باسقا باسىلىمداردان
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) وسىدان ەكى-اق جىل بۇرىن ءىس جۇزىندە ىدىراۋدىڭ الدىندا تۇرعان ەدى. بىراق 2008 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىندا, 2009 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اۋىسۋى ەقىۇ-داعى جۇمىس ۇدەرىسىنىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا اناعۇرلىم ىسكەرلىكپەن جۇرۋىنە الىپ كەلدى.
ەقىۇ-عا توراعالىق ءار جىل سايىن اۋىسىپ تۇرادى. 2010 جىلدىڭ باسىندا قۇرامىنا ەۋروپاداعى, سولتۇستىك امەريكاداعى جانە بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا پايدا بولعان مەملەكەتتەر (ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى دە بار) كىرەتىن ۇيىمعا قازاقستان توراعالىق ەتە باستادى. وسى ارادا سوڭعى جيىرما جىل بەدەرىندە ەقىۇ-عا تەك ەو-عا نەمەسە ناتو-عا مۇشە, بولماسا كانديدات مەملەكەتتەر عانا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
قازاقستان جانە 2010 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى قىرعىزستانداعى توڭكەرىس
2010 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان ۇكىمەتى پرەزيدەنتكە سول جىلعا ارنالعان جانە ۇلكەن ماقساتتار قويىلعان ءوزىنىڭ باعدارلاماسىن ۇسىنعان بولاتىن. الايدا, كوپ ۋاقىت وتپەي, كورشى مەملەكەتتەگى جانجالدى رەتتەۋ ماسەلەسى الدىنان شىقتى. ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى باسشىلىعى ەلدىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان مەملەكەت استاناسى – بىشكەك قالاسىنان قۋىلدى. ونىڭ بارىسىندا 80 ادام وپات بولسا, تاعىنان تايدىرىلعان پرەزيدەنت قۇرمانبەك باكيەۆ ازامات سوعىسى باستالادى دەپ قوقان-لوققى جاسادى. وسىنداي قيىن جاعدايدا قازاقستان وزىنە بىتىمگەرشىلىك ءرولىن الدى. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى مەملەكەت رەتىندە قازاقستان قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى جانە جاڭا ۇكىمەتتەرى اراسىندا ۇنقاتىسۋ ورناتۋعا قول جەتكىزدى. بۇل جەردە قازاقستان ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىن ەقىۇ-نىڭ ۆەناداعى ورتالىق شتاب-پاتەرىمەن, بۇۇ-مەن, ەو-مەن, رەسەيمەن, اقش-پەن, گەرمانيامەن جانە وزگە دە مەملەكەتتەرمەن ۇيلەستىرىپ وتىردى. قورىتىندىسىندا تاعىنان تايدىرىلعان پرەزيدەنت ءوزىنىڭ العاشقى قانقاساپ پيعىلىنان باس تارتىپ, قازاقستاننىڭ اسكەري اۆياتسياسىنىڭ قاتىسۋىمەن ساياسي باسپانا ۇسىنىلعان بەلورۋسسياعا اكەتىلدى. مۇنداي كۇردەلى جاعدايدا قازاقستان دەلدال ءرولىن تابىستى اتقارا العان بىردەن-ءبىر مەملەكەت بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. ويتكەنى, قازاقستان قىرعىزستانمەن شەكارالاس مەملەكەت قانا ەمەس, سونداي-اق وسى ەلدەگى اسا ءىرى شەتەلدىك ينۆەستور دا بولىپ تابىلادى. سوندىقتان استانا قىرعىزستاندا تۇراقتىلىق بولعانىنا وتە-موتە مۇددەلى جانە بۇل ەلدە ءوز الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋدى قالايدى.
قازاقستان رەسەيمەن, ەو ەلدەرىمەن, سونداي-اق باسقا دا ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن, اقش-پەن جانە شىعىسىندا شەكتەسەتىن قىتايمەن ءوزارا سەنىمگە قۇرىلعان قارىم-قاتىناس ۇستانىپ كەلەدى. ەكونوميكالىق قۋاتى جونىنەن ورتالىق ازياداعى وزگە مەملەكەتتەردەن ايتارلىقتاي وزىق تۇرعان قازاقستان قىرعىزستانعا كوپ كولەمدە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋگە ءازىر ەكەنىن جانە وعان الەۋەتى جەتەتىنىن ايعاقتادى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى قىرعىزستانداعى وسىنداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىن باقىتتى كەزدەيسوقتىق دەپ تە ەسەپتەگەن ءجون شىعار.
قىرعىزستانداعى تۇراقسىزدىق جالعاسۋدا
2005 جىلى قىرعىزستاندا كۇش كورسەتۋ ارقىلى العاشقى توڭكەرىس جاسالعان بولاتىن. ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ساۋىرىندە بيلىك الماسۋى مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتسىز ەكەنىن تاعى دا كورسەتىپ بەردى. قىرعىزستانداعى تارتىپسىزدىكتەر مۇنىمەن تامامدالعان جوق. مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا ادام شىعىنىنا ۇرىندىرعان وقيعالار قايتالاندى. 10 ماۋسىمدا ەلدىڭ ءوڭتۇستىگىندە جۇزدەگەن, كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2000-داي ادامنىڭ ءومىرىن قيعان قارۋلى قاقتىعىستار ورىن الدى. 400 000 ادام كورشى ءوزبەكستانعا قاشىپ, باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولدى. گۋمانيتارلىق اپات ەتنوستىق جانجال سيپاتىندا كورىنىس بەرسە, ونسىز دا كۇردەلى جاعداي ونى ءوز ماقساتتارىنا پايدالانىپ قالۋعا تىرىسقان كەيبىر مۇددەلى توپتاردىڭ ءىس-ارەكەتىنەن ۋشىعا ءتۇستى. بۇل ارادا ەسىرتكى مافياسى دا ءوز ۇلەسىن قۇر جىبەرمەۋگە ۇمتىلىپ باقتى.
ەسىرتكىنى زاڭسىز ءوڭدىرۋ جانە كونتراباندا
بۇۇ-نىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, كوپتەگەن جىلداردان بەرى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە وندىرىلەتىن گەرويننىڭ شامامەن 90 پايىزى اۋعانستاننان تارايدى. ول كورشى وڭىرلەر ارقىلى باتىس ەۋروپاعا, سولتۇستىك امەريكاعا جانە رەسەيگە جىبەرىلەدى. 2009 جىلدىڭ كۇزىندە بۇۇ تومەندەگىدەي دەرەكتەر جاريالادى. سوعان سايكەس, جىل سايىن اۋعانستاندا وندىرىلگەن گەرويندى قولدانۋدان الەمدە 100 000 ادام كوز جۇماتىن بولسا, ونىڭ 10 000-ى تەك ناتو ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. بۇل سان باتىس ەلدەرىنىڭ 2001 جىلى اۋعانستاندا قازاعا ۇشىراعان اسكەريلەرىنەن بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسەدى. قىرعىزستان ءوز كەزەگىندە ەسىرتكى كونترابانداسى ءۇشىن ماڭىزدى ترانزيتتىك مەملەكەت بولىپ تابىلسا, ماۋسىمداعى قاقتىعىستاردىڭ ەپيتسەنترى بولعان وش قالاسىن ەسىرتكى كونترابانداسىنىڭ اسا ماڭىزدى وتكىزگىش بەكەتى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك.
قىرعىزستاندا بۇگىندە تۇراقتىلىق ۇعىمى اتىمەن جوق جانە دە سوڭعى جىلدارى ميلليوندارمەن سانالاتىن ەسىرتكى ساۋداسىنان تۇسەتىن پايدا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دارمەنسىزدىگىندە وزىندىك ورنى بار فاكتور بولىپ وتىر.
ەقىۇ مىندەتى
ەقىۇ كوپ جىلداردان بەرى داعدارىستاردى شەكتەۋدە جانە شەشۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز. ويتكەنى, ۇيىم بولاشاقتا دا ءوزىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋشى رەتىندە عانا جالعاستىراتىن سەكىلدى. ەقىۇ-نى ۇيىم رەتىندە بۇل ءۇشىن جازعىرۋعا دا بولمايدى, وعان ءىس جۇزىندە تەتىكتەر جەتىسپەيدى. جاڭاسىن قۇرۋعا نەمەسە قولدا باردى جەتىلدىرۋگە بولا ما؟ قىرعىزستانداعى قاسىرەت تاعى دا قايتالانىپ, بۇكىل ورتالىق ازيانى جاڭادان ءدۇر سىلكىندىرىپ جۇرمەي مە؟ بۇل ەسىرتكى كونترابانداسىنىڭ اعىنىن ۇلعايتۋعا جەتكىلىكتى سەبەپ بولىپ تابىلا ما؟ بۇل ساۋالدار بۇگىندە وتە كوكەيكەستى.
قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە وتكەن ايلار ىشىندە ءوزىنىڭ ءتيىمدى ارەكەت ەتۋگە قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل بەلسەندىلىك قىرعىزستانداعى قانتوگىستى قاقتىعىس كەزىندە شەكتەۋلى كولەمدە كورىنگەنىمەن, ودان ارتىقتى كۇتۋ دە مۇمكىن ەمەس ەدى. وسى داعدارىس بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا جەدەل ءىس-قيمىل تانىتا المايتىنى ايقىن اڭعارىلدى. قىرعىزستان باسشىلىعى اۋەلى ارالاسۋ تۋرالى ءوتىنىشپەن قايىرىلعان رەسەي دە تۇسىنىكتى سەبەپتەرمەن تارتىنشاقتاي بەردى. ەو, اقش جانە قىتاي رەاكتسياسى رەسەيدىكىنەن دە ۇستامدىراق بولدى. گۋمانيتارلىق اپاتتىڭ اۋقىمدىلىعى مەن ەسىرتكى كونترابانداسىنىڭ اعىنى بەلەڭ الىپ تۇرعان شاقتا قىرعىزستاندا تۇراقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ تەك ەقىۇ-نىڭ عانا ءمىندەتى بولىپ تابىلمايدى دەسەك تە, ۇيىم بۇل جەردە سوڭعى ءرول ويناماۋى ءتيىس.
ەقىۇ الدىندا دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتۋ مىندەتى تۇر ما؟
شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا “ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى” دەگەن ۇلى سوزدەردىڭ بويىنا جاڭا كۇشپەن قان جۇگىرتۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. بۇلاي دەپ وتىرعان سەبەبىمىز, قازاقتىڭ الماتى دەگەن قالاسىندا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى. وعان 50-دەن استام سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەن 500-دەي ديپلومات قاتىستى.
گەرمانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گيدو ۆەستەرۆەللە فرانتسيالىق ارىپتەسى بەرنار كۋشنەرمەن بىرلەسىپ بىلاي دەپ مالىمدەدى: ء“بىز قىرعىزستاندا بىرگە بولعان كەزىمىزدە ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى جاعداي تىنىشسىز قالپىندا قالىپ وتىرعاندىقتان, پوليتسيا ميسسياسىن ەنگىزگەن ءجون دەگەن ورتاق ۇستانىمعا كەلدىك. بۇل جونىندە قىرعىزستان تارابى ءوتىنىش تە جاسادى. اۋەلدە پوليتسيا وفيتسەرلەرىنىڭ سانى 52 بىرلىكتى قۇرايتىن بولسا, بولاشاقتا ولار 102-گە دەيىن كوبەيتىلۋى مۇمكىن. كونتينگەنت سانى كوپ ەمەس جانە ول ءتيىستى جەرىنە بىرنەشە ايدان كەيىن عانا كەلە الاتىن بولار. ەلدە بولۋ مەرزىمى 4 ايمەن شەكتەلسە, بۇل ۋاقىتتى ۇزارتۋعا دا مۇمكىندىك بار”.
ەقىۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى ساياسي بەلسەندىلىگىن ونىڭ 90-شى جىلدارى بالكاندا كورسەتكەن بەلسەندىلىگىمەن ەش سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ماسەلەن, ەقىۇ-نىڭ 2009 جىلى تەك كوسوۆوعا جۇمساعان قارجىسى ونىڭ بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىنە بولىنگەن بيۋدجەتىنەن 2 ەسە اسىپ كەتتى. بۇل ارادا ورتالىق ازيا تۇرعىندارىنىڭ سانى بالكانداعىعا قاراعاندا 20 ەسە از ەكەنىن دە قاپەردەن شىعارماعان ءجون.
قىرعىزستانداعى پوليتسيا ميسسياسىن ەقىۇ-نىڭ شەشىمدىلىك كورسەتكەنى دەپ باعالاۋ قيىنداۋ. الايدا گەرمانيا مەن فرانتسيانىڭ قازاقستانمەن كەلىسە وتىرىپ ەقىۇ-نىڭ جەتەكشىلىك ءرولىن كورسەتۋگە جانە جاۋاپكەرشىلىكتى وزدەرىنە الۋعا دايىن ەكەنىن ايعاقتاۋىنىڭ ءوزى ماڭىزدى فاكت. ال قازاقستان ورتالىق ازيادا تۇراقتاندىرۋشى كۇش رەتىندە ەرىك-جىگەر جانە قابىلەتتىلىك تانىتىپ وتىر. اتالعان مەملەكەت ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىمىنداعى ءتارتىپسىزدىكتەر بارىسىندا قاتتى زارداپ شەككەن قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى قالالاردى قالپىنا كەلتىرۋگە ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتۋگە نيەتى بار ەكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان بىشكەكتە ەقىۇ-نىڭ وكىلدىگىن كۇشەيتۋ باستاماسىن كوتەردى. وكىنىشكە قاراي, بۇل باستاما ازىرشە قانداي دا ءبىر ناقتى ناتيجە بەرگەن جوق.
ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز ءوندىرىسى جانە كونتراباندامەن كۇرەس
ەقىۇ قازىردىڭ وزىندە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز وندىرىسىمەن جانە كونترابانداسىمەن بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەدى جانە بۇل كۇرەس ۋاقىت وتكەن سايىن شەشىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنۋدە. ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى بارىسىندا ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىمەن ء(واواۇو) ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. ءواواۇو بۇۇ قارجىلاندىراتىن ۇيىم جانە ول ءوز قىزمەتىن ورتالىق ازيا مەن رەسەيدە جۇرگىزەدى. ماقساتى – ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەس.
ورتالىق ازيا ەلدەرى ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەستە ءوز الەۋەتتەرىن ارتتىرا ءتۇسۋى ءتيىس. بۇۇ-نىڭ 2010 جىلدىڭ ماۋسىمىنا قاتىستى باعامى بويىنشا, ورتاشا ەسەپپەن العاندا ايىنا ەل اۋماقتارى ارقىلى زاڭسىز وتكىزىلەتىن گەرويننىڭ 5 پايىزى تاركىلەنەدى ەكەن. بۇۇ-نىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەۋروپاداعى كورسەتكىشتەر كەيبىر وڭىرلەردە بۇدان اناعۇرلىم ناشار. مىسالى, بالكاندا تاركىلەنەتىن ەسىرتكى كولەمى ونىڭ جالپى زاڭسىز اينالىمىنىڭ 2 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. مۇنىڭ ەو ەلدەرىنە دە قاتىسى بار.
رەزيۋمە
سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى بەيرەسمي كەزدەسۋىنىڭ ناتيجەلەرى قانداي؟ قىرعىزستانعا جوسپارلانعان پوليتسيا ميسسياسى مەن ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىقتى ەقىۇ-نىڭ ناقتى شەشىمدىلىگىنىڭ بەلگىسى دەپ باعالاۋعا بولا ما؟ ارينە, بۇلاي باعالاساق, ارتىقتاۋ بولار. بىراق بۇدان ارتىقتى كۇتۋدىڭ ءوزى قيىن نارسە. ويتكەنى, ەقىۇ-نىڭ جىلدىق بيۋدجەتى 160 ميلليون ەۋرو شاماسىندا عانا. بۇل قارجىنى جەتكىلىكتى دەۋگە استە دە كەلمەيتىنى انىق. سونىمەن قاتار, بۇل ۇيىم وتە-موتە ينەرتتى. قانداي دا ءبىر ناقتى ءىس-ارەكەت حاقىندا اڭگىمە قوزعالا قالسا, ءاربىر مۇشە 56 مەملەكەت ۆەتو قۇقىعىنا يە. بىراق ەقىۇ ەشبىر الماستىرۋعا كەلمەيتىن پىكىرتالاس فورۋمى بولىپ تابىلادى.
ەڭ باستىسى – الماتىداعى بەيرەسمي كەزدەسۋدە ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى 1999 جىلدان بەرى وتپەي كەلە جاتقان ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى. بۇل ايتۋلى باسقوسۋ جىل اياعىنا تامان قازاقستاندا وتكىزىلەتىن بولىپ بەلگىلەندى. گەرمانيا سول كەزدىڭ وزىندە-اق قازاقستانعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
بۇل جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدە قانداي ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسىم جاسالۋى ءتيىس؟ ءوز ويىمدى ورتاعا سالار بولسام, ماسەلەن, ەقىۇ ءوز قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىن بالكاننان كاۆكاز ءوڭىرى مەن ورتالىق ازياعا قاراي بۇرعانى ءجون. 90-شى جىلدارى بەلگىلەنگەن باسىمدىقتار قازىرگى زامان شىندىعىنا سايكەسپەيدى. ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەسكە دە كۇش كوبىرەك جۇمسالۋى ءتيىس جانە ول ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولعانى ۇتىمدى. بۇل جەردە اڭگىمە مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرى تۋرالى بولىپ وتىر.
كريستيان ۆيپپەرفۋرت, دوكتور.
گەرمانيانىڭ ء“Eurasىsches ءMagazىn”جۋرنالىندا جاريالانعان.
* * *
ۇيىم سامميتىنە دايىندىق بويىنشا كەزەكتى وتىرىس وتكىزىلدى
الداعى 1-2 جەلتوقساندا استانادا وتەتىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمنىڭ (ەقىۇ) سامميتىنە دايىندىقتىڭ ءار قىرلارى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توپتارى 16 تامىزدا اقوردادا وتكەن كەڭەس بارىسىندا قر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەرگەن نۇسقاۋلارىنا سايكەس ءوز جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا.
استانادا ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى, قر مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆ 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن العاش رەت بولاتىن وراسان زور حالىقارالىق فورۋمدى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىن وتكىزدى. ق.ساۋداباەۆ ءوز سوزىندە: “ەلباسىمىز ءادىل ايتىپ وتكەندەي, استانادا وتەتىن ەقىۇ-نىڭ الداعى ءسامميتى تاۋەلسىز قازاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىتۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزادى. شىنىندا دا, ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر مەن 12 سەرىكتەس ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, 68 حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىساتىن ءسامميتتى جاريا ەتۋ ءۇشىن, ەلىمىزگە جانە ەلوردامىزعا بۇكىل الەمنىڭ كوز قادالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇزدەگەن دۇنيەجۇزىلىك باق تىلشىلەرى استاناعا كەلەدى”, دەپ مالىمدەدى.
وسىعان وراي, ءسامميتتى لايىقتى ءارى ءتيىمدى وتكىزۋ جانە وعان اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋ جاساۋ ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىگى اتاپ كورسەتىلدى.
ء“بىز بۇگىن قوناقتارىمىزبەن سامميت شەڭبەرىندە جەمىستى جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىمەن قاتار, قازاقستان جانە قازاقستاندىقتار تۋرالى كوبىرەك مالىمەت الۋ مۇمكىنشىلىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى ناقتى قادامداردى تالقىعا سالىپ وتىرمىز”, دەپ قر مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ويىن تۇيىندەدى.
وتىرىس قورىتىندىلارى بويىنشا ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
* * *
ادام قۇقىعى – قوعام قۇندىلىعى
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستىمىزدەگى جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا استانادا بولاتىن ەقىۇ سامميتىنە ارنالعان ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى باعدارلامالىق قۇجاتتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى.
ۋنيۆەرسيتەت تابالدىرىعىن بيىلعى جىلى يمەنە باسقان, بالاۋسا جاستار – ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەڭلىك نۇرعاليەۆانىڭ دارىسىنە كوپتەپ جينالىپتى. زالعا تولعان بولاشاق زاڭگەرلەر الدىندا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى تاستەمىر ابىشەۆ, لەونيد مارتىنوۆ, گۇلزي ءنابي كەزەك-كەزەگىمەن ەلىمىزدەگى 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى مەن 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياساتتىڭ تۇجىرىمداماسىن تانىستىرىپ ءوتتى.
12 جىل بويىنا اتالعان كوميسسيانىڭ حاتشىلىعىن باسقارىپ كەلە جاتقان تاستەمىر ابىشەۆ ستۋدەنتتەرگە بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ اتقارىپ وتىرعان حالىقارالىق ميسسياسى– ەقىۇ-داعى توراعالىعىنا توقتالىپ, ونىڭ ءۇش ولشەمى جايلى اڭگىمەلەدى. سولاردىڭ ىشىندە بىرقاتار ساۋالدار تۋىندايتىن ماسەلە دەپ ادام قۇقىعىن ءسوز ەتىپ, ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ وزدەرى جۇمىس اتقاراتىن كوميسسياعا ءجيى شاعىمداناتىنىن العا تارتتى. ارينە, ولاردىڭ كوپشىلىگى نەگىزسىز, بىراق, اراسىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ, ادام قۇقىعىنىڭ اياققا باسىلۋىنىڭ كەزدەسەتىنى شىندىق دەگەن شەشەن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەنگەنىنە جانە ونىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارداعى قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرىنە سايكەس جەتىلدىرۋ باعىتىندا ناقتى قادامداردى كوزدەيتىنىنە ءمان بەرە سويلەدى.
قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ءبىر كۇننىڭ, ءتىپتى ءبىر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس, دەپ باستاعان نەگىزگى ويىن زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەڭلىك نۇرعاليەۆا. ول قالىپتاسۋ ءۇشىن جۇزدەگەن جىلدار قاجەت. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسى 20 شاقتى جىلدىڭ ىشىندە وسى باعىتتا وراسان زور جۇمىستار اتقارىلدى. ءبىزدى كوميسسيانىڭ ەسەپتەرى تمد بويىنشا ەڭ ۇزدىك دەپ باعالانىپ كەلەدى. ارينە, كوميسسيا الدىنا شاعىمدارىن ايتىپ, مۇڭدارىن شاعىپ كەلگەن ازاماتتارمەن كەزدەسۋ دە وڭايعا تۇسپەيدى. زاڭ بۇزىلىپ, قىلمىس ورىن العاندا ەكى جاقتىڭ دا بىردەي قاناعاتتانۋى مۇمكىن ەمەس. ايتەۋىر, ءبىر جاق ءوزىن جاپا شەككەنگە سانايدى, سولارمەن بىرگە, جانىڭدى قوسا اۋىرتىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭنىڭ ۇستەمدىگى العا شىققانىن انىقتاۋ ءۇشىن بىلىكتىلىك قاجەت. كەيدە ءبىزدىڭ كوميسسيا ارالاسۋىمەن زاڭنان اۋىتقىعان ساتتەر انىقتالىپ, بارلىعى زاڭ اياسىنا قايتىپ كەلىپ جاتادى, دەدى شەشەن.
كوميسسيا قۇرامىنا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اتىنان مۇشە گۇلزي نابيقىزىنىڭ اڭگىمەسىن ستۋدەنتتەر زور ىقىلاسپەن تىڭدادى. قاراپايىم مىسالدارمەن ءوز ويىن ۇعىنىقتى جەتكىزگەن گۇلزي نابيقىزى ءسوزىن اياقتاعاندا جاستار قولدارىن شاپالاقتاپ تا جىبەردى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ ۇسىنىمدارى مەن قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ ءىس-شارالارىن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىسكە اسىرىپ جاتقاندىعى, بۇل ماسەلەنىڭ وتكەن جولى ەلباسىنىڭ قۇقىق جانە زاڭ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىمەن كەزدەسۋىندە ناقتى ايتقاندىعى اتاپ ءوتىلدى.
ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ ۋاقىتىندا ادام قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋ, زاڭ ۇستەمدىگىنە قول جەتكىزۋ, ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قىزىقتى پىكىر الماسۋ بولدى. جاستار تاراپىنان قويىلعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلدى.
انار تولەۋحانقىزى.