ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ الماتى قالالىق ۋچيليششەسى – ءتارتىپ ساقشىلارىن دايىندايتىن بىرەگەي ۇستاحانا. جۋىردا ءبىز قر ىشكى ىستەر قىزمەتىنىڭ ۇزدىگى, وسى وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى پوليتسيا پولكوۆنيگى دابىرجان ماجيرينمەن اڭگىمەلەسكەن ەدى.
– دابىرجان تىنىباي ۇلى, الدىمەن اڭگىمەنى ءوزىڭىز باسشىلىق جاساپ وتىرعان وقۋ ورنىنىڭ ەرەكشەلىگىنەن باستاساڭىز.
– قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ مەن ەل قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ, ياعني پوليتسيانىڭ موينىنا ارتىلار جۇك قاشاندا جەڭىل بولعان ەمەس. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنداعى 3 جوعارى, 2 ارناۋلى جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىنا ءتارتىپ ساقشىلارىن دايارلايتىن 13 وقۋ ورنى وسىناۋ جاۋاپتى سالانى تۇراقتى تۇردە مامان كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدە ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. مەن باسقارىپ وتىرعان وقۋ ورنىنىڭ جوعارىداعى ءبىلىم وشاقتارىنان ەرەكشەلىگى سول – ءبىز ءتارتىپ ساقشىلارىن العاشقى مىندەتتى باستاۋىش دايىندىقتان وتكىزەتىن جەدەل مەرزىمدى وقۋ ورنى ساناتىندامىز. ياعني, الگىندە اتاپ وتكەن كاسىبي باعىتتاعى وقۋ ورىندارىن بىتىرمەگەن, بىراق ىشكى ىستەر ورگانىنا قىزمەت ەتۋگە ۇمىتكەر ءاربىر جاس مىندەتتى ءتۇردە ءبىزدىڭ سىنىپتاردىڭ پارتاسىنا وتىرۋعا مىندەتتى.
– دەمەك, وقۋ ورنىندا وزگە كاسىپتىك ماماندىق يەلەرىنە پوليتسيا قىزمەتىنىڭ الىپپەسىن ۇيرەتەتىن بولدىڭىزدار عوي؟ ولاردى ءبىلىم ساپاسى مەن دارەجەسىنە قاراي ىرىكتەيسىزدەر مە, الدە ءبىلىم جالپىعا بىردەي دەگەن باعدارلاما اياسىندا وتە مە؟
– وتە دۇرىس بايقاعانسىز. جالپى, پوليتسيادا قازاق جاستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قىزمەت ەتەتىنى بارشاعا ايان دەپ ويلايمىن. ءتىپتى “ۇلتتىق ماماندىق” دەگەن ءازىل-شىنى ارالاس ايتىلاتىن ءسوزدىڭ ءتوركىنىنە ارلانىپ, نامىستانۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, اقيقاتىندا سولاي ەمەس پە؟ ءبىز مۇندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قىزمەتكە تۇراتىن جوعارى جانە ورتا ءبىلىمدى ۇمىتكەرلەردى ءۇش باعىتتا وقىتامىز. قاتارداعى جانە كىشى باسشى قۇرام لاۋازىمدارىنا ۇمىتكەرلەر ءۇشىن وقۋ مەرزىمى 3 اي بولسا, ورتا باسشى قۇرام لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەر ءۇشىن 2 اي, ال قارۋلى كۇشتەردەن زاپاسقا بوساتىلعان ىشكى اسكەرلەردىڭ مەرزىمدى قىزمەتتەگى اسكەري قىزمەتشىلەرىنە 1 اي. قىسقا وقۋ مەرزىمى كەزىندە تىڭداۋشىلارعا ءوز سالاسى بويىنشا ءبىلىم كولەمىن ۇلعايتىپ, داعدىلار مەن ماشىقتار قالىپتاستىرۋى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرادى.
– “ۇلتتىق ماماندىققا” ءتاربيەلەۋ بارىسىنداعى ءدارىس بەرۋ انا تىلىمىزدە جۇرگىزىلەتىن شىعار؟
– انا ءتىلىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى. ول قازىر قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلادى. ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا, زاڭ شىعارۋ مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە ءىس-قاعازدارى مىندەتتى تۇردە قازاق ءتىلىندە تولتىرىلادى. ءبىزدىڭ وقۋ-ءدارىس ساباقتارىمىز دا ۇلتتىق قۇرامنىڭ ارتۇرلىلىگىنە قاراماستان, قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى. تىڭداۋشىلارىمىز مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قاجەتتىلىگىن تەرەڭ ۇعىنعان. وعان انا ءتىلىمىزدى وركەندەتۋ ىسىنە وقۋ ورنىندا ۇيىمداستىرىلىپ تۇراتىن ءتۇرلى مادەني شارالار ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزۋدە. بۇعان قوسىمشا ساحنالىق كورىنىستەر, تىلدىك سايىستار, ۇلتتىق قولونەر كورمەلەرى مەن تاربيەنى ۇلاعات كوزى رەتىندە دارىپتەيتىن ادەبي شىعارماشىلىق كەشتەر ورەلى ىسكە ءۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزۋدە. سونداي-اق تىڭداۋشىلار مەن جەكە قۇرامنىڭ ساپقا تۇرۋ ءساتى مەن ساپتىق بايقاۋلارداعى بەرىلەتىن بۇيىرۋ نىشاندارى دا تەك قانا مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى.
– كاسىبي ەرەكشەلىكتەردىڭ مولدىعىنا بايلانىستى تەحنيكالىق ءتىلدىك قولدانىستا كەدەرگىلەر جوق پا؟
– اقيقاتىن ايتار بولسام, ونداي كەدەرگىلەر ءبىزدىڭ وقۋ ورنىندا بولعان ەمەس. جالپى, وقۋ مەكەمەلەرىنىڭ قايسىسىندا نەمەسە قاي سالاسىندا بولسىن, الدىمەن وقىتۋدىڭ پەداگوگيكالىق, ديداكتيكالىق تالاپتارى ورىندالۋى مىندەتتى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنداعى ءبىلىم بەرۋ مەرزىمى جانە ءبىلىم مازمۇنىنىڭ ەرەكشەلىگى – ءتىكەلەي ءىىم بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن تاقىرىپتىق جوسپارعا سايكەس ءجۇرگىزىلەدى. ءوزگەدەي ازاماتتىق وقۋ ورىندارىنان ايتارلىقتاي ەرەكشەلىگى دە وسىندا. وقۋ-جاتتىعۋ تسيكلداردىڭ ءدارىس قورى تۇگەلدەي مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىلعاندىقتان, كەلەشەكتە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ باسقا دا ۇتىمدى ءادىستەرىن قاراستىرماقپىز. تاياۋ مەرزىمدە جاڭا تالاپقا ساي پايدالاناتىن لينگافون كابينەتى, مۋلتيمەديالىق باعدارلامالار, دىبىس-بەينە تاسپالار, ەلەكتروندى وقۋلىقتار بۇگىنگى بار ءىشىنارا ەلەۋسىز ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرادى دەگەن ءۇمىتتى ويدامىز.
– ءوزىڭىز ايتقانداي, جەدەلدەتىپ وقىتۋ مەرزىمىندە بۇل جەردەن قانشا تىڭداۋشى قانداي ۋاقىت مەرزىمىندە كاسىبي ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ شىعادى؟
– العاشقى دايارلىق كۋرسىندا وقۋ ۇدەرىسى ءۇش مەرزىمگە ءبولىنىپ جۇرگىزىلەدى. باسقا ارىپتەس وقۋ ورنىندا ءبىر وقۋ مەرزىمىندە 100-120 تىڭداۋشى وقيتىن بولسا, بىزدە 300-350 تىڭداۋشى وقيدى, ال بۇعان قوسىمشا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ كۋرسىنا 100-120 قىزمەتكەر كەلەدى. سونىمەن, تەك قانا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ۇزىن-سانى 1200-1300 تىڭداۋشى ءبىلىم دارەجەسىن راستايتىن سەرتيفيكات الىپ شىعادى. قازىرگى تاڭدا ولارعا 23 وقىتۋشى ساباق بەرەدى, ولاردىڭ 9-ى اعا وقىتۋشىلار – كاسىبي ءتاجىريبەسى مول, ءىىو-نىڭ ءار ءتۇرلى سالالارىندا قىزمەت ىستەگەن بىلىكتى وقىتۋشىلار. پەداگوگيكالىق قىزمەتىن جاڭا باستاعان جاس ماماندارىمىز دا بار. جاس ماماندارعا اعا بۋىننان تاجىريبەلى وقىتۋشىلار بەكىتىلىپ, ادىستەمەلىك كەڭەستە “جاس ۇستازدار مەكتەبىنىڭ” جۇمىستارى جوسپارعا ساي جۇرگىزىلىپ وتىرادى. قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق تالداۋلاردى وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزۋ ماقساتىندا وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەس جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ جۇمىس جوسپارى, اتقاراتىن ءىس-شارالارى بەكىتىلگەن.
– تىڭداۋشىلار نەگىزىنەن قانداي كاسىبي پاندەردەن ءدارىس الادى؟
– قر ءىىم-ءنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس بەكىتىلگەن وقۋ-تاقىرىپتىق جوسپار بويىنشا جۇرگىزىلەتىن “ارنايى دايىندىق”, “زاڭ دايىندىعى”, “اتۋ دايىندىعى” جانە “جاۋىنگەرلىك كۇرەس تاسىلدەرى” سياقتى كاسىبي پاندەر تىڭداۋشىلارىمىزدى ەش جالىقتىرعان ەمەس. وقىتۋ كۋرسىنىڭ قىسقا مەرزىمدى ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, تىڭداۋشىلاردىڭ تانىمدىق بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تاجىريبە-سەمينار جانە وقۋ-جاتتىعۋ ساباقتارى قىزۋ جۇرەدى. ءتۇرلى پسيحولوگيالىق ترەنينگتىڭ دە ۇلەسى ايتارلىقتاي. جول پوليتسياسى, پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتىنە ۇمىتكەر-تىڭداۋشىلارعا “ارنايى دايىندىق” ءپانى بويىنشا “قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان ادامداردى ۇستاۋ جانە ولاردى ءىىو-عا جەتكىزۋ تاكتيكاسى”, “اتۋ دايىندىعى” پانىنەن ماكاروۆ تاپانشاسى مەن كالاشنيكوۆ اۆتوماتىنان جاتتىعۋلار ورىنداۋ ءتارتىبى كورنەكى قۇرالدارمەن ۇيلەستىرىلىپ, تاجىريبە ساباقتار وتكىزىلەدى. وقىتۋشىلاردىڭ وقۋ ساباقتارىندا وقىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن قولدانۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى اۋديتوريالار پروەكتورلارمەن جابدىقتالعان, ارنايى كومپيۋتەرلىك سىنىپتار بار. الماتى قالاسى ءىىد-ءنىڭ تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەرى تىڭداۋشىلارعا قىزمەت سالاسى بويىنشا ءدارىس بەرىپ, تاجىريبە ساباقتارىن وتكىزەدى. ءىىد-ءنىڭ پاترۋلدىك پوليتسيا, ايداۋىل قىزمەتى, كۇزەت قىزمەتىنىڭ ءوزارا تاجىريبە الماسۋى تاجىريبە ساباقتارىنىڭ ەكى جاققا دا ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتتى. ىشكى ىستەر مينيسترىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس, وقىتۋشىلارىمىز مينيسترلىك قاراماعىنداعى قاراعاندى زاڭ ينستيتۋتى مەن الماتى اكادەمياسىندا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرسىنان وتەدى.
سونىمەن قاتار ءبىلىكتى ۇستازدارىمىز الماتى قالاسىنداعى ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءتاجىريبە الماسادى. ءوزارا ىنتىماقتاستىق وقۋ-ادىستەمەلىكتىڭ قورىتىندىسىنا وراي ءتاجىريبەلى وقىتۋشىلاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ, بىرنەشە وقۋ قۇرالدارىن دايىندادىق, تەست سۇراقتارى مەن “ارنايى دايىندىق” ءپانىنىڭ ءدارىستەر جيناعىن باسپاعا تاپسىردىق.
– تىڭداۋشىلار تەوريالىق وقۋمەن قاتار, دەنە جاتتىعۋى, سونداي-اق قارۋ-جاراق تۇرلەرىنىڭ قىر-سىرىن دا مەڭگەرەدى. وسى توڭىرەكتە وقىرمانعا كەڭىرەك ماعلۇمات بەرسەڭىز.
– تىڭداۋشىلارىمىز ارنايى جابدىقتالعان “اتۋ دايىندىعى” بويىنشا وقۋ-جاتتىعۋ ءتيرىن, جول پوليتسياسى مەن كريميناليستيكانىڭ وقۋ الاڭدارىن پايدالانادى. سونىمەن قاتار, جاۋىنگەرلىك جەكپە-جەك تاسىلدەرىنىڭ زالى مەن لازەرلىك ترەناجەرلار قويىلعان سپورت زالى دا تىڭداۋشىلاردىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەدى. الداعى ۋاقىتتا جول پوليگونىنىڭ اۋماعىن ۇلعايتۋ, سپورت قالاشىعىن سالۋ, ياعني ماتەريالدىق بازانى جەتىلدىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, اعىمداعى جىلى ءىىم تاراپىنان ءبىزدىڭ وقۋ ورنىن قوسىمشا كومپيۋتەرلەرمەن, شاعىن اۆتوماتتى تەلەبايلانىس ستانساسىمەن, شاعىن باسپاحانامەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. ارينە, بولاشاق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن جاۋىنگەرلىك كۇرەس تاسىلدەرى مەن اتىس قارۋلارىنىڭ قۇرىلىمىن وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ ءمانى زور. قىلمىس بولعان جاعدايدا قولداناتىن ءادىس-تاسىلدەر مەن اتۋ جاتتىعۋلارىن ۇزبەي جاساپ مەيلىنشە ماشىقتانادى. مۇنىڭ ءبارى پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ قىزمەتتە قالىپتاسقان كۇندەلىكتى داعدىلارى دەسە دە بولادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, ءوز ءومىرىن قورعاۋدا قارۋدى جەتىك مەڭگەرۋ – ءتارتىپ ساقشىلارى ءۇشىن باستى قاجەتتىلىك ەكەنىن دە ۇمىتقان ەمەسپىز. قازىرگى تاڭدا وقۋ عيماراتى, تىڭداۋشىلاردىڭ جاتىن ورنى, سپورت قالاشىعى مەن ساپتىق الاڭ زامان تالابىنا ساي قايتا كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزىلۋدە.
– ءتارتىپ ساقشىسىنا دەگەن قۇرمەت سىنىپتاعى ءدارىس ۇستىندە باستالادى دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
– ۇلى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى: “تارتىپكە باعىنعان ەل قۇل بولمايدى” دەگەن. ءبىز بۇيرىققا باعىناتىن, ءتارتىپتى مويىنداعان سالانىڭ قىزمەتكەرلەرىمىز. سول سەبەپتى دە ەلباسىنىڭ جانە ءىىم باسشىلىعى تاراپىنان پوليتسيا قىزمەتىنىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان تالابىن ورىنداۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى ابىرويلى اتقارۋ باستى مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى. قوعام مەن جۇرتشىلىق الدىندا پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ابىرويىن كوتەرۋ ماقساتىندا تىڭداۋشىلاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن نىعايتىپ, ولاردىڭ بويىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ارەكەتتەرىن قالىپتاستىرامىز. قازىرگى نارىق زامانىندا پوليتسيا قىزمەتىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ دە ولاردىڭ جەكە باسىنىڭ كاسىبي قىزمەتىن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارۋعا كەپىل بولادى دەپ سانايمىن. سوندىقتان, ءبىز قوعامدىق ءتارتىپ ساقشىلارىنا جۇرت سىناي قاراماي, ەرەكشە سىيلاپ, قۇرمەتتەپ قارايتىنداي باعىت-باعداردا ءتالىم-تاربيە بەرەمىز.
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي.
الماتى.