كىتاپ كوكجيەگى
جۋىردا الماتىعا جولىم ءتۇسىپ بارعانىمدا, ەكى بىردەي رۋحاني تابارىككە كەنەلىپ قالدىم. بارشا حالىقتىڭ سۇيىكتىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعاما سالەم بەرگەنىمدە, قولتىعىما ەكى سىي كىتابىن قىستىرىپ جىبەرىپ, سول قۋانىشىمدى وقىرماندارمەن بولىسكىم كەلىپ وتىر. ءبىرى – ء“ومىر ورنەكتەرى” ادەبي كۇندەلىكتەرىنىڭ ەكىنشى كىتابى, الماتىداعى “باستاۋ” باسپاسىنان شىققان. ەكىنشىسى – ءوسكەمەننىڭ “شىعىس اقپارات” باسپاحاناسىنان جارىق كورگەن “وسيەت ولەڭدەر” اتتى شىعارماسى. ەندى, ءبىر دەمدە وقىلعان سول كىتاپتاردان العان اسەرىممەن بولىسسەم دەيمىن.
ء“ومىر ورنەكتەرىنىڭ” ەكىنشى كىتابىنىڭ ءوزى كىرپىش قالىڭدىعىنداي ەكەن, 46 باسپا تاباق. الدىمەن كەز كەلگەن جەرىنەن كەرىپ وقىدىم, سوسىن ءسۇزىپ تالعاپ, تالمادىم. ءدامى اۋىزدان كەتپەي تۇر-اۋ! وسىنداي ءلاززاتتى شاقتا ەرىكسىزدەن ەرىكسىز ء“ومىر ورنەكتەرى” ادەبي كۇندەلىكتەرىنىڭ ءبىرىنشى كىتابى (“ولكە” باسپاسى, الماتى, 2000 ج.) ەسكە تۇسەدى ەكەن. سونىڭ اننوتاتسياسىنا ءۇڭىلىپ كورەلىكشى: ء“ومىر ورنەكتەرى” – اۆتوردىڭ ۇزاق جىلدار بويى قويىن داپتەرلەرىنە ۇزبەي ءتۇسىرىپ وتىرعان سان تاراۋ ويلارىنىڭ جەمىسى. العاشىندا ۇزىك-ۇزىك كورىنەتىن قاناتتى سوزدەر, ماقال-ماتەلدەر, شاعىن اڭگىمە-ديالوگتار جيناقتالا كەلە وقىرمانعا بەرەر تاعىلىمى مول دۇنيەگە اينالادى. سونىمەن بىرگە, اۆتوردىڭ وسى سالاداعى قىرىق جىلعا جۋىق ەڭبەگىنە ونىڭ ادامگەرشىلىك پەن ازاماتتىقتى, ەرلىك پەن دوستىقتى ماداقتايتىن سوڭعى جىلداردا جازىلعان ەستەلىك- ەسسەلەرى كىردى”. وسىنداي ءمان-مازمۇن سيپاتتاعى ءبىرىنشى كىتاپتىڭ قامتىعان ارالىعى 1953-1986 جىلدار. تۇپ-تۋرا 34 جىل! ەندى 9 جىل بەدەرىن قامتىعان ەكىنشى كىتاپتىڭ اننوتاتسياسىنا ۇڭىلگەنىمىزدە, باستاپقىسىنداي دالمە-ءدال, قايتالاما ءسوزدەرگە قانىقتىق. تەك جىلدار وسىمىنە سايكەستەندىرىپ, ءبىرىنشى كىتاپتاعى “قىرىق جىلعا جۋىق ەڭبەگىنە” دەگەن ءسوز, “ەلۋ جىلدان اسا جازىلعان ەڭبەگىنە” دەگەن انىقتامامەن بايىتىلعان ەكەن. ارينە, ورىندى تۇسىنىك, ءھام توتە تولىقتىرۋ.
ءسوز ەتىپ وتىرعان ادەبي كۇندەلىكتەردىڭ ەكىنشى كىتابى 1985-1999 جىلداردى قامتىعان. وقىرمانداردا ەكىۇشتى وي بولماس ءۇشىن از عانا تۇسىنىك جاسايىق. ءبىرىنشى كىتاپ 1986 جىلمەن اياقتالسا دا ەكىنشى كىتاپ 1985, 1986 جىلدارمەن باستالىپتى. ياعني, وسى ەكى جىلدىڭ العاشقى كىتاپقا ەنبەي قالعان تۇستارى تاپتىشتەلىپ جازىلعان عوي. سالىستىرما كوزبەن ەكشەگەندە, بۇل دا دۇرىس شەشىم ەكەن. ال وسى سوڭعى شىققان كىتاپتىڭ 1999 جىلعا دەيىنگى سەگىز جىلىنىڭ ءىزى نەگە جوقتىعىن اۆتوردان سۇراعانىمدا, ازاعاڭ “جوعالتىپ الىپپىن” دەپ شاراسىز كەيىپ تانىتتى. ءارى قاراي دەندەتىپ سۇرامادىق... ۋاقىت بارىنە سىنشى عوي. مۇمكىن ۇلكەن جازۋشىنىڭ وزىندىك بۇككەن سىرى بار ما ەكەن, بالكىم... بۇل ءسوزدى ءازاعاڭنىڭ وتە ماتتاقام, ىجداھاتتى, ءوزىنىڭ عانا ەمەس, وزگەنىڭ دە جازعانىن اسپەتتەي بىلەتىن سيرەك قاسيەتىنە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىز.
سونىمەن, بۇل ادەبي كۇندەلىكتەردىڭ ءىنجۋ-مارجانىنان ارەگىدىك ۇزىندىلەر كەلتىرىپ كورەلىك. “مانساپقورلىق – ادالدىق پەن ءادىلدىكتىڭ جاۋى, وزىمشىلدىك – دوستىق پەن ماحاباتتىڭ دۇشپانى”. “جالقاۋلىق جانعا قاس, دەنساۋلىققا زيان”. ء“ار جۇمىستىڭ ءوز ىرعاعى بولادى. ىرعاعىنان شىقپاي, جۇيەلەپ ىستەگەن جۇمىس قانا جانعا جايلى تيەدى”. “ادامدى ەرتە قارتايتاتىن سەگىز سەرگەلدەڭ بار. ولار: ءجابىر مەن ۇرەي, اشۋ مەن ىزا, قايعى مەن ساعىنىش (زارىعۋ), كۇنشىلدىك پەن وشپەندىلىك”. “قولدا بارعا قاناعاتتانا ءبىلۋ – باقىت”. “كىتابى كوپ ۇيدە مىڭ اقىلشى, مىڭ ۇستاز تۇرادى”. “ازاماتقا ادىلدىك پەن ادالدىق كەرەك, ول ەكەۋىن قورعايتىن كۇرەسكەرلىك قاجەت. ادالدىقتى ەل الدىندا قورعاپ, قولداماساڭ, ىشىڭدە ءۇنسىز جاتقان ادىلدىك كىمگە كەرەك؟”. “ۇزاق جىل باستىق بولساڭ, ۇلى دا اتاناسىڭ, ۇرى دا اتاناسىڭ. شىن باعاڭدى تاقتان ءتۇسكەندە عانا بىلەسىڭ”. “ناعىز راحاتتى ادام سەزبەيدى. ول – دەنىڭ ساۋ بولىپ, دەدەكتەپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىڭ”. “قۇشتارلىق – قۇدىرەتتى كۇش. عىلىم دا, ونەر دە, ماحاببات تا – قۇشتارلىقتىڭ جەمىسى. قۇشتارلانبايتىن ادام قوزعالمايتىن تاسپەن تەڭ. قۇشتارلىقسىز قىزىق جوق”. “شىندىققا شىدەر سالا المايسىڭ. شىندىققا شىدار شىدەر جوق”. ء“وز ءتىلىن قۇرمەتتەگەن عانا, وزگە ءتىلدىڭ قادىرىن تۇسىنەدى”, ت.ب.
ءار جىلدار جازباسى تەك وسى تەكتەس قاناتتى سوزدەرمەن عانا شەكتەلمەيدى. بىرىنەن ءبىرى وتەرلىك شاعىن اڭگىمە-ديالوگتار, ەستەلىك-ەسسەلەر سان قىرلى ءومىر ءمانىن اشا تۇسۋىمەن قۇندى. وسى تۇستا وقىرمانداردى قۋانتاتىن ءبىر ءجايت بار, اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ء“ومىر ورنەكتەرىنىڭ” كەزەكتى كىتاپتارى باسپادان انە-مىنە جارىق كورگەلى جاتقان سىڭايلى. ال اسكەري, تۇرمىس كۇندەلىكتەرىنىڭ تۇساۋى كەسىلەتىن كەز دە الىس ەمەس سىڭايلى. وسى قىستا 88 جاسقا كەلەتىن ازاعاڭ كەي-كەيدە ازىلدەپ, “جاعدايىمىز شالدارشا عوي”,– دەپ جەڭىل كۇلدىرتكەنىمەن, ناعىز جاسقا ءتان قايراتپەن وندىرتە جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا قىزىعا تۇسەمىز.
كەلەسى ءسوزدىڭ ارقاۋى – ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ “وسيەت ولەڭدەر” دەپ اتالاتىن جىر جيناعى. بۇل اسا باعالى دۇنيەنى بۇگىنگى قوعام مەن الەۋمەت ءومىرىنىڭ عانا ەمەس, ادام ءجاندۇنيەسىنىڭ وزگەرىستەرىنە ۇڭىلگەن, ىزگىلىككە, جاقسىلىققا ۇندەيتىن, كەيىنگى جاسقا باعىت-باعدار كورسەتە الاتىن, كوركەم سوزبەن جازىلعان شىعارما رەتىندە ابدەن قاستەرلەۋگە بولادى. ءبىر سوزبەن ءتۇيىپ ايتساق, بۇل ۇلاعاتتى عاقليالار – وسيەت, ونەگە, لۇعات ۇلگىسىندە جازىلعان ديداكتيكالىق جىرلار جاقۇتى تەكتەس. ء“ومىر جايلى وزىمشە, ءبىراز ۇيقاس باستايمىن. ولاردى تەك تىزبەلەۋ, شەڭبەرىنەن اسپايمىن”,– دەپ اۆتوردىڭ ءوزى ايتپاقشى, كەيىنگى ءتۇيىنىن دە ءوزى تاستاي عىپ كەسىپ-ءپىشىپ قويادى: “ونىم ولەڭ بولا ما, وعان مۇلدە ساسپايمىن. وڭدى دەگەن ويىمدى, ءوز الدىنا تاستايمىن”.
باياعىدا مايداننان جامبىل اتاسىنا ولەڭمەن حات جولداپ, دۋالى اۋىز باباسىنان باتا العان ازاعاڭ تەك قاراسوزدىڭ عانا تايپالاعان جورعاسى ەمەس ەكەن, ولەڭ ءسوزدىڭ دە حاس شەبەرى بولىپ قالىپتاسىپتى. سول تۇجىرىمىمىزعا وسى “وسيەت ولەڭدەرى” ايقىن كۋا. بالداي ءدامى ءتىل ۇيىرەدى. كوز تۇسكەن جەردەن عانا ويىپ الىپ كورەلىكشى: “جۇرت قىزىعار, ۇمتىلار, بايلىق پەنەن اتاققا. ۇرىندىرار ادامدى, سول ەكەۋى شاتاققا”. “ويعا سۇڭگى, كىتاپ ءسۇز, ەڭكەي-داعى جەردى ءتۇرت. ينە شانىش, ءشوپ سىندىر, ەڭبەگىڭدى كورسىن جۇرت”. “بىراق اتاق از ۋاقىت, مازدايدى دا وشەدى. وي شىعارعان شىعارما, ماڭگىلىككە كوشەدى”. “قايعىلىلاۋ بولادى, ءومىردىڭ سوڭعى جارتىسى. قاجىتادى كوڭىلدى, ادامنىڭ تالاس-تارتىسى”. “ساۋىقشىلىق, قۇمارلىق, تىنىشتىق جانعا بەرمەيدى. سەندەلتىپ ءبارى كەتكەن سوڭ, كوڭىلدى قايعى كەرنەيدى”. “كوپ ەمەس, ازعا كەرەكتى, رازى بولساڭ – سول باقىت. وزىڭنەن وزگە جانداردى, قۋانتا بىلسەڭ ءار ۋاقىت!”. “ويشىل جاندار ونەرپاز, جەكە ءبۇتىن سانمەن تەڭ. ءوزىنە ءوزى سەنگەندەر, قارا ىشىندە حانمەن تەڭ”. “ەستى, ويلى ادامعا, كوپتىڭ ءىشى تار بولار. كوپ قىدىرعان كەزبە شال, قۇرمەتتەۋگە زار بولار”. ء“تونىپ كەلگەن قارا بۇلت, توپەلەر دەپ قورىقپا. كەتەر ونى جەل قۋىپ, الدىن الا تورىقپا”. “جەتەم دەسەڭ مۇراتقا, تىرشىلىككە تويىمدى. باعىندىرا بىلگەيسىڭ, دەنە, قيمىل, ويىڭدى”. “ماقسات كەرەك ادامعا, ماقسات بيىك شىڭمەن تەڭ. ماقسات – مىڭ ءبىر ەمتيحان, تاۋسىلمايتىن سىنمەن تەڭ”. وسىلايشا وي-سانانى نۇرلاندىرىپ, ءومىر ءمانىن ۇعىندىراتىن تاماشا شۋماقتار سوڭىنا ازاعاڭ بىلايشا تۇجىرىم جاساپتى: ء“ومىردىڭ كەيبىر كەزدەرىن, سىزگە ءسوز عىپ ۇسىنعان – كەشەگى جاس جاۋىنگەر, بۇگىنگى قارت ءازىلحان”.
ءسوز اراسىندا ازاعاڭ بۇل كىتاپتاردى ءوز قارجىسىنا شىعارعانىن ايتىپ قالدى. تاعى دا ءبىر-ەكى كىتابىن وسىنداي جولمەن باستىرۋعا كەلىسىم-شارتقا وتىرىپتى... ءبىر وكىنىشتىسى, سول جاقۇت دۇنيەلەر مەملەكەتتىك جاپپاي تارالىمعا تۇسپەي, وقىرماندارىنا جۇيەلى جەتپەي قالادى-اۋ دەگەن ءدۇدامال وي مازاسىزداندىرادى. ءوزىنىڭ “ماڭگىلىك ماحاببات جىرىن” ۇيىنەن ساۋدالاپ جاتقان ازاعاڭدا تىنىم جوق بىراق. كەلىپ الادى, الىستاعىلار الدىن الا اقشاسىن جىبەرەدى دە جازۋشى كىتابىن پوشتا ارقىلى سالىپ, جۇگىرىپ جۇرگەنى... ء“بىر اۋىز عيبراتتى ءسوز شىعارۋ – ماعان رەداكتورلىق قىزمەتتەن قىمبات”,– دەپ ازاعاڭنىڭ ءوزى ايتقانداي, ەڭبەگى جانعانىنىڭ بەلگىسى – وقىرمان ىقىلاسى ەرەكشە.
... مىنا قوس كىتابىنىڭ, كەيىن شىعاتىندارىنىڭ دا تاراتىلۋ دۇربەلەڭى كوز الدىمىزعا كولبەڭدەپ-اق تۇرعانى. قايتەسىز, وقىرمانعا كىتاپ كەرەك. جانە قانداي كىتاپ؟ كىمنىڭ كىتابى؟ بارشا وقىرماندارىنىڭ جۇرەگىن باۋراعان كلاسسيك جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ شىعارمالارى ەكەندىگىن ەسكەرگەندە, كوڭىل شىرايلانادى, ءۇمىت اقتالاتىنداي!
... ءبارىبىر, ويلاناتىن تۇستار كوپ سەكىلدى.
قايسار ءالىم.