وسىنداي تالاپ ۇدەسىندە تۇرعان بۇگىنگى كۇننىڭ تاقىرىبى ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعان مىناداي ءبىر جولدارمەن ۇشتاسىپ جاتقانداي: “ەلدى جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ تابىستىلىعى, ەڭ الدىمەن قازاقستاندىقتاردىڭ بىلىمىنە, دەنە بولمىسىنىڭ مىقتىلىعىنا جانە كوڭىل-كۇيلەرىنە بايلانىستى” دەۋگە ابدەن بولادى. ءيا, قاشاندا ادام دەنساۋلىعى – العاشقى ورىندا تۇرادى. دەنى ساۋ, جانى تازا ادام قوعام بايلىعى. ادامزات بالاسىنىڭ دەنە بولمىسى مەن رۋحاني بايلىعى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – بۇل سول ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بولاشاققا دەگەن بەلسەندى قادام جاساۋ دەگەن ءسوز. مامان دارىگەر ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا ادامنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنىڭ 70 پايىزى ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ, كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىك قالپىن قالاي الىپ جۇرۋىمەن انىقتالادى. سوندىقتان دا, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جانە ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا, مەملەكەتتىك ساياساتتا جانە تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى ءومىر ءسۇرۋ ءتارتىبىندە باستى بايلىق سانالادى. ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا جاعىمسىز اسەر ەتەتىن زياندى ادەتتەر, دۇرىس تاماقتانباۋ, جۇمىستاعى قولايسىز شارتتار, مورالدىق جانە پسيحيكالىق السىزدىك, وتباسىنداعى كەلىسىمسىزدىك, جالعىزدىق جانە باسقا دا مىسالدار بار. بۇل كۇندەرى كوپ ايتىلا بەرەتىن ەكولوگيالىق احۋال, ياعني اۋانىڭ, سۋدىڭ, توپىراقتىڭ لاستانۋى جانە كۇردەلى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلار دا دەنساۋلىققا كەرى اسەر ەتەدى. ال, جالپى جاس ءوسكىن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءىشىمدىك, ناشاقورلىق جانە تەمەكى شەگۋ سياقتى زياندى ادەتتەردىڭ تارالۋى وكىنىشتى. مىنە, سوندىقتان دا ءبىزدىڭ الدىمىزعا سانالى دەنى ساۋ ۇرپاق ءوسىرۋ, ولاردى ءوز دەنساۋلىقتارىن ساقتاۋعا, شىنىقتىرۋعا جاس كۇندەرىنەن باستاپ تاربيەلەۋگە وراي سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى قويىلدى. ال, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ باستى مىندەتى سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ قۇندىلىقتارىن ەنگىزۋ ارقىلى بولاشاق ۇرپاقتى, جاستاردى ءوز دەنساۋلىقتارىن ساقتاۋعا شاقىرىپ, ونىڭ جالپى ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن, دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋداعى ءرولىن ءتۇسىندىرۋ بولىپ تابىلادى. دەنى ساۋ ۇرپاق – بولاشاق كەپىلى. ياعني, ءار وتباسى, ءار اتا-انا ءوز بالا-شاعاسىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن, ولاردىڭ دۇرىس تاماقتانىپ, دۇرىس دەمالۋلارىنا جاعداي تۋعىزۋلارى قاجەت.
دەنساۋلىق – زور بايلىق. پسيحولوگيالىق-فيلوسوفيالىق تۇرعىدان ايتقاندا, ول – ءوزارا مۇددە جانە مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ, بيزنەستىڭ, جەكە ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىك الاڭى. ياعني, ەگەر ادام ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە دايىن بولماسا, وندا مەملەكەتتى, بيزنەستى نەمەسە قوعامدى جاۋاپكەرشىلىككە شاقىرۋدىڭ ءمانى دە جوق. ءار ادام ءوز دەنساۋلىعىن قورعاپ, ساقتاۋشىسى بولۋى كەرەك. حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋدى جاقسارتۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزۋدە. سول ءۇشىن دە جەرگىلىكتى مەديتسينالىق مەكەمەلەر تۋبەركۋلەز, ونكولوگيالىق جانە جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن جۇقپالى ىندەتتەر, ناشاقورلىق, جۇيكە جۇيەسىنىڭ زاقىمدانۋى سياقتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلارمەن كۇرەسۋدى باستى مىندەت سانايدى. ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋدى رەفورمالاۋ جانە دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە وبلىستا باياناۋىل, قاشىر, ەرتىس اۋداندارىندا تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ادامداردى ەمدەيتىن ارنايى ديسپانسەرلەر اشىلدى. سونىمەن قاتار, پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىندا جاڭا ەمحانالار پايدالانۋعا بەرىلدى. وتكەن جىلى جەلەزين اۋدانىنىڭ ورتالىعى جەلەزين اۋىلىندا جانە ماي اۋدانىنىڭ كوكتوبە اۋىلىندا ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانالار, سونداي-اق اقسۋ قالاسىندا ەمحانا اشىلدى. قازىرگى كەزدەگى جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, وبلىس ورتالىعىنداعى №2 قالالىق اۋرۋحاناسىندا جۇرەككە وتا جاساۋعا ارنالعان وپەراتسيا بولمەلەرى بار 20 توسەكتىك كارديوحيرۋرگيالىق ءبولىمشە اشىلدى. بۇل بولىمشەدە جاقسى قىزمەت جاساۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە 17 دارىگەر جىبەرىلىپ, ولار ءوز ماماندىقتارىن جەتىلدىرىپ, ءبىلىم تولىقتىرىپ كەلدى. ال, كەيبىر اۋىر وتالار جاساۋ ءۇشىن شاقىرۋ بويىنشا استانا, الماتى, ءنوۆوسىبىر كلينيكالارىنىڭ كارديوحيرۋرگ-دارىگەرلەرى كەلىپ قىزمەت كورسەتەدى. اعىمداعى جىلدا ءۇش وبلىستىڭ تۇرعىندارى كەلىپ ەمدەلە الاتىن اۋماقتىڭ كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىق اشىلادى. سونداي-اق, ىسىك اۋرۋلارى مەن قاتەرلى ىسىكتەردى, سونداي-اق قان اينالىمى اۋرۋلارىن انىقتاۋ ماقساتىمەن بالالار مەن 18 جاسقا دەيىنگى جاسوسپىرىمدەر, ايەلدەر ءجانە ەرەسەك ادامدار جىل سايىن الدىن الا مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردەن وتەدى. مۇنداي شارالار اۋرۋدى ەرتە كەزدە انىقتاپ, ەمدى ۋاقتىلى الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. اۋرۋلاردىڭ كەيبىر تۇرلەرى بويىنشا ناۋقاستار تەگىن جانە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتىلادى. ايەلدەرگە كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتى جاقسارتۋ ماقساتىمەن “انا قاۋىپسىزدىگى” باعدارلاماسى ىسكە اسۋدا, عالىم سۇلتانوۆ اتىنداعى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ دياگنوستيكا ورتالىعىندا جۇكتى ءايەلدەردى تەكسەرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن ەنگىزۋى جالعاسۋدا.
وبلىس ورتالىعىندا مامىر ايىندا ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى جاقسىلىق دوسقاليەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وڭىرارالىق القالى جيىن ءوتتى. قازىرگى كەزدەگى ءجيى ايتىلاتىن انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسە تومەندەتۋ, جالپى ءولىم-ءجىتىمدى 30 پايىزعا ازايتۋ جانە تۋبەركۋلەز اۋرۋىن 20 پايىزعا تومەندەتۋ ماسەلەلەرى ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا ايتىلدى. ەلىمىزدە سالت-ءداستۇرلەرى وزگەشە ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇرادى. ال ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز اۋەلدەن-اق مال مەن جاننىڭ اماندىعىن بىردەي تىلەگەن, تاماقتى تالعاپ, ءسۇت پەن ەتتى, قۇنارلى قىمىزدى, شيپالى شوپتەردى پايدالانعان. بۇل كۇندەرى حالال تاعامدار مول ساۋدا ورىندارى اشىلا باستادى. دەنساۋلىقتىڭ كەپىلى اس-سۋ ءمازىرىمىزدە دەپ تەگىن ايتىلماعان عوي. قازاق داستارقان مازىرىنە, استىڭ قادىر-قاسيەتىنە اسا ءمان بەرە بىلگەن. ول بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتىر. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتكە ساي وسىنداي تانىمدىق سالت-ءداستۇرلەرى بالالارىنىڭ جامان ادەتتەردەن اۋلاق بولۋىنا, وتباسىن ءتاربيەلەۋگە, سالاماتتىلىققا تاربيەلەيتىن بىردەن-ءبىر جول دەۋگە ابدەن بولادى.
داۋلەتبەك مۋسين, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى.
پاۆلودار.
* * *
جول قوزعالىسى ساقتىقتى قالايدى
بۇگىنگى كۇنى قازاقستان بويىنشا كۇنىنە ورتا ەسەپپەن بالالاردىڭ زارداپ شەگۋىنە سوقتىراتىن 8 جول-كولىك اپاتى ورىن الىپ تۇرادى ەكەن. جول اپاتىنىڭ سالدارى قانشالىقتى زيان ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بۇل ساننىڭ جوعارى كورسەتكىش ەكەندىگىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. وسى ماسەلەگە وراي استانا قالالىق №2 بالالار اۋرۋحاناسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى, جول پوليتسياسى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وكىلدەرى باس قوسىپ, ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكىزدى. ماماندار ەلوردادا كۇنىنە قانشاما بالالار زارداپ شەككەن جول-كولىك وقيعاسى تىركەلەتىندىگى, سونداي-اق ولاردىڭ قالاي الدىن الۋ كەرەكتىگى جونىندە اڭگىمە قوزعادى.
بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, الەمدە جىل سايىن جول-كولىك اپاتىنان 1,2 ملن. ادام قايتىس بولىپ, 500 ملن.-دايى جاراقات الىپ وتىراتىن كورىنەدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بەرگەن باعاسىنا سايكەس, جول-كولىك اپاتىنان كەلەتىن زالال ورتا ەسەپپەن ءىجو-ءنىڭ 2,2 پايىزىن قۇرايدى, ال قازاقستان ءۇشىن بۇل 1,7 ملرد. اقش دوللارىنا تەڭ. بۇگىندە كولىك استىنا تۇسەتىن بالالاردىڭ 74 پايىزى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى ەكەن. الايدا مەكتەپتە جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن وقىتاتىنىنا قاراماستان, بۇل ساننىڭ وسىنشاما كوپ پايىزدى قۇراۋى تۇسىنىكسىز. وسىعان وراي قازىرگى تاڭدا استاناداعى ءاربىر ورتا مەكتەپكە جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىن بەكىتۋ داعدىعا اينالىپ كەلەدى.
– قانشا ايتقانمەن بالانىڭ اتى – بالا. بالاعا قازىر ايتقانىڭ قازىر-اق ۇمىت بولادى. سوندىقتان ولار عانا ەمەس, اتالمىش ماسەلەگە ۇلكەندەردىڭ دە باسا نازار اۋدارۋى قاجەت. ولارعا كولىك جۇرگىزۋ كەزىندە اسىقپاۋدى مىندەتتەۋ كەرەك-اق. بالالار كوپ جينالعان جەردە وتە ساقتىقپەن ءوتۋ كەرەك, دەدى ءسوز العان دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى, حيرۋرگ قانات دۇيسەنباەۆ. راسىندا دا, بالالار جۇرگىزۋشىگە قاراعاندا جولاۋشىلارعا ارنالعان ەرەجەلەردىڭ از بولىگىن عانا بىلەدى. سوندىقتان ەرەسەكتەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى ولارعا قويۋ قيسىنسىزداۋ. جاسى مەن پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بالالار كەلە جاتقان كولىك الدىندا جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزۋ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەندىگىن جەتە سەزىنە بەرمەيدى. كۇتپەگەن جەردە الدىنان شىعا كەلۋى مۇمكىن ارەكەتتەرى جىلدام ءارى اڭعال بولۋى مۇمكىن. وسى سەبەپتى جۇرگىزۋشى وتە ساق بولعانى ابزال.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى جقە بىلمەۋ جانە ونى ساقتاماۋ, ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزۋ, قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاقپاۋ, اۆتوموتوكولىكتەردىڭ شەكتەن تىس ارتۋى, كوشەلەردى كەسىپ ءوتۋ كەزىندە نەمەسە ءرولدە ۇيالى تەلەفوندى قولدانۋ بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا, اتاپ وتە كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە جقە بىلمەۋدىڭ سەبەپتەرى نەدەن تۋىندايتىندىعىندا. بىزدىڭشە, مۇنىڭ ءبىر ۇشى قاپتاپ كەتكەن كولىك جۇرگىزۋدى ءۇيرەتىپ, كۋالىك بەرەتىن مەكەمەلەر مەن قۇزىرلى ورگانداردىڭ ءوز جۇمىستارىن سالاق اتقارۋىندا دەر ەدىك. ويتكەنى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ساتىپ الۋ جاعدايلارىنىڭ ءجيى كەزدەسىپ وتىراتىندىعى جالعان ەمەس. بۇل جونىندە استانا قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى مارات تۇياقباەۆ مۇنداي جاعدايلار كەزدەسە قالعان كەزدە كىنالىلەردىڭ زاڭ جۇزىندە جازالاناتىندىعىن ەسكەرتتى. كۇن سايىن اۆتوكولىك جۇرگىزۋدى ۇيرەتەتىن ورتالىقتاردى تەكسەرىستەن وتكىزىپ, باقىلاپ وتىرامىز دەگەن پوليتسيا مايورىنىڭ سوزىنە سەنەمىز, دەگەنمەن جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ساتىپ الاتىندار سانى كوبەيمەسە ازايماعاندىعى اقيقات. ولاردىڭ ءبىرى ۋاقىتتى سىلتاۋراتسا, ءبىرى ەمتيحان تاپسىرۋدان قاشادى. ال تاجىريبەنىڭ جوقتىعى مەن بىلىكسىزدىك سوڭى نەگە اپارىپ سوعاتىندىعى بەلگىلى. قالالىق ءىىد وكىلىنە قويىلعان ساۋالداردىڭ ىشىندە تاعى ءبىرى, شەنەۋنىكتەر نەمەسە ولاردىڭ تۋىستارى, اقشا مەن جوعارىداعى “كوكەلەرىن” ارقا تۇتىپ, زاڭنان جالتاراتىندار قاتارى كوپ پە دەگەن سۇراق بولدى. پوليتسيا مايورى جول-كولىك وقيعاسىنا كەز كەلگەن ادام تاپ بولۋى مۇمكىن, ودان ەشكىم الدىن-الا ساقتاندىرىلماعان, دەپ جاۋاپ قايتاردى. مۇنان سوڭ ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋشىلارعا ءتۇرلى بروشيۋرالار تاراتىلىپ, بەينەروليك كورسەتىلدى. جول ەرەجەسىن ساقتاماي وتكەن انانىڭ ءىسى كىم-كىمنىڭ بولماسىن جۇرەگىن اۋىرتادى. بەينەروليك تەك جۇرگىزۋشىنىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق جاياۋ جۇرگىنشىلەردى دە بەي-جاي قالدىرمايدى.
الەمنىڭ بار بايلىعى ءبىر ءسابيدىڭ كوز جاسىنا تۇرمايدى دەگەن ەكەن ف.م.دوستوەۆسكي. بالامىز جول-كولىك اپاتىنان جاراقاتسىز, امان-ەسەن بولسىن دەسەك, ايتىلعان ماسەلەلەرگە مۇقيات قارايىق, اعايىن!
ۆەنەرا تۇگەلباي.