يننوۆاتسيالىق يندۋسترياعا باستايتىن جول

ۇكىمەت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اپتالىق قوسىمشاسى ____________________________________________ قازاقستاندى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەلگە اينالدىرۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا العا قويىپ وتىرعان باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.  بۇل  تۇرعىدا سينگاپۋر,  فينليانديا,  گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى  دە  زەرتتەلۋدە.  وسى ماسەلەگە وراي ءبىز يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى قاراماعىنداعى “ينجينيرينگ  جانە  تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى” اق-تىڭ باسقارما توراعاسى سايات ءنۇسىپوۆتى اڭگىمەگە  تارتقان ەدىك. – سايات نۇرمۇحامەد ۇلى, بيىل تۇڭعىش رەت قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق  گرانتتار  بەرۋ تەتىگىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىرسىزدار. اتالعان جوبانىڭ ماقساتى مەن مىندەتى جونىندە ايتىپ وتسەڭىز؟ – باعدارلاما  “يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى قولداۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى اياسىندا جۇزەگە اسۋدا. ونىڭ اكىمشىسى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيس­ترلىگى بولىپ تابىلادى. يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرۋ ءتورت باعىت بويىنشا جۇزەگە اسى­رىلادى. ءبىرىنشى, تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار نەمەسە تاۋەكەلدى قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە, ەكىنشى,  يننوۆاتسيالىق جوبا­لاردىڭ  تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق  نەگىزدە­مەسىن  ازىرلەۋگە, ءۇشىنشى,  شەت  مەملەكەتتەردە  نەمەسە حالىقارالىق پاتەنتتىك ۇيىمداردا ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك نىساندارىن پاتەنتتەۋگە جانە ءتورتىنشى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى م ۇلىكتەۋگە يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرىلەدى. كونكۋرستى وتكىزۋمەن جانە ساراپتاما جۇمىستارىمەن  ينجينيرينگ  جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى  مەن  عىلىم  قورى  اينالىسادى. قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان دامۋ ينستيتۋتتارى قابىلداعان وتىنىشتەر نەگىزىندە جوبالار عىلىمي-تەحنيكالىق, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتۋدە. يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى قاراماعىنان قۇرىلعان,  قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, دەپۋتاتتار, عىلىمي ورتالىقتار مۇشەلەرى كىرەتىن كوميسسيا ىزدەنۋشىگە گرانت تاعايىنداۋ تۋرالى سوڭعى شەشىمدى قا­بىلدايدى. – مەملەكەت الدىندا  تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەدى. وسى باعدارلاما اياسىندا سىزدەردىڭ تاراپتا­رىڭىزدان قانداي جۇمىستار اتقارىلۋعا ءتيىس؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق  دامىتۋدىڭ  2010-2014  جىلدارعا  ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن  جۇزەگە  اسىرۋ  اياسىندا “ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى”  اكتسيونەرلىك  قوعامى  الدىنا دا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر. ولار, بىرىنشىدەن, قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ءىرى كومپانيالارمەن تەحنولوگيالىق كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ينجينيرينگتىك جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ.  ەكىنشىدەن, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتى مەن شەت مەملەكەتتەردە نەمەسە حالىقارالىق پاتەنتتىك ۇيىمداردا ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك نىساندارىن  پاتەنتتەۋگە يننوۆاتسيالىق گرانت­تار ءبولۋ بارىسىندا سەنىمدى وكىل قىز­مەتتەرىن كورسەتۋ. ۇشىنشىدەن, ءوندىرىستى تەح­نيكالىق مودەرنيزاتسيالاۋ مەن بيزنەس ءۇر­دىستەردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماقساتىندا باسقارۋدىڭ سوڭعى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ. تورتىنشىدەن,  استاناداعى وڭىرلىك تەحنوپارك قۇرىلىسىن قاراستىراتىن يننوۆاتسيالىق ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ مەن شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى تەحنوپاركتەردى جابدىقتاۋ. العا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا  تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ورتالىق بۇگىندە بىرقاتار كومپانيالارمەن  ناقتى  جۇمىستار  جۇرگىزۋدە.  ولار:  “قاينار-اكب” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىمەن “قورعاسىن قالدىقتارىن پايداعا اسىرۋ بويىنشا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتى” جوباسى, “Kazakhstan Rubber Recycle” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى  سەرىكتەستىگىمەن  “رەزەڭكەنى دەۆۋل­كانيزاتسيالاۋ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسى” جوباسى. سونىمەن قاتار, بيىل قازاقستان-فرانتسيا تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى اشىلدى. سوعان سايكەس فرانتسۋزدىق ء“CEىS” كومپانياسىمەن بىرقاتار جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ ىشىندە “Kaz-PV” جوباسى قازاقستانداعى جەرگىلىكتى شيكىزاتتان كۇن پانەلىن ءوندىرۋ جونىنەن ارنايى جەلى قۇرۋدى قا­راستىرادى. مۇندا قاجەتتى تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جانە فران­تسۋزدىق  مەكەمەلەر  مەن زەرتحانالاردىڭ نوۋ حاۋى دا بار. بۇل جوبا قازىر جۇزەگە اسۋ ۇستىندە.  فرانتسۋزدىق “BRGM” كومپانياسى مەن “قاز­اتومپروم” ۇاك” اق اراسىندا سيرەك كەاراسىندا سيرەك كەزدەسەتىن جەر ەلەمەنتتەرى سالاسىندا بىرلەسكەن قازاقستان-فرانتسۋز ورتالىعىن قۇرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرماقپاز. قازىرگى تاڭدا كەلىسسوز­دەردىڭ سوڭعى ساتىسى جۇرگىزىلۋدە. – ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ورتالىعى ەلىمىزدە  يننوۆاتسيالىق  ينفراقۇرىلىمدى  دامىتۋعا باعىتتالعان  الدىڭعى  قاتارلى وپەراتور بولىپ سانالادى. وسى تۇرعىدا قانداي باستى جوبالاردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟ – ءبىز بۇگىنگى تاڭدا وڭىرلىك تەحنوپاركتەر مەن كونسترۋكتورلىق بيۋرولار قۇرۋ جونىنەن بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزۋدەمىز. قازىردىڭ وزىندە استانا, الماتى, قاراعاندى, ورال, پەتروپاۆل, شىمكەنت قالالارىندا تەحنو­پاركتەر جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ماقساتقا 2004-2009 جىلدار  ارالىعىندا  مەملەكەتتىك  بيۋدجەتتەن  1,7 ملرد. تەڭگە بولىنگەن.  وسى ۋاقىتتار ىشىندە 149 جوبا تەحنوپاركتەردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. سونىمەن قاتار, كولىكتىك ماشينە جاساۋ جانە كەن-مەتاللۋرگيالىق قۇرالداردىڭ  كونسترۋكتورلىق بيۋروسى قۇرىلدى. وسىلايشا ءبىز 2011 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي  قۇرال-جابدىقتار, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينەلەرىن جاساۋ جانە مۇناي-گاز قۇرالدارى كونسترۋك­تورلىق بيۋروسىن رىنوكقا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. – وڭىرلىك تەحنوپاركتەردىڭ  ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى قانداي جانە ولاردىڭ كوكەيكەستىلىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟ – تەحنوپارك دەگەنىمىز – بۇل تەحنولو­گيالىق بيزنەس-ينكۋباتور ارقىلى  يننوۆا­تسيالىق  جوبالاردى  دامىتۋ جانە ىسكە اسىرۋعا ارنالعان سەرۆيستىك, ياعني قىزمەت كورسەتۋ  كەشەنى. ول جەڭىلدەتىلگەن نەگىزدە تومەندەگىدەي قىزمەتتەر كورسەتۋدى قاراستىرادى. ءبىرىنشى, بيزنەس-جوسپارلار مەن ماركەتينگتىك زەرتتەۋ­لەردى ازىرلەۋ, ەكىنشى, جوبالاردى باسقارۋ جانە قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ىزدەۋ,  ءۇشىنشى, جوبالاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاما-سىز ەتۋ. بۇل مىندەتتىڭ ىشىنە كەڭسەلىك نەمەسە وندىرىستىك ورىن بەرۋ, تەلەكوممۋ­نيكاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ (بايلانىس, ينتەرنەت جەلىسى), زەرتحانالىق جابدىقتارعا مۇمكىندىك بەرۋ, جوبالاردى بۋحگالتەرلىك, قۇقىقتىق جانە اۋدارماشىلىق جاعىنان قولداۋ, سىناقتان وتكىزۋ, پاتەنتتەۋ, سەرتيفيكاتتاۋ, تاجىريبەلىك ۇلگى قۇراستىرۋعا, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق دامىتۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋعا قولداۋ كورسە­تۋ, كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ, ساراپ­تامالىق جوبالار سياقتى جۇمىستار كىرەدى. اتاپ وتەتىن ءجايت, جوعارىدا ايتىلعان قىزمەت تۇرلەرى ساراپتامادان وتكەن جاڭا­شىلدارعا, ياعني يننوۆاتسيالىق باستاما كوتەرگەندەرگە عانا بەرىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا تەحنوپاركتەر قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندالىپ, وڭىرلەردە ءبىر­قاتار شارالار وتكىزىلدى. سونداي-اق, تەحنولو­گيالىق بيزنەس-ينكۋباتورلار, رەيتينگتىك جۇيەلەر, ەركىن تاريفتىك ساياسات,  باستى ءتيىم­دىلىك كورسەتكىشتەر بويىنشا باعالاۋ سياقتى قىزمەت  كورسەتۋ تۇرلەرىنە قاتىستى تۇجىرىمداما جاسالىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا. – عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالاردى ءتۇيىندى تۇردە ايتىپ وتسەڭىز؟ – سوڭعى 10 جىلدا وندىرىستەگى يننوۆاتسيا­لىق بەلسەندىلىك دەڭگەيىنىڭ  تومەندىگى سالدا­رىنان عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە دەگەن تالاپتىڭ دا ءالسىز بولعانى بايقالدى. ەكونوميكانى رەفورمالاۋدا عىلىمنىڭ ءرولىن باعالاماۋ­شىلىق سالدارى وسىنداي جاعدايلارعا اكەلدى. ال عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ وندىرىستەگى ونىمدىلىك فاكتورىن جوعارىلاتۋعا اسەر ەتەتىنى ەرتەدەن بەلگىلى. وكىنىشكە وراي, بۇل فاكتورلار  كەزىندە ونشا ەسكەرىلە قويعان جوق. قازاقستاندا سوڭعى 10 جىلدا عىلىم مەن يننوۆاتسيانى قارجىلاندىرۋ مولشەرى ىشكى  جالپى  ءونىمنىڭ  0,2 پايىزىن  قۇرادى, بۇل تىم جەتكىلىكسىز ەدى. ەلدىڭ  ستراتەگيالىق  مۇددەسىن  ەسكەرە وتىرىپ, 2015 جىلى عىلىم مەن يننو­ۆاتسيانى  قارجىلاندىرۋدى  كەزەڭ-كەزەڭمەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2 پايىزىنا دەيىن, ال  2010 جىلعا قاراي 2,5-3 پايىزىنا دەيىنگى دەڭگەيگە جەتكىزۋ كەرەك. قازىردە عالىمداردى, جاس جاڭاشىلدار مەن جالپى عىلىمدى قولداۋدىڭ باستى قۇرالدا­رىنىڭ ءبىرى بۇل, ارينە, يننوۆاتسيالىق گرانت­تار. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, مەملەكەت تارا­پىنان يننوۆاتسيالىق  گرانتتار  سياقتى  اۋ­قىم­دى  جوبالاردىڭ  بولۋىنىڭ ءوزىن  عىلىم­نىڭ دامۋى باعىتىندا جاسالىپ وتىرعان اي­رىق­شا قادام دەپ سانايمىن. بۇل باعىتتا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمدارى­مەن  قاتار, ۇلتتىق  يننوۆاتسيالىق قور, عى­لىم قو­رى سياقتى عىلىمعا ءاردايىم قولداۋ كورسە­تىپ  وتىراتىن  ينستيتۋتتاردى دا اتاپ وتكەن ءجون. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى. * * *

ەگىنشىلىكتى ءارتاراپتاندىرۋ:  تابىستار مەن تۇيتكىلدەر

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا چەليابى اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا سيمميت-ءتىڭ (جۇگەرى مەن بيدايدى جاقسارتۋ سەلەكتسياسى بويىنشا حالىقارالىق ورتالىق) ۇيىمداس­تى­رۋمەن قازاقستان مەن رەسەي عا­لىم­دارىنىڭ كاسيب (جازدىق بيداي­دىڭ سەلەكتسياسى بويىنشا قازاق­ستان-ءسىبىر بىرلەس­تىگى) باعدارلاماسى بويىنشا سەمي­نار كەڭەس ءوتتى. ونىڭ نەگىزگى ماق­ساتى جازدىق بيدايدىڭ ابيوتي­كالىق جانە بيوتيكالىق سترەسس­تەرگە بەرىك نەمەسە ءتوزىمدى سورت­­تارىن شىعارۋ­داعى جەتىستىكتەر مەن تۇيتكىلدەردى تالداۋ ەدى. بيىل رەسەي مەن قازاق­ستاننىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا جاز بويى اپتاپ ىستىق پەن تۇسكەن ىلعالدىڭ تاپ­شى­لىعىنان ەگىس القاپتارى­نىڭ ءتۇسىم­دىلىگى كۇرت تومەندەپ, ءبىراز جايىلىم­دىقتار مەن ورمان القاپتارىن  ءتىلسىز جاۋ ءورت شارپىدى. ەندى بيو­تيكالىق سترەسسكە وت كەلسەك – بۇل بيداي ەگى­سىن­دە كەڭ تارالعان تات, سەپتوريوز جانە ت.ب. اۋرۋلار. جاڭبىر مول جىلدارى اتالعان اۋرۋلار ەپي­فيت­توتيا دارەجەسىنە دەيىن دامىپ, ءونىم 20-30%-عا, ءتىپتى كەيدە ودان دا جوعارعى مولشەردە تومەندەيدى. دە­مەك, رەسەي مەن قازاقستان سەلەكتسيو­نەرلەرىنىڭ بۇل كەزدەسۋى بۇگىنگى تاڭ­داعى اسا وزەكتى ماسەلەگە ارنالعان. جيىنعا قازاقستاننان ور­تالىق قازاقستان وسىمدىك شارۋا­شىلىعى مەن سەلەكتسياسى, پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشى­لىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋت­تارىنىڭ, قارا­بالىق جانە اقتوبە اۋىلشا­رۋاشىلىق تاجىريبە ستان­سالا­رىنىڭ (اشتس) سەلەكتسيو­نەرلەرى جانە وسى ماقالا اۆتورى قاتىستى. باسقوسۋدا مەن قازاقستاندا جازدىق بيدايدىڭ تات جانە سەپ­توريوز اۋرۋلارىنا بەرىك سورتتا­رىن شىعارۋ ماقساتىندا اتقارى­لىپ جاتقان جۇمىستار جايلى بايان­دادىم. قازىرگى تاڭدا دۇنيە ءجۇزى بويىن­شا 650 ملن توننا بيداي وندىرىلەدى ەكەن, 2050 جىلى بۇل كورسەتكىشتى 900 ملن تونناعا جەتكىزۋ قاجەت. وكىنىشكە وراي, بيداي تۇسىمدىلىگىنىڭ ارتۋى ادام وسىمدىلىگىنەن الدەقايدا تومەن ەكەن. بۇل ماقسات ءۇشىن دۇنيە ءجۇزى بويىن­شا جيناقتالعان گەنە­تي­كا­لىق قوردى پايدالانۋ 2%-دان اسپايدى. داقىل تۇسىمدىلىگى مەن كوپتەگەن قاجەتتى قا­سيەتتەر ارا­سىندا كەرى بايلانىستىڭ بولۋى­نان تابىسقا جەتۋ قيىنعا سوعىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى كە­لە­­شەكتە ترانسگەندى بيداي شىعارۋ (گمو) كۇن تارتىبىنە قويىلۋى ءمۇم­كىن, گەندەردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ارقى­لى عانا بيداي تۇسىمدىلىگىن ايتار­لىق­تاي كوتەرۋگە بولادى. رەسەي مەن قا­زاقستاننىڭ استىق ءوندىرۋدى ارتتى­رۋدا الدە دە پايدالانىلا قويماعان ءبىراز مۇمكىندىكتەرى بار كورىنەدى. سوڭعى جىلدارى بىرىنشىسىندە بيداي ءوندىرۋ قارقىنداپ ءوسىپتى, 1978 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەت­كىش ەكى ەسەدەي ارتىپ, 46 ملن تونناعا جەتكەن. 2000-2008 جىلدارى جىل سايىنعى ەكسپورت 15 ملن. توننانى قۇراپتى. كەلەسى نازار قوياتىن ءبىر ماسەلە اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى. سوڭعى 30 جىلدا ازيا مەن ەۋروپا جانە افريكا كونتينەنتتەرىندە اۋانىڭ تەمپە­راتۋراسى ورتا ەسەپپەن 1-2 گرا­دۋسقا جوعارىلاعان. عالىم­داردىڭ بولجاۋى بويىنشا 2050 جىلعا دەيىن رەسەيدىڭ كوپ ايماقتارى مەن سول­تۇستىك قازاقستاندا بيداي وندىرۋگە اۋا رايىنىڭ قولايلىلىعى ارتا تۇسەدى. كەلەشەكتە جاڭا اۋرۋلار تاتپەن قاتار ماساق فۋزاريوزى جانە ت.ب. ۇلكەن تۇيتكىلگە اينالماق. ارينە قازاقستاننىڭ بيداي وندىرۋدە قول جەتكەن تابىستارى از ەمەس, شەشۋىن تابا الماي جاتقان تۇيتكىلدەر دە جوق دەۋگە بولمايدى. 2008 جىلى استانادا باستالىپ, شورتاندىدا جۇمىسىن جالعاس­تىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ەگىن شارۋا­شى­لىعىن ءارتاراپ­تاندىرۋعا كوپ كوڭىل بولىنگەن ەدى. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا وندىرىلەتىن جانە ەكسپورتقا شىعارى­لاتىن ونىمدەردىڭ مولشەرى مەن قۇنى وعان سۇرانىسقا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. 2006-2008 جىلدارى بيداي ونىمىنە سۇرانىس ارتىپ, باعا ءبىراز شارىق­تادى. وسىعان بايلانىس­تى تاۋار وندىرۋشىلەر 2009 جىلى بيدايدى 14 ملن.-عا جۋىق گەكتارعا ەگىپ, وكىنىشكە وراي, جينالعان ءونىمدى 110-130 دوللارعا وتكىزە الماي زار بول­دى. وسىعان وراي ەگىن شارۋاشى­لىعىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەنىنە كۇمان جوق. بۇگىندە وسى شارا قالاي ىسكە اسىپ جاتىر؟ ۇستىمىزدەگى جىلى رەسپۋبليكا-نىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسى جانە شىعىس قازاقستان مەن پاۆ­لودار وبلىستارىنان باسقا ايماقتاردا اۋا رايى جاعدايى ەگىن شارۋاشىلىعى ءۇشىن قولايسىز بولدى. باتىس قازاقستان مەن اق­توبە وبلىستارىندا ەرتە كوك­تەم­نەن باستالعان اڭىزاق پەن جاز اي­لا­رىندا جالعاسقان اپتاپ ىس­تىق پەن قۇرعاقشىلىق سالدارى­نان 70-80% ەگىس كولەمىنەن سە­بىلگەن ءداننىڭ ءوزىن جيىپ الۋ ءمۇم­كىن بولماي وتىر. قۇرعاقشىلىققا وتە ءتوزىمدى, شىلدە ايىندا تۇسكەن شامالى ىلعالمەن كوتەرىلىپ كەتەتىن تارىنىڭ ءوزى دە تابيعاتتىڭ شامادان تىس قاتىگەز­دىگىنە قارسى تۇرا المادى. ۇزاققا سوزىلعان اۋا رايىنىڭ مۇنداي قۇبىلىسىنا تەك كۇنباعىس داقىلى عانا توتەپ بەرە العان سياقتى. نەگىزگى استىقتى القاپ – ەلى­مىز­­دىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن دە ءۇستى­مىزدەگى جىلى قۇرعاقشىلىق جاي­لاپ, توپىراقتا ىلعالدىڭ جەتىس­پەۋشى­لىگىنەن كوپتەگەن القاپ­تاردا ەگىن مەزگىلىنەن الدە­قايدا ەرتە ءپىستى. جينالىپ جاتقان ءونىم ماردىمسىز, گەكتارىنا 7-10 تسەنت­نەر­دەن اسپاۋدا. بۇدان الدەقايدا جوعارى ءونىم الاتىن شا­رۋا­شىلىقتار بار ەكەنىنە 9-12 تا­مىز ارالىعىندا قوستاناي, اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ءبىراز شارۋاشى­لىقتارىن ارالاعاندا بايقادىم. ەگىنجايمەن تانىسۋ قوستاناي وبلىسىنىڭ قارابالىق اۋدانىندا ورنالاسقان سەلەكتسيونەر ۆ.گانەەۆ باسقاراتىن “فيتون” جشس-ءنىڭ جۇمىسىنان باستالدى. بۇل سەرىك­تەستىك جازدىق بيدايدىڭ سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشى­لىعىنا ماماندانعان. 520 گەكتار جەرى بار ولار ءبىر-بىرىنەن قاشىق­تىعى 30-40 شاقىرىمعا جەتەتىن ءۇش وقشاۋ تاناپتا ورنالاسقان ەكەن. 5-6 ادام ىستەيتىن شاعىن ۇجىمنىڭ سەلەكتسيا ۋچاسكەسى جاقسى جولعا قويىلعان. جۇمىس كولەمى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ارنايى ءبولىم­دەرىنەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. تۇسىمدىلىگى جوعارى جانە جەرگى­لىكتى جاعدايعا, اسىرەسە قۋاڭشى­لىققا بەيىمدەلگەن جاڭا سورتتاردى كوبەيتۋ پيتومنيگى بىرنەشە گەكتار تاناپتارعا ەگىلگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇندا ءبىرتۇتاس سەلەكتسيا ۇدەرىسى قارقىندى جولعا قويىلعان. سەرىكتەستىك سەلەكتسيا جۇمىسى­مەن قاتار ەگىس كولەمى قوستاناي وبلىسى مەن رەسەيدە 1 ملن. گەك­تارعا جەتەتىن بيدايدىڭ “ليۋباۆا” سورتىنىڭ تۇقىمىن كوبەيتۋمەن دە اينالىسادى ەكەن. كوبەيتۋ پيتو­م­نيگىنەن جينالعان تۇقىم تىكەلەي وسى اۋداندا ورنالاسقان “اق بيداي” جشس تۇقىم شارۋاشىلى­عىندا ەگىلىپ, ول تاۋار وندىرەتىن شا­رۋاشىلىقتاردى سۋپەرەليتا جانە ەليتامەن قامتاماسىز ەتەدى. ۆاديم انۋاروۆيچ “ليۋباۆا” سورتىنىڭ وندىرىستە ەگىلىپ كەلە جاتقان باسقا سورتتاردان ارتىقشىلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان “زەرنوۆايا يندۋستريا” كومپانياسىنا قاراستى ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىس القاپتارىمەن تانىستىردى. بيىل­عى قۇرعاقشىلىققا قاراماستان “اق بيداي” مەن “اگروتور” جشس كوپ­تەگەن تاناپتارىندا بۇل سورتتىڭ تۇسىمدىلىگى 15-20 تسەنتنەردەن كەم ەمەس, ال جاقسى العى داقىلداردان كەيىن 25-30 تسەنتنەرگە جەتەتىن ءتۇرى بار. وتكەن جىلى سۇرىدەن كەيىن ەگىلگەن ءبىر تاناپتىڭ گەكتارىنان 68 تسەنتنەر ءونىم جينالىپتى. ءبىزدىڭ ساپارىمىز “شايتانكول” دەپ اتالا­تىن توپىراعى سورتاڭداۋ كەلەتىن ۋچاسكەمەن اياقتالدى. مۇندا “فيتون” جشس-ءنىڭ ەگىس القاپتارى قارابالىق اشتس جانە دە باسقا شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىس القاپتارى­مەن تۇيىسەدى ەكەن. وسى ارادا “ومسكايا-24”, “كازاحستانسكايا راننەسپەلايا”, “ليۋتەستسەنس-32” جانە “قارابالىق-90” سورتتارىنىڭ ءتۇ­سىمدىلىگىمەن سالىستىرمالى سىناۋعا مۇمكىندىك بولدى. قۇرعاقشىلىقتان جانە جەردىڭ سورتاڭدانۋىنان اتال­عان سورتتاردىڭ ەگىسى ويدىم-ويدىم بولسا, ليۋباۆانىڭ سۇرىدەن كەيىنگى 4-داقىلىنىڭ ەگىسى بىركەلكى, ءتۇسىم­دىلىگى دە 4-5 تسەنتنەرگە جوعارى, دە­مەك بۇل سورتتىڭ تابيعاتتىڭ قولاي­سىز جاعدايىنا كونبىس ەكەندىگى انىقتالدى. 10 تامىزدا المانيانىڭ قازاق­ستاندا تىركەلگەن “باسف”, “را­پۋل” جانە اقش-تىڭ “ا.S.ك. تەح­نيك” جشس-لەرى بىرلەسىپ, قوستا­ناي اشعزي-دىڭ ەگىس دالا­سىندا وتكىزگەن سەمينارعا قاتىس­تىم. اتالعان ءۇش كومپانيانىڭ نەگىزگى ماقساتتارى قازاقستاندا راپس, كۇن­با­عىس جانە ت.ب. داقىل­داردىڭ جاڭا سورتتارى مەن بۋدان­دارىن, ءوسىرۋ تەحنولوگياسى مەن ولاردى زياندى ورگانيزمدەردەن قورعايتىن پەستي­تسيد­تەردىڭ ءتيىم­دىلىگىن شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ ماماندارىنا كورسەتۋ. “راپۋل” جشس-ءنىڭ وكىلى س.پودو­بود­تىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, الەم­­دىك رىنوكتا مايلى داقىل­دار­دىڭ ىشىندە كۇنباعىستان كەيىن راپس ەكىنشى ورىن الادى ەكەن. ونىڭ نەگىزگى وندىرۋشىلەرى ەو مەملەكەت­تەرى مەن قىتاي جانە كانادا, ال نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى حالىق سانى كوپ قىتاي مەن ءۇندىس­تان. ەۋروپادا راپستى گەرمانيا مەن فرانتسيا كوپ ەگەدى ەكەن, ونىڭ ەگىس كولەمى 1,5 ميلليون, ال ۋكراينادا 1200 مىڭ گەكتار. ەگەر 1995 جىلى گەرمانيادا راپستىڭ ەگىس كولەمى 974 مىڭ گا, ءتۇ­سىمدىلىگى گەكتارعا شاققاندا 31,9 تس. بولسا, 2009 جىلى بۇل كورسەت­كىشتەر 1471 مىڭ گا جانە 42,9 تسەنتنەر, ال جينالعان ءونىم ەكى ەسەلەنىپ 6205 توننانى قۇراپتى. قازاقستانعا كەلسەك سوڭعى جىلدارى راپستىڭ ەگىس كولەمى ءبىراز كوتەرىلىپ, ۇستىمىزدەگى جىلى 350 مىڭ گەكتارعا سەبىلگەن, تۇسىمدىلىگى بۇگىنگى تاڭدا 10 تسەنتنەردەن اسپاي وتىر. ەندى راپس داقىلىنا وسىنشاما قىزىعۋشى­لىق نە سەبەپتەن دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك, گەرمانيادا ءوندىرى­لەتىن ءونىمنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى بيووتىن رەتىندە, 15 پايىزى تاماق وندىرىسىندە, ال قالعانى پارفيۋمە­ريا جانە ت.ب. سالالاردا قولدا­نىلادى ەكەن. قوستاناي اشعزي-دىڭ “زارەچ­نوە” تاجىريبە شارۋاشىلىعىندا راپس سەلەكتسياسىمەن اينالىساتىن ءتورت ورتالىقتى بىرىكتىرەتىن گەر­مانيانىڭ “راپۋل-رينگ گمبح” كومپانياسىنىڭ سورتتارى “ابي­ليتي”, “گەروس”, “حانتەر”, “ليزو­را”, بۋداندارى “سيەستا”, “حيدالگو”, “تراپپەر” ءبىرىنشى بۋىندارى سىناقتان ءوتىپ جاتىر ەكەن. بيىلعى اۋا رايىنىڭ قۇرعاق­شىلىعىنا قاراماستان ولاردىڭ تۇسىمدىلىگى گەكتارىنا 15-20 تسەنت­نەر مەن 30-40 تسەنتنەر شاماسىندا. بارلىعىنا ءتان قاسيەت مايلىلىعى جوعارى, تۇسىمدىلىگى تۇراقتى. ءوندىرىستى جاقسى بىلەتىن عالىم, قوستاناي اشعزي-دىڭ باس ديرەك­تورى ۆ.دۆۋرەچەنسكي راپستى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ, سەبۋ مەرزىمى مەن مولشەرى, جيىن-تەرىن جۇمىستارى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جان-جاقتى توقتالدى. راپستىڭ تامىرى تەرەڭ كەتەتىندىكتەن بۇل داقىل توپىراق­تاعى ىلعالدى ءتيىمدى پايدالانۋمەن قاتار, ونىڭ بەتكى قاباتىن جاقسى قوپسىتاتىنىنا جانە ونىڭ جازدىق بيداي ءۇشىن تاماشا العى داقىل ەكەندىگىنە باسا كوڭىل ءبولدى. وسى ساپارلار مەنى ءبىراز ويلان­دىرىپ ارنايى ماقالا جازۋعا تۇرتكى بولدى. ناقتى بىلەتىنىم, ءبىز جاقىن جىلدارى گەرمانيا مەن جاپونيا­نىڭ, شۆەيتساريا مەن اقش-تىڭ الپاۋىت حيميالىق كومپانيا­لارىنىڭ ونىمىنە باسەكەلەس بولا­تىن وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارىن شىعارا المايمىز. بۇل ءوندىرىستىڭ تاريحى اتالعان مەملەكەتتەردە تە­رەڭ جاتىر, وسىدان 75-100 جىلداي بۇرىن تامىرىن جايا باستاعان, ماتەريال­دىق بازاسى جوعارى, بىلىكتى ماماندارى بار, عىلىم مەن ءوندىرىس ءبىر-بىرىمەن ۇشتاسقان. ولاردىڭ كوپشىلىگى جىلدا تۇسەتىن تابىس­تارىنىڭ 20-30%-عا دەيىنىن عىلى­مي ىزدەنىسكە, جاڭا پرەپاراتتار شىعا­رۋعا, بولماسا ولاردى جاق­سارتۋعا باعىتتايدى. سوڭعى جىلدا­رى وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارىن شىعارۋ­دى كورشىمىز قىتاي مەن ءۇندىستان قاتتى قولعا الىپ, رىنوك­تان باتىس ەۋروپا ەلدەرىن ىعىس­تىرۋدا. رەسەيدىڭ دە وسىمدىك قورعاۋ پرەپاراتتارىن شىعارۋدا جيناق­تالعان تاجىريبەسى مول, كەدەن وداعى جاعدايىندا بۇل مەملەكەتتىڭ دە ونىمدەرىنە جول اشىق. ەكىنشى مەنى تولعاندىرعان ماسەلە, گەرمانيا مەن اقش جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ وزدەرىنىڭ شىعارعان سورتتارى مەن بۋداندا­رىن قازاقستاندا تاراتۋداعى بەلسەندىلىگى. ارينە, جاڭا داقىلدار, ماسەلەن, راپس پەن زىعىر بويىنشا, ولاردىڭ سورتتارىنا باسەكەلەس سورتتار نەمەسە بۋدانداردى جاقىن جىلدارى شىعارا الماسپىز. كۇن­باعىستى الساق تا ماسەلە وسىلاي سياقتى. وسىدان 2-3 جىلداي بۇرىن اقمولا جانە باتىس قازاقستان وبلىستا­رىندا ۋكراينا عالىمدارى شىعار­عان ونداعان سورتتار مەن بۋداندار سىناقتان ءوتىپ, بىردەن مىڭداعان گەكتار ەگىس كولەمىنە تا­رال­عانىن كوزىممەن كورگەنمىن. راپس جانە كۇنباعىس داقىلدارى بويىن­شا سەلەكتسيا جۇمىسى قازاقستاندا دا جۇرگىزىلىپ جاتىر جانە ازىن-اۋلاق تابىستار دا بار. بىراق ەكىنشى داقىل بويىنشا شىعىس قازاق­ستاندا ورنالاسقان بار-جوعى 2-3 عالىم ىستەيتىن, ماتەريالدىق جاعىنان جابدىقتالۋى سىن كوتەر­مەيتىن, شاعىن عانا سەلەكتسيالىق ورتالىق تابيعاتى ءارتۇرلى كەلەتىن بۇكىل قازاقستاندى بۇل داقىلدىڭ تۇقىمىمەن قامتاماسىز ەتە الماي­تىنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. راپسقا كەلسەك, بۇل داقىل بويىنشا سەلەكتسيا جۇمىسىمەن قازاق ەگىن جانە وسىمدىك شارۋاشى­لىعى مەن ا.ي. باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋت­تارىندا شاعىن عانا توپ اينا­لىسۋدا. ەندى بيداي مەن ارپاعا توقتالساق, بۇل داقىلدار بويىنشا سەلەكتسيا جۇمىسىمەن رەسپۋبلي­كانىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىندە, باتىسى مەن شىعىسىندا جانە ورتالىعىندا 70-80 جىلدىق تاريحى بار سەلەكتسيالىق ورتالىقتار اينا­لىسۋدا. اتالعان داقىلدار بويىنشا ولاردىڭ شىعارعان جاقسى سورتتارى دا جەتكىلىكتى. رەسپۋب­ليكادا رەسەي سورتتارىنىڭ ەگىس كولەمىن كوبەيتە بەرسەك, ونىڭ كولەڭكەلى جاعى دا بار. ەرتەڭگى كۇنى ءبىزدىڭ سورتتارى­مىز بالەنباي مىڭ گەكتار جەرگە ەگىلدى, اۆتورلىق قۇقىعىمىز ءۇشىن بالەن اقشا تولەيسىز دەگەن اڭگىمە بولماسىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى. وكىنىشكە وراي, وسى سەمي­نار­لاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى قا­زاق­ستاندا ءوز بولىمشەلەرىن اشقان شەتەل كومپانيالارى بولدى, رەسپۋب­­ليكانىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ مەكە­مەلەرىنەن بار-جوعى 2-3 مامان عانا قاتىستى. مۇرات قويشىباەۆ, اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. * * *

جول مۇراتى

قوستاناي وبلىسىندا تاس جولداردى جوندەۋ جۇمىستارى بيىل دا جالعاسىن تاپتى. جول قاتىناستارى وڭىردە جىل سايىن جاقسارىپ كەلەدى. وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولات ناقانوۆ ءبىزدىڭ تىلشىمىزگە وسى سالادا اتقارىلىپ وتىرعان جۇمىستار جونىندە اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى. – بولات اۋەزحان ۇلى, وڭىردەگى تاس جولدار ساپاسىنىڭ  جاقسارۋى ەكونوميكاعا قانشالىقتى ىقپال ەتەدى؟ – جولدىڭ ماڭىزىنا نە جەتەدى؟ اۋە, سۋ, تەمىر جول, تاس جول بولسىن ەكونوميكانىڭ ناعىز كۇرەتامىرى بولىپ سانالادى. جولسىز ەكونوميكانىڭ كەمەسى قايىرلايدى. دۇنيەنىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىن  كەرۋەنمەن جالعاعان ۇلى جىبەك جولى سان عاسىرلار وتسە دە ادامزات جادىندا. ءوزىم كوپ جىلدار بويى وسى سالادا قىزمەت ىستەگەندىكتەن, تاس جولدىڭ ەكونوميكاعا دا,  الەۋمەتتىك سالا­عا دا ماڭىزىنىڭ  وراسان زور ەكەنىن بىلەمىن. قازىر تاس جول ارقىلى الىپ وتپەيتىن زات جوق. ەڭ ارعىسى سۋعا دەيىن تاسىلادى. جول جاقسى بولسا, كولىك تەز توزبايدى, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى, باسقا دا كەرەك-جاراقتار  بەلگىلەنگەن جەرىنە تەز جەتكىزىلەدى. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, قوستاناي وبلىسىنىڭ جەر كولەمى ۇلكەن ەكەنى بەلگىلى. ارقالىق, تورعاي ءوڭىرى وبلىس ورتالىعىنان ءبىر كۇندىك جول. بۇرىن ارقالىقتان شىققان كولىك قوستانايعا ەسىل, دەرجاۆين, وكتيابر كەنتتەرى ارقىلى كەلەتىن. بۇل ورالىپ جۇرەتىن جول تەگىس بولعاندىقتان جولاۋشى ونىڭ الىستىعىنا دا مويىنسۇناتىن. قازىر امانتوعاي-ءدامدى-اۋليەكول ارقىلى  تەز جەتەدى. سەبەبى وسى جول جوندەلگەلى جولاۋشىنىڭ دا, جۇك تاسيتىنداردىڭ دا كوزى اشىلعانداي بولدى. – وبلىستاعى جولداردى ءجون­دەۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ – ءبىزدىڭ قوستاناي-تورعاي وڭىرىندە بارلىعى 8106 شاقىرىم تاس جول بار. ولاردى جوندەۋگە بيىل بيۋدجەتتەن 7 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. اۋدانارالىق ۇزىنكول-سارىكول, قويباعار-قاراسۋ-سەۆاستوپول, قاراسۋ-بولشايا چۋراكوۆ, فەدوروۆ-لەنين-ۆيشنەۆ ەلدى مەكەندەرىنىڭ ارالارىن قوساتىن جولدار قايتادان جوندەلەدى. ال ارقالىق پەن تورعاي كەنتىنىڭ اراسىنداعى 300 شاقىرىم جول بىرنەشە جىلدان بەرى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ جاتىر. بيىل ونىڭ 9 شاقىرىمى جوندەلمەك. – جىلىنا 9 شاقىرىم دەگەنىڭىز قۇلاققا جايسىز ەستىلەدى ەكەن. بۇل جۇمىس قارقىنىنىڭ باياۋلىعىن كورسەتپەي مە؟ – بۇل جۇمىس قارقىنىنا ەمەس, قارجىعا بايلانىستى باياۋلىق. جۇمىستىڭ كولەمى قارجىنىڭ جەتۋىنە قاراي بىتەدى.  جاقسى جوندەلگەن, تاقتايداي تەگىس جول جولاۋشىنىڭ جان راحاتى. بىراق ول وتە قىمبات جۇمىس ەكە­نىن جۇرت باعامدار دەپ ويلايمىن. قۇرى­لىس­قا قاجەتتى ماتەريالدار­دىڭ ءبىرازى رەسەيدەن الىنادى. بي­تۋمنىڭ ءوزى وتە قىمبات ماتە­ريال, ونىڭ تاسىمالىن قوسىڭىز. سوندا ءبىر شاقىرىم جولدىڭ ءوزى ونداعان ميلليون تەڭگەگە شارىقتاپ شىعا كەلەدى. بىلتىر مەن بيىل “جول كار­تاسى” شەڭبەرىندە ءبىراز ءىس ءبىتتى. ۇستىمىزدەگى جىلى وسى  باعدارلاما بويىنشا جاسالعان 9 جوبا اۋدان­ارالىق جانە قالا ىشىندەگى جول­داردى جوندەۋگە ارنالدى.  بۇرىن رۋدنىي مەن كاچار كەنتى اراسىن­داعى 60-70 شاقىرىمعا جۇرگەن جولاۋشى جولدان شار­شايتىن. مىنە, وسى جول جوندە­لۋدە. سونداي-اق وبلىس ورتالى­عىنان شالعايدا جاتقان  كاچار-فەدوروۆ, اۋليەكول-جالداما, جىتىقارا-قامىستى-ليۆان ەلدى مەكەندەرى­نىڭ اراسى تاقتايداي تەگىس تاس جول جالعاستىراتىن بولادى. سونىمەن قاتار قوستاناي قالاسىنداعى, قالاعا ىرگەلەس زاتوبول كەنتىندەگى كوشەلەردىڭ جوندەۋ جۇمىستارى دا “جول كارتاسىنىڭ” ارقاسىندا  رەتكە كەلەتىن بولادى. – قازىر قاي سالانى الساڭىز دا جاڭا تەحنولوگيا مەن  ءونىمدى تەحني­كالاردى پايدالانىپ, ءىستىڭ ساپاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى. جول توسەۋ ىسىندە جاڭالىقتار بار ما؟ – مەردىگەرلەرىمىز جاڭا تەح­نيكالار الىپ جاتىر.  رەسەيدەن, قىتايدان اسفالت توسەيتىن, تەگىستەيتىن جانە ءونىمدى ەكسكاۆا­تورلار دا الىندى. جۇمىس تەك تەحنيكامەن اتقارىلاتىن بول­عاندىقتان, وعان باستى نازار سالامىز. جاڭادان جول سالۋ دا, ونى جوندەۋ دە  وڭاي ەمەس, جۇمىس سيپاتى دا, ۇدەرىسى دە اۋىر. ۇنەمى توپىراقتى اۋدارىپ, تاستى قوپارا بەرگەندىكتەن قانداي تەحنيكا بولسا دا تەز سىنادى. جولدىڭ ءوزىنىڭ ساپاسىنا كەل­سەك, بولماساق تا ۇقساپ باعۋدامىز. بۇرىن اسفالتتىڭ قالىڭدىعىن  بەس سانتيمەتر عانا توسەيتىنبىز. ول ءجيى ويىلىپ كەتە بەرەتىن. قازىر ونى 12 سانتيمەترگە جەتكىزدىك. ەۋروپا ەلدەرىندە,  مىسالى, گەرمانيادا  بۇل قالىڭدىق 30 سانتيمەتر, ولار توسەلگەن تاس پەن قۇمدى ەسەپتەگەندە جولدىڭ بيىكتىگىن 60 سانتيمەترگە دەيىن اپارادى. ونداي جولدىڭ  ءتوزىم­دىلىگى دە ۇزاق مەرزىمگە ەسەپتەلگەن. – جولداردىڭ كۇتىمى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ وبلىستا  وتە جاقسى شەشىمىن تاپقان. جولدىڭ كۇتىمىن ءبىز جەكە مەن­شىك­كە بەرۋدى دۇرىس كورمەدىك. ويتكەنى  جولداردى تازالايتىن, كىشىگىرىم جوندەۋ جۇمىستارىن اتقاراتىن تەحنيكالاردى ساتىپ الۋ قازىر جەكە كاسىپورىندارعا  وتە قيىنعا تۇسەدى. جولداعى بارلىق جۇمىس تەحنيكالارمەن اتقارىلادى دەدىم عوي. سوندىقتان تەحنيكا ناشار جەردە جۇمىس تا اقسايدى. ال قىس­تىگۇنگى بورانداردا جولداردى ءۇرىپ جاۋعان قار بوگەپ تاستايدى. مۇن­داي كەزدە جولدى تەزدەتىپ ارشۋ تەك قۋاتتى تەحنيكالار ارقىلى عانا مۇمكىن بولادى. ءبىز سول ءۇشىن وبلىستا بىرنەشە مەملەكەتتىك-كوممۋنال­دىق كاسىپورىندار قۇر­دىق. ولارعا بيۋدجەت قارجىسىنا قۋاتتى شەتەلدىك وزىق تەحنيكالار الىپ بەردىك. بۇل قۇرىلىمنىڭ ناتيجەسى  جاقسى بولدى. قازىر قىس ايلا­رىندا  اۋداندارعا, الىس ەلدى مەكەندەرگە قاتىنايتىن جولدار قاردان ۋاقتىلى ارشىلىپ وتىرادى. ولار جاز ايلارىندا جولدارداعى بەلگىلەردىڭ  دۇرىس  تۇرۋىن قاداعالايدى, سۋ شايىپ ب ۇلىنگەن جەرلەردەگى  ۋاق جوندەۋ جۇمىستارىن دا اتقارا سالادى. – كوپىر دە  جولدان ايىرعىسىز ۇعىم. بۇل ورايدا  وبلىستا قانداي ءىس ءبىتتى؟ – كوپىر سالۋ قاشاننان يگى­لىك­تى ءىس. وبلىس وڭىرىندەگى  وزەندەر مەن جولداردا  64 كوپىر بار. وتكەن جىلى قوستاناي قالاسىنىڭ  شىعابەرىسىنە ۇلكەن كوپىر سالىندى. بۇل جاڭا ۇلگىدەگى قۇرىلىس  جولدى  توبىل سۋىنىڭ شايىپ كەتۋىنەن ساقتايدى, ياعني كولىك وزەن تۇسىنان كىدىرمەي وتەتىن  جاعدايعا جەتتى. ونىڭ سىرتىندا  جىل سايىن  كىشىگىرىم كوپىرلەر, وزەندەر ۇستىنەن  وتەتىن جولدارعا قويىلاتىن قۇبىرلار جاڭارتىلادى, جوندەلەدى. – ءسىزدىڭ بارلىق سانالى  عۇمىرىڭىز قۇرىلىسپەن, ونىڭ ىشىندە جول قۇرىلىسىمەن بايلا­نىستى. وسى جۇمىستى ءوزىڭىز قالاي باعالايسىز؟ – مەن ۇزاق جىلدار امانگەلدى اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا قۇرىلىسشى-ينجەنەر, بۇرىنعى تورعاي وب­لىستىق اگروكوميتەتى توراعاسىنىڭ  قۇرىلىس جونىندەگى  ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەدىم. ودان كەيىنگى جىلداردا دا امانگەلدى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەندە قۇرىلىس ىسىنە جاۋاپ بەردىم. سوندىقتان ماعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لى­سى, اسىرەسە, جول قۇرىلىسى  ەتەنە جاقىن, جيناعان تاجىريبەم دە جەتەدى. نارىق جىلدارى تور­عاي وبلىسى تاراعان كەزدە  قوستا­ناي وبلىستىق ينفراقۇ­رىلىم جانە قۇرىلىس دەپارتا­مەنتى  ديرەكتورىنىڭ  ورىنباسار­لىعى قىزمەتىنە كەلدىم. كەيىنگى ون­شاقتى جىلدا وسى جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىن باسقارامىن.    جول سالۋدىڭ ساۋابىن ايتپاعاندا, بۇل وتە  قىزىقتى ءارى قيىن شارۋا. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا وسى ىسكە  بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان تەڭگە قارجى بولىنەتىندىگىن ايتتىم. سول قارجىنىڭ بارلىعى دا جاز, كۇز ايلارىندا,  ءالى جەرگە توڭ قاتپاي تۇرعان ۋاقىتتا يگەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان جولاۋشىلار ءۇشىن  جاز­دىڭ  ءار كۇنى, ءار ساعاتى قىم­بات. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىس­تارىندا جاز ماۋسىمى قىسقا, قىس ۇزاق. جول قۇرىلىس­شىلارى قار كەتىپ, جەر قۇرعاعان­نان توڭ قاتقانعا دەيىن بەل جازباي ەڭبەك ەتەدى. جاز ايىندا ءوزىم دەمالىپ كورگەن ەمەسپىن. ەڭبەك دەمالى­سىم­دى قاراشا نەمەسە قىس ايلا­رىندا الامىن. ال بۇل جۇ­مىس­تىڭ قىزىقتىعى, ەتكەن ەڭبە­گىڭ ادام­داردىڭ, ەلدىڭ يگىلىگىنە اي­نال­عا­نىن كورەسىڭ. جولاۋشى­لار ءبىز ءجون­دەگەن تاقتايداي تەگىس تاس جول­دىڭ  ۇستىندە ءومىر-وزەن سياق­تا­نىپ اعىلىپ جاتادى. بۇدان ار­تىق ەڭبەگىڭنىڭ قايتارىمى بار ما. — اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا.