ەۆرەيلەر مەن ارابتار كەلىسىمگە جەتە الا ما؟
قىركۇيەكتىڭ باسىندا ۆاشينگتوندا اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ارااعايىندىعىمەن پالەستينا مەن يزرايل باسشىلارىنىڭ اراسىندا كەلىسسوز باستالعان ەدى. ەكى كۇندىك كەلىسسوزدەن كەيىن ماحمۋد ابباس پەن بينيامين نەتانياحۋ اي ورتاسىندا ەگيپەتتەگى شارم-ءاش-شەيح كۋرورتىندا قايتا كەزدەسپەك بولىپ تارقاستى.
الەمدەگى شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان وسىناۋ شيەلەنىسكە بايلانىستى باستامالار, ارەكەتتەر ۇنەمى ءساتسىز اياقتالىپ كەلەدى. مۇنى ەڭ الدىمەن بىتىمگە قارسىلاردىڭ “ەڭبەگى” دەگەن ءجون شىعار. قارسىلاستار ەكى جاقتان دا بار. وسى تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستەن پايدا تاباتىندار سىرتتا دا كەزدەسەدى. ءسويتىپ, اركەز كەلىسىمنىڭ جولى كەسىلەدى.
يزرايل-پالەستينا شيەلەنىسىن شەشۋ ماسەلەسى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ارناۋلى ءتورتتىككە – اقش, رەسەي, ەۋرووداق جانە بۇۇ-عا جۇكتەلگەن. قاراپ تۇرساڭ, سول تورتتىكتىڭ وسالى جوق. شىنداپ كىرىسسە, بۇلاردىڭ قولىنان كوپ نارسە كەلەتىندەي-اق. بىراق ولاردىڭ ويلارى ءبىر جەردەن شىقپاي جاتاتىن سياقتى. اسىرەسە, اقش پەن رەسەيدىڭ ماسەلەگە كوزقاراستارى ءارتۇرلى ەكەنى اڭعارىلادى. سوڭعى جيىرما جىل الەتىندە اقش ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتسا, رەسەي مارعاۋ عانا ەمەس-اۋ, ءتىپتى قارسىلاستار جاعىن قولداعانداي دا بولاتىنى بار.
وسى جەردە مىنا ءبىر فاكتىگە كوڭىل اۋدارعان ءجون. پالەستينانىڭ وزىندە ءبىرى كەلىسسوزدى جاقتايتىن, ەكىنشىسى وعان قارسى ەكى توپ بار. سول قارسى توپ – حاماس سوڭعى پارلامەنت سايلاۋىندا جەڭىسكە جەتىپ, ۇكىمەت قۇرۋ قۇقىعىنا يە بولعاندا, ولارعا قولداۋ كورسەتىپ, وزدەرىنە ءبىرىنشى شاقىرعان دا ماسكەۋ بولدى. وسىدان دا جۇرت ءبىراز تۇجىرىم جاساعان.
اركەز اقش يزرايل مەن پالەستينا باسشىلارىن وزدەرىنە شاقىرىپ, كەلىسسوزگە كۇشتەگەندەي وتىرعىزاتىن. ولاردىڭ ءبىر ەڭبەگى دەپ ياسير ارافاتتى ءوز باعدارلاماسىنداعى ءيزرايلدى جويۋ ءبىرىنشى كەزەكتى ماقسات دەگەن تۇجىرىمنان باس تارتقىزعانى دەسە دە بولعانداي. سودان كەيىن كەلىسىمگە جاقىنداعان دا ءبىراز ءسات كەزىكتى. بىراق ىشكى دە, سىرتقى دا ارانداتۋشىلار وعان مۇمكىندىك بەرمەگەن. ءسويتىپ, سوڭعى رەت وسىدان ەكى جىل بۇرىن گازاداعى راديكالدى حاماس قوزعالىسىنىڭ اسكەري قۇرىلىمىنا قارسى وپەراتسيا باستالعاندا كەلىسسوزگە دە توسقاۋىل قويىلىپ ەدى.
بيىلعى كەلىسسوزگە قارسى ارەكەتتەر دە جەتەرلىك. حاماس ۇيىمى پالەستينا باسشىسى ماحمۋد ابباستى ساتقىن دەپ قارالاۋ ناۋقانىن ءورشىتىپ قانا قويماي, يزرايلگە قارسى وق اتىپ, ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرگە بارىپ وتىر. ولاردىڭ ەگيپەت پەن يوردانيا باسشىلارىنا ۇندەۋ تاستاپ, پالەستينا-يزرايل كەلىسسوزىنە قاتىسپاۋعا شاقىرۋى دا بۇل وقيعانىڭ حالىقارالىق سيپاتىن اڭعارتادى. ال يران پرەزيدەنتى ماحمۋد احمادينەجادتىڭ بۇل كەلىسسوزدى ء“ولى تۋعان” دەپ كۇستانالاۋى ءوز الدىنا, ابباستىڭ زاڭدى باسشى ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرۋى ديپلوماتيالىق شەڭبەرگە سىيمايدى. وعان پالەستينا اكىمشىلىگىنىڭ وكىلى نابيل ءابۋ رۋدەينا جەدەل جاۋاپ قاتىپ, احمادينەجادتى بيلىككە الداۋ جولىمەن كەلگەن الاياق دەۋى قارسىلاستاردىڭ قايشىلىعى تىم تەرەڭگە كەتكەنىن كورسەتەدى.
ەندى كەلىسسوزدىڭ العاشقى راۋندىنا كەلسەك, اقش پرەزيدەنتى باراك وباما مەن مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتوننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەزدەسۋدەن وڭ اسەر قالعانداي. الدىمەن ابباس پەن نەتانياحۋدىڭ قۇشىرلانا قول الىسقانىنان جۇرت ءۇمىت كۇتەدى. كەلىسسوزدىڭ كۇن تارتىبىنە جاڭا پالەستينا مەملەكەتىنىڭ شەكاراسى, ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىزدىگى, يەرۋساليمنىڭ مارتەبەسى جانە پالەستينالىق بوسقىنداردىڭ بولاشاعى سياقتى سۇبەلى ماسەلەلەردىڭ شىعارىلۋى دا جاقسىلىققا جورالعىداي. كەلىسسوز ءبىر جىلداي مەرزىمگە سوزىلىپ, ماسەلەلەر جان-جاقتى سارالانباق.
كەلىسسوزدىڭ وڭ ناتيجە بەرۋى ءمۇمكىن بە؟ العاشقى كوڭىل-كۇي, جالپى قالىپتاسقان ساياسي جاعداي ءمۇمكىن دەپ تۇجىرىم جاساۋعا جەتەلەيدى. ماحمۋد ابباس پەن ماحمۋد احمادينەجاد ءبىر-بىرىنە قارسى بولسا, بينيامين نەتانياحۋدىڭ العاشقىسى جاعىنا شىعاتىنى داۋسىز كورىنەدى.
كەلەسى راۋند ەگيپەت جەرىندە. ەندى وعان حۋسني مۇباراك بارماي تۇرا المايدى. بارعان سوڭ ارااعايىندىققا جۇرمەسە جانە بولمايدى.
ساياسي ويىن تالكەگىنە ۇشىراعان مولداۆاندار
سوڭعى اپتا الەتىندە مولداۆاندار ماڭىزدى ەكى وقيعانى باستان كەشتى. مولداۆيانىڭ وزىندە ەل پرەزيدەنتىن تىكەلەي سايلاۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم داۋىس بەرۋشىلەردىڭ ازدىعىنان وتپەدى دەپ ەسەپتەلدى, ال ودان بولىنگەن پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسى دەگەن ءوزىنىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ ءوتتى.
بەلگىلى دارەجەدە بۇل ەكى وقيعانىڭ ءبىر-بىرىمەن قاتىسى بار. سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن سوناۋ ءتاۋەلسىزدىككە قول سوزعان تۇستا مولداۆيا رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ەڭ الەۋەتتى ايماعىنان ايرىلىپ, ونىڭ تاۋقىمەتىن قازىرگە دەيىن تارتىپ كەلەدى. سوندا سىرتتاعىلاردىڭ قولداۋىمەن پايدا بولعان سەپاراتيستىك پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسى بۇيىردەن قادالعان شانشۋداي ورتالىق مولداۆيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا ومىرىنە قاتتى ىقپال ەتۋدە.
تاريحقا ءسوز جىبەرسەك, بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى ەلدىڭ باسشىلارىن كىنالاۋعا بولار ەدى. ولار ءوز ەلىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي المادى. بۇعان ولاردىڭ ورەسى, باسشىلىق كەمەڭگەرلىگى جەتپەدى دەسە دە ءجون شىعار. سول پريدنەستروۆەنىڭ قالاي ءبولىنگەنى, وعان سىرتتان قانداي قولداۋ بولعانى جۇرتتىڭ ەسىندە. سەپاراتيستەردىڭ مۇددەسىن قورعاپ, وندا رەسەيدىڭ 14-ءشى ارمياسى تۇرعانى بەلگىلى. ال مولداۆيا باسشىلارى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قولداۋىنا جۇگىنىپ, ءوز ەلىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ورنىنا بيلىككە تالاسىپ, قىرىق پىشاق بولىپ جاتتى.
ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرگەن سول الاۋىزدىق, بيلىككە تالاس قازىرگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. بۇعان وتكەن جەكسەنبىدە بولعان رەفەرەندۋم ايقىن دالەل. مىنە, ەكى جىلدان بەرى ءوز پرەزيدەنتتەرىن سايلاي الماي كەلە جاتقان ولار رەفەرەندۋم وتكىزۋدى دە ۇيىمداستىرا الماي, ماسقارا بولىپ وتىر. داۋىس بەرۋگە ەڭ بولماعاندا حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى قاتىسپاعاندىقتان, ەلدەگى بيلىك داعدارىسى تاعى دا بىرازعا سوزىلماق.
بۇل ەلدە پرەزيدەنتتى پارلامەنت سايلاپ كەلدى. ول ءۇشىن 100 دەپۋتاتتىڭ بەستەن ۇشىنەن استامى, ياعني 61-دەن كوبى داۋىس بەرۋى كەرەك. بۇعان دەيىن كوممۋنيست ۆلاديمير ۆورونين سەگىز جىل بويى پرەزيدەنت بولسا, ونىڭ مەرزىمى (ەكى رەت) بىتكەن سوڭ, ەشكىم پارلامەنت ارقىلى سايلانا الماي وتىر. قاجەتتى داۋىس جيناي المادى. ەكى رەت پارلامەنت تاراتىلىپ, جاڭا سايلانعان دەپۋتاتتار پرەزيدەنتتى سايلاي الماعاندىقتان, پرەزيدەنتتى تىكەلەي سايلاۋ جونىندە شەشىم قابىلدايتىن رەفەرەندۋم دا ءوتپەي قالدى. ەندى جاڭا پارلامەنت سايلاۋى ءوتۋگە ءتيىس. سول جاڭا پارلامەنت پرەزيدەنت سايلاۋعا قابىلەتتى بولا ما؟ ول دا بەلگىسىز. دەمەك, كيشينەۋدە بيلىك داعدارىسى ءالى بىرازعا سوزىلاتىن ءتۇرى بار.
ەكىنشى وقيعا – پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا كەلسەك, ونى ولاردىڭ وزدەرى دە, ونىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە تىكەلەي سەبەپشى بولعان رەسەي جاعى دا جاعىمدى وقيعا ساناسا, حالىقارالىق قوعامداستىق ولاي ويلامايدى. جيىرما جىلدان بەرى ەشبىر ەل ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان جوق. دۇنيەگە زاڭسىز كەلگەن قۇرىلىم دەپ ەسەپتەيدى.
جالپى, پريدنەستروۆە تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. اسىرەسە, ونى اقتاۋدىڭ رەتى كەلگەن كەزدە رەسەي جاعى قاپى جىبەرمەيدى. وسىدان ءبىراز بۇرىن سەربيادان كوسوۆو ولكەسى ءبولىنىپ شىعىپ, ونىڭ ءتاۋەلسىزدىگىن كوپتەگەن ەلدەر تانىعان كەزدە, ماسكەۋ مۇنى پريدنەستروۆەمەن سالىستىرىپ, جاعداي ءبىردەي, ال باعالاۋدا ەكى ءتۇرلى ستاندارت بار دەپ شۋلاعان. ال بۇل ەكى قۇرىلىم استە دە ءبىر ولشەمگە سىيمايدى. پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق باسشىلىعىنان ەشقانداي دا قىسىم كورمەگەن, سىرتقى جاقتىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ بولىنگەن سەپاراتيستىك قۇرىلىم ەكەنى بەلگىلى. ال كوسوۆو بولسا, سەربيا تاراپىنان قاتاڭ گەنوتسيدتىك رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ودان قۇتىلۋدىڭ جولى تەك تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس بولعانىنا دا جۇرت كۋا. سودان دا پاراساتقا جۇگىنگەندەر بۇل ەكى قۇرىلىمعا ەكى ءتۇرلى باعا بەردى.
قالاي بولعاندا دا, مولداۆان حالقى ءوز ەلىندە قالىپتاسقان جاعدايدان تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراپ وتىر. ەل بولشەكتەلگەن, بيلىك باسىنداعىلار حالىق مۇددەسىنەن بۇرىن سول بيلىكتە قالۋدى ويلايدى. بۇل بەرەكەسىزدىكتىڭ دە قاشانعا دەيىن سوزىلارى بەلگىسىز.
ماماديار جاقىپ.