭ جەتەكشىسى.