قازاقستان توراعالىعى – ۇيىم تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ
قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىقتى باستاپ كەتكەنىنە ءبىرشاما ۋاقىت بولعانى بارشامىزعا ءمالىم. بۇل – ءوز وتانىمىزعا دەگەن ماقتانىش پەن قۇرمەتتى اسقاقتاتاتىن ءىس-شارا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەك پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىندا عانا ەمەس, ازيادا ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ توراعالىعىن يەلەنگەن مەملەكەت ەكەندىگىن ارقايسىمىز ماقتان ەتۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-مەن قارىم-قاتىناسى 1992 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى مۇشەلىگىنەن باستالدى. وسى كەزەڭ وتانىمىزدىڭ جالپىەۋروپالىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى تۇردە قاتىسۋىنىڭ باستاۋى ەدى. ەقىۇ – 56 مەملەكەتتى بىرىكتىرگەن ءىرى وڭىرلىك ۇيىم. ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە قاقتىعىستاردى الدىن الۋ مەن رەتتەۋ ماسەلەلەرى جاتادى. قاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە ەقىۇ ديپلوماتيالىق ءوزارا بايلانىسقا نەگىزدەلگەن كەشەندى جانە كورپوراتيۆتى تاسىلدەردى قولدانادى. قازاقستان مەن ەقىۇ اراسىنداعى بايلانىستار دامۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە نارىقتىق ەكونوميكاعا وتۋگە قاجەتتى رەفورمالار جۇرگىزۋ, اشىق ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى مەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى بەكىتۋگە ارنالعان اقپاراتتىق-تاجىريبەلىك پىكىر الماسۋلاردان تۇردى. ءوزارا قاتىناستاردىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭ قازاقستاننىڭ 2003 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ تۋرالى يدەياسىمەن جالعاستى. بۇگىنگى كۇندە ەقىۇ – ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتە الاتىن ماڭىزدى ۇيىم. بۇل ۇيىمنىڭ ىقپال ەتۋدەگى ەرەكشەلىكتەرى رەتىندە ونىڭ گەوگرافيالىق كولەمدىلىگىن عانا ەمەس, ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋداعى كونسەنسۋس ءتارتىبى قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى تەڭ قۇقىلىق دارەجەسىنىڭ ورىندالۋىندا جاتقانىن ايتۋ كەرەك. ۇيىمنىڭ قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋداعى ءرولى امبەباپ مەحانيزمدەردىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. اتاپ ايتار بولساق, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ساياسي كەڭەسشىلەردى تاعايىنداپ, ارنايى وكىلدەر مەن ساراپشىلار ميسسيالارىن ۇيىمداستىرا باستادى. ۇيىم تاجىكارالىق قاقتىعىستاردىڭ اياقتالۋىنا ىقپال ەتۋمەن قاتار, “دەيتون كەلىسىمى” اتتى بوسنيا جانە گەرتسەگوۆيناداعى بەيبىتشىلىك تۋرالى جالپى كەلىسىمىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەقىۇ-عا توراعا مەملەكەتتەر اراسىنداعى باستى نازارداعى مىندەت ۇيىمنىڭ ساياسي قىزمەتىن باسقارۋ مەن ۇيلەستىرۋ, داعدارىستاردى رەتتەۋ جۇمىستارىن باسقارۋ بولىپ تابىلادى. وسى باعىتتار جۇيەسىندە ەلىمىز ۇلكەن تاجىريبەگە يە بولاتىن. ويتكەنى, قازاقستان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋشى مۇشەسى عانا ەمەس, وسى ۋاقىتقا دەيىن تمد, شىۇ, ەۋرازەق, اوسشك سەكىلدى ايماقتىق ۇيىمداردىڭ توراعالىعىن اتقارعان ەدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانداي, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جالپىۇلتتىق ستراتەگيالىق جوبا بولىپ تابىلادى جانە بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جەمىستى ءارى ۇيلەستىرىلگەن جۇمىسىن قاجەت ەتەدى. ەقىۇ ءداستۇرى بويىنشا, ءتوراعالىق ەتۋ قىزمەتىن باستاعان ەل جاڭا ۇسىنىستار مەن شەشىمدەر ۇسىنىپ, ۇيىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ەقىۇ قىزمەتىنىڭ ترانسفورماتسيالانۋىنا كۇش سالىپ جاتقانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىمىزدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى رەتىندە تەرروريزمگە, ناركوترافيككە, قارۋ مەن ادام ساۋداسىنا قارسى ءبىرىككەن كۇرەستەرىن اتاپ وتە الامىز. قازاقستان باتىس ەۋروپا مەن اقش اراسىنداعى دەلدالدىق قاتىناستا جەتىستىككە جەتەتىنىنە ءۇمىتىمىز زور. كوپتەگەن باتىس ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدىڭ ەلىمىز باتىس ەۋروپانىڭ كەز كەلگەن ەلىنە قاراعاندا كاۆكازداعى قاقتىعىستىق جاعدايدى رەتتەۋگە ءمۇمكىندىگى مول. سونىمەن قاتار, ەلىمىز ەقىۇ-نىڭ يسلام الەمىمەن سەرىكتەستىگىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىنە يە. بۇل قازاقستاننىڭ يسلام ەلدەرىنىڭ 2010 جىلى ەقىۇ قىزمەتىنە ارالاسۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويىپ, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى مەن ەقىۇ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى قالىپتاستىرىپ, كۇشەيتۋگە بار ىقپالىن سالماق. قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە ۇيىمنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىنداعى بەدەلىن جوعارىلاتادى دەگەن ساراپشىلار پىكىرى ورىندالۋدا. استانانىڭ مۇسىلمان جانە ەۋروپالىق قاۋىمداستىق اراسىنداعى دەلدالدىق قىزمەتى ەۋرازياداعى بارلىق قاقتىعىستاردى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىنە مۇشە مەملەكەتتەر تولىقتاي سەنىمدى. قازىرگى قازاقستان مودەلى ءتۇرلى دىندەر مەن ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن كورسەتىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇل تاجىريبەسى ەقىۇ توراعالىعىنا لايىقتى ەكەندىگىنە بىردەن ءبىر سەبەپ بولدى. قازاقستاننىڭ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق ساياساتتى جۇرگىزۋدەگى جەكە ءتاجىريبەسى تولەرانتتى قوعام پرينتسيپتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ, ول الەمنىڭ وزگە مەملەكەتتەرىنە پايدالى بولۋى دا مۇمكىن. 140 ۇلت پەن 46 كونفەسسيا وكىلدەرى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستانداعى ەتنوسارالىق قاتىناستار جەتىستىگىن الەمدىك قوعامداستىق جوعارى باعالاپ وتىرعانى بارشامىزعا ءمالىم. رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق ءبىرلىك يدەياسى توراعالىق كەزەڭنىڭ پوزيتيۆتىك تاجىريبەسىن بەرەتىندىگىنە كوپشىلىك سەنىمدى. بۇل – ساياسي كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى تاريحي باسىمدىعى. توراعالىق ەتۋ ارقىلى قازاقستان تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى. سونىمەن قاتار, قازاقستان ەقىۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى مارتەبەسىن جوعارىلاتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىعى مەملەكەتىمىزدىڭ تومەندەگىدەي جەتىستىكتەرىن كورسەتەدى: بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارى دامىعان, تۇراقتىلىق قالىپتاسقان جانە وركەنيەتتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە داعدىلانعان مەملەكەت ەكەندىگى; ەكىنشىدەن, قازاقستان حالىقارالىق دارەجەدە ۇلتتار مەن دىندەر اراسىنداعى تاتۋلىق پەن مەملەكەتتىك مۇددەلەرىن قورعاي الاتىن ەل ەكەنى تانىلدى. مەملەكەتتىڭ دامۋىنا اسەر ەتۋ بارىسىندا قوعامدىق ءومىر-سالتتىڭ بارلىق سالالارىنا تۇراقتىلىق قاجەت. قازىرگى قازاقستان مەملەكەتتىڭ نەگىزى رەتىندە تۇراقتىلىققا جەتۋدى مىندەت ەتىپ بەكىتە ءتۇستى. “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى” جولداۋىندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي: “ىشكى ساياسي سالا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ماقساتتارى قوعامدا كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەل قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ بولىپ قالا بەرەدى”. شىنىندا دا, ساياسي تۇراقتىلىق قازاقستانداعى مودەرنيزاتسيالىق باعىت پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ نەگىزگى شارتى بولىپ تابىلادى. ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە ايماقتىق ۇيىمداردىڭ ءمانى جوعارىلادى. وسىعان بايلانىستى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءمۇمكىندىكتەرى مەن قۇقىقتىق نەگىزدەرى قالىپتاستى. ەقىۇ قاقتىعىستاردى الدىن الۋداعى تاجىريبەلىك مەحانيزمدەرىن گرۋزيا, مولدوۆا, تاجىكستان, تاۋلى قاراباح سەكىلدى پوستكەڭەستىك ەلدەردە قولداندى. بۇل ۇيىم مۇمكىندىگىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى. ارينە, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋى اتالمىش ماسەلەنى وزەكتى ەتەتىنى انىق. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانداي, قازاقستاننىڭ جالپى مىندەتى ۇيىمنىڭ قازىرگى زاماننىڭ قاتەرلەرى ۇلعايعان كەزەڭدە, كۇشتى جانە ءتيىمدى قيمىلدار جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ەلباسى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ حالىقارالىق ارەنا مەن ءبىزدىڭ ايماعىمىزداعى ءرولى مەن ىقپالىن كۇشەيتۋدى ماقسات تۇتتى. حالىقارالىق ساياساتتاعى وتە كۇردەلى ماسەلە – اۋعانستانداعى جاعدايعا قازاقستان ۇيىمنىڭ ءتوراعاسى رەتىندە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ونداعى جاعداي ءالى دە جاقسارمادى, تۇراقتىلىقتىڭ قالىپتاسۋى مەن ەسىرتكى پروبلەماسى شەشىمىن تاپپادى. وسى بايىرعى ءماسەلەنى كەشەندى شەشۋدەگى ستراتەگيالىق جۇمىستاردىڭ ءىزى, ەڭ الدىمەن جاۋاپتى سۋبەكتىلەر اقش پەن ناتو وداقتاستارى اراسىندا بايقالمايدى. سونىمەن قاتار, ەۋروپالىق مەملەكەتتەر اۋعانستاننىڭ بولاشاعىنا جاۋاپكەرشىلىكتى ءالسىز جەرگىلىكتى بيلىككە قالدىرعىسى كەلەدى. بۇگىندە اۋعانستانداعى جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن جاڭا ءارى سالماقتى بىرىككەن كەلىسىمدى شەشىمدەرگە بارۋ قاجەت. ويتكەنى, بۇرىن قولدانىلعان تاسىلدەر ءوزىنىڭ السىزدىگىن كورسەتىپ, قاجەتتى ناتيجەسىن بەرمەيدى. بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار كومەگىمەن اۋعانستاندى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى كوميتەت قۇرۋ قاجەت. بۇعان ماسەلەنى شەشۋگە مۇددەلى اۋعانستانمەن كورشى مەملەكەتتەر قاتىسۋى ءتيىس. كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ديالوگقا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سانىن كەڭەيتۋ كەرەك. ويتكەنى, ساياساتقا قاتىسۋشى ءار مەملەكەت ءوز تالاپتارىمەن شىعادى. بىراق, مۇنى ەقىۇ-نىڭ قاتىسۋشى مەملەكەتتەرىنسىز جۇرگىزۋ اۋىرعا سوعادى. بۇل باعىتتا قازاقستان توراعا رەتىندە ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ “ەقىۇ تاعدىرى جانە پەرسپەكتيۆالارى” اتتى ماقالاسىندا اتاپ وتكەندەي, قازاقستان اۋعانستاننىڭ ءبىر مىڭ ازاماتىن قازاقستاندىق وقۋ ورىندارىندا ءتۇرلى ازاماتتىق ماماندىقتارعا وقىتۋ ماقساتىندا 50 ملن. دوللار ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ەگەر باسقا دا مەملەكەتتەر وسى باعىتتا جۇمىستار اتقارسا, بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر عانا باستاماسى بولماق. ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمى پەيىلى كەڭ حالىقتىڭ ۇرپاعى ەكەنىن دالەلدەيدى. ەلىمىزدىڭ وسى بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى ونىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ جانە جاڭا باستامالارعا تولى بولاتىندىعىنا الەمدىك قوعامداستىق تولىق سەنىمدى. مۇرات ناسيموۆ, قىزىلوردا “بولاشاق” ۋنيۆەرسيتەتى تاريح جانە فيلولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى. * * *ەلوردا تورىندەگى ەرەن جيىن
الەمدى باتۋاعا باستاسا, ودان ارتىق مارتەبە, ودان اسقان ابىروي بار ما؟!
سىناپتاي سىرعىعان مىنا زاماندا تاۋەلسىز قازاق ەلى الەم ەلدەرى قاۋىمداستىعىنا كوپتەگەن ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋ باستامالارىمەن كەڭىنەن تانىلدى. وزگەگە ۇلگى بولارلىقتاي ونەگەلى ىستەرىمەن كوزگە ءتۇستى. وسى جىلدارى قازاقستاندا الەمدە بۇرىن-سوڭدى باستارى قوسىلماعان الەمدىك ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارى باس قوستى. قولىنا قالام ۇستاعان جۋرناليستەر جاھاندانۋ زامانىندا الدا تۇرعان پروبلەمالارعا بايلانىستى ءوز ويلارىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ورتاعا سالدى. جاس مەملەكەتىمىز ءوندىرىستى وركەندەتۋ جولىندا, ەكونوميكانى جاڭعىرۋ ماقساتىندا دۇنيە نازارىن اۋدارعان كەلەلى جيىندار وتكىزدى. ال سارىارقانىڭ تورىنە اعىمداعى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانى كۇندەرى ەقىۇ سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن 55 ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ كەلۋگە نيەت ءبىلدىرۋى ەلباسى – ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك ساياسي ارەناداعى ورنى بولەك بەدەلىمەن, كورەگەن ساياساتكەرلىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى دەپ تۇسىنەمىن. بۇل سامميت الەم ساياساتكەرلەرىن اۋزىنا قاراتىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتقان قازاقستان مەملەكەتىنىڭ وسى جىلدارداعى ەلىمىزدە جۇرگىزگەن قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارىنىڭ تۇپكى ءناتيجەسىمەن جانە الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق ورناتۋداعى بەلسەندى ۇستانىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ەلىن ەرتەڭگى جارقىن بولاشاققا جەتەلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى مەن جەڭىسى. بارىس جىلى قازاقستان حالقى ءۇشىن قۋانىشتى حاباردان باستالدى. بۇل جىلى قارت قۇرلىقتىڭ تورىنە شىعىپ, حالىقارالىق شيەلەنىسكەن جانجالداردى رەتتەۋدە تورەلىك ايتۋ مىندەتى قازاق ەلىنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىقتىڭ تابالدىرىعىن ءتورت “ت”-دان باستاۋ الاتىن نەگىزگى قاعيداتى الەم ەلدەرى نازارىن وزىنە ەرەكشە بۇردى. ول تۋرالى جەر جۇزىندە جازباعان, بولماسا ارنايى حابار تاراتپاعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قالعان جوق شىعار, ءسىرا؟! قازاقستان باسشىسى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قاراپايىم حالىقتىڭ جۇرەگىندە كەلەشەك پەن بەيبىت كۇنگە دەگەن سەنىم وتىن جاقتى. بەيبىتشىلىكتىڭ اق تۋىن كوتەرگەن جاڭا ەل ەقىۇ توراعالىعىن ورامدى ويمەن باستاپ, توقتامدى پىكىردى ورتاعا سالدى. سەگىز ايدان استام ۋاقىتتا ەقىۇ قازاقستاننىڭ بەيبىت ميسسياسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتىن العا الىپ جۇرگەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ ءوز تاريحي دامۋىندا ۇزاق جىلداردان بەرى تىنىشتىقتى ۇمىتقان اۋعانستاننان باستاپ, تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى شيەلەنىستەر, تاۋلى قاراباق, گرۋزيا, وسەتيا, ابحازيا, پريدنەستروۆە سياقتى ەلدەردەگى تىنىشتىقتى قالىپتاستىرۋعا كوپ كۇش جۇمسادى. كەشەگى كورشىلەس قىرعىز ەلىندەگى ساياسي بەرەكەسىزدىك تۇسىندا ەقىۇ توراعاسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءبىرىنشى كۇننەن-اق اقش پەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى ب.وبامامەن جانە د.مەدۆەدەۆپەن بىرلەسە وتىرىپ, قىرعىزستانداعى داعدارىس جاعدايىن جاقسارتۋدا جىگەرلىلىك كورسەتىپ, وسى ەلدىڭ ىشىندە ازامات سوعىسىنىڭ تۇتانۋىنا جول بەرمەدى. ەقىۇ توراعاسى جانە باۋىرلاس ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىزستانداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قايتا ورلەۋى باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, حالقىن قالىپتى ءومىر سۇرۋگە شاقىرۋى “ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن” دەگەن قازاق حالقى دانالىعىنىڭ ايتىلار ورىندى جەرى بولدى دەپ بىلەمىن. الداعى استانا ءسامميتى ەلباسىنىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردى شەشۋگە باعىتتاپ وتىرعان ساياساتى ءوز ماقساتىنا جەتەرىنە بۇگىندە ەشكىم كۇمان كەلتىرە الماس. وسىدان 35 جىل بۇرىنعى حەلسينكي قورىتىندىسى الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق ماسەلەلەرىن العا تارتسا, استانا ءسامميتى بۇگىندە مىڭ تاراۋ بولىپ وسى وتىرعان ماسەلەنى جاڭا تاريحي جاعدايدا قايتا ورلەتۋدى ماقسات تۇتارى ءسوزسىز. ەل ومىرىندەگى وسىنداي حالىقارالىق جوعارى ءمانى بار باعالى باستامالار ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن زور ماقتانىش, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك دەپ ويلايمىن. ەل اتىنان ەر شىعىپ, الەمدى باتۋاعا باستاسا, ودان ارتىق مارتەبە, ودان اسقان ابىروي بار ما؟! نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىنگى كۇنى الەمدىك ساياساتتىڭ سايگ ۇلىگىن ءمىنىپ, تىزگىنىن قولىنا بەرىك ۇستاعان ۇلى ساياسي تۇلعاعا اينالىپ, زامانا كوشباسشىسى دەڭگەيىنە جەتىپ وتىر. ال 55 ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى سوڭعى رەت وسىدان 11 جىل بۇرىن ىستامبۇلدا جينالىپ, ودان كەيىن باسقوسۋدىڭ ءساتى تۇسپەسە, قاسيەتتى قازاق جەرى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعالى وتىر. كەلىسىم باردا, شەشىم بولارى انىق. ءبىر جىلعا جۋىق مەرزىمدە قازاقستان ەقىۇ-نىڭ جۇمىسىنا جاڭاشا سەرپىن بەرىپ, تولەبي بابامىزدىڭ “تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى” دەگەن عالامات ويىن الەمگە دالەلدەدى. ال بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىنداعى ماقسات بىرەۋ, ول – الەمنىڭ تىنىشتىعى. ناگاساكي مەن حيروسيمانىڭ قايتالانباۋى. يادرولىق قارۋدىڭ شەكتەلۋى. لاڭكەستىككە جول بەرمەۋ, ەسىرتكىنى توقتاتۋ. تاسىعاندى سابىرعا شاقىرۋ, قىسىلعانعا قولۇشىن بەرۋ. ورىنسىز مىلتىق كەزەپ, ويلانباي وق اتپاۋ. وسىلايشا, جاھان دەگەن جۇمىر جەردە انا مەن بالانىڭ بەيبىت ومىرىنە, حالىقتاردىڭ تىنىشتىعىنا اراشا ءتۇسۋ. ەقىۇ تورىندەگى تورەلىكتىڭ مىندەتى دە وسى. قازاقستان وسى جاۋاپتى مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن شىعا بىلۋدە. وسىنىڭ بارلىعىنا ۇيىتقى بولىپ, ەلىن كەمەل كەلەشەككە جەتەلەپ وتىرعان ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى جانسىن, العا قويعان مىندەتى اقتالسىن. ەلىمىزدەگى بار ءتىرلىككە تىرەۋ بولىپ وتىرعان كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنا تاتۋلىق پەن ىنتىماق, بەرەكە مەن بىرلىك بەرسىن. جاستار جاسامپاز ەلىنىڭ جارقىن ىستەرىن ماقتان تۇتسىن. استانا سامميتىنە كەلەر قادىرمەندى قوناقتار قوناقجاي حالقىمىزدىڭ دارقان كوڭىلىنە كۋا بولىپ, داستارقانىنان ءدام تاتىپ, ءسوز بايلاسقان سەرتىنە بەرىك, قول الىسقان ۋادەسىنە مىعىم بولاتىندىعىنا سەنىم مول. قىرعىزالى تىلەۋوۆ, جامبىل وبلىسى اكىمدىگى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى. تاراز. * * *تابىستارىمىزدى تانۋ بەلگىسى
ورال مۇحامەدجانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى: – ەقىۇ ءسامميتى قازاقستاننىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىققا لايىقتى ۇلەس قوسا الاتىن بەدەلدى مەملەكەتكە اينالعانىن كورسەتەدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋى اياسىندا ءوتىپ جاتقان اعىمداعى جىل ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. وسىنداي بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋدەگى تابىسىمىز دا از ەمەس. وعان الداعى جەلتوقسان ايىندا وتەتىن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى دالەل. قازاقستاندا مۇنداي سامميت وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋداعى قول جەتكىزگەن جارقىن تابىستارىن وبەكتيۆتى تۇردە تانۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, بۇل شارا ەلىمىزدىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىققا لايىقتى ۇلەس قوسا الاتىن بەدەلدى مەملەكەتكە اينالعانىن ايعاقتايدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرىپ, ىرگەسىن نىعايتۋعا باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان ەلباسىنىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى انىق. سونداي-اق مۇنىڭ ءوزى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك اۋقىمداعى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە تانىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. * * *مەملەكەت اتىن ايگىلەيتىن باسقوسۋ
قانات ساۋداباەۆ, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى: – ەقىۇ ءسامميتى قازاقستان ەلورداسىنىڭ اتىن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تاريحىنا ماڭگىلىك جازادى. مەن وتانىمىزدىڭ 2010 جىلعى ەقىۇ-عا توراعالىعى ماسەلەلەرى ءجونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا ۇيىمنىڭ الداعى ءسامميتىنىڭ ماڭىزىن وسىلاي باعالادىم. ءتۇيىپ ايتقاندا, استانادا سامميت وتكىزۋ جاس مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ازداعان جىلدارىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋىندا قول جەتكىزگەن تاماشا تابىستارىن ادىلەتتى جانە شىنايى باعالاۋ دەپ بىلەمىن. ال وتىرىستىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى ماسەلەسى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ اقوردادا تامىزدىڭ 16-سىندا بولعان كەڭەستە استانادا 2010 جىلعى جەلتوقساننىڭ 1-2-ءسى كۇندەرى وتەتىن ەقىۇ سامميتىنە ءازىرلىك جونىندەگى نۇسقاۋلارى بويىنشا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلدى. سوندىقتان وتىرىستا وسى ءىرى حالىقارالىق فورۋمعا ازىرلىك جانە ونى وتكىزۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى قاراستىرىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. بۇل جەردە سامميتكە ۇيىمعا قاتىسۋشى 55 ەلدەن جانە ەقىۇ-عا ارىپتەس 12 مەملەكەتتەن پرەزيدەنتتەر, سونداي-اق نەگىزگى حالىقارالىق ۇيىمداردان باسشىلار كەلەتىنىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز. * * *ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن مەرەي
نۇرلان نىعماتۋلين, “نۇر وتان” حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى: – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم – ناعىز تاريحي شەشىم. سەبەبى, بۇل ءسامميتتىڭ ەلوردادا ءوتكىزىلۋى ەلباسىمىز, پارتيامىزدىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە, الەمدىك باستامالارىنىڭ ناقتى كورسەتكىشىنە جانە قازاقستاننىڭ وسى ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتۋ جۇمىسىنا بەرىلگەن وڭ باعا دەۋگە بولادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن, حالقىمىز ءۇشىن وتە ۇلكەن مەرەي, وتە ۇلكەن مارتەبە. 2010 جىلى ەقىۇ قۇرىلعانىنا 35 جىل تولدى, 56 مەملەكەت وعان مۇشە. الىستاعى اۆستراليا دا ونىڭ قاتارىنا ەنۋگە تىلەك ءبىلدىرىپ وتىر. ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سوڭعى ءسامميتى 1999 جىلى ىستامبۇلدا ءوتتى. ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سامميتتىڭ استانادا وتۋىنە تولىق قولداۋ ءبىلدىردى. ء“بىز قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايمىز. ءبىز مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگى جيىننىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزىنا ساي قاجەتتى دايىندىق جاساۋعا نازار اۋدارامىز”, دەلىنگەن افينادا وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر cىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋىندە. بۇل – قازاقستان توراعالىعىنىڭ ۇتىمدىلىعىنا ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ وتىرعانىن ايعاقتايتىن فاكت. * * *اۋقىمدى شاراعا 4 مىڭ پوليتسەي تارتىلادى
استانادا ەقىۇ ءسامميتى كەزىندە قۇقىقتىق ءتارتىپتى 4 مىڭ پوليتسەي قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. 2 مىڭ قىزمەتكەر وڭىرلەردەن تارتىلادى. تولىقتاي العاندا, سىرتتان كەلەتىندەردىڭ جالپى سانى 5 مىڭ ادامنان اساتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ماسەلەن, استانادا جەلتوقساننىڭ 1-2-ءسى كۇندەرى وتەتىن سامميتكە ەقىۇ-عا مۇشە 55 ەلدەن مەملەكەت باسشىلارى مەن ۇكىمەت باسشىلارى, سەرىكتەس 12 مەملەكەت باسشىلارى جانە 55 حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, 700-دەن استام باق وكىلدەرى, 500 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, 110 ەقىۇ حاتشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن 800-دەي الىپ جۇرۋشىلەر كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. وسىنشالىقتى ادام اعىنىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا بولماسا كەرەك. سوندىقتان بۇل ماڭىزدى ماسەلەگە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. “ەگەمەن-اقپارات”. * * *جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ايعاعى
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سامميتىن وتكىزۋ جونىندەگى شەشىمدى تاريحي وقيعا رەتىندە قابىلدادىق. بۇل – ءبىزدىڭ ەلدىڭ بارلىق سالاداعى تولايىم تابىستارىنا بەرىلگەن جوعارى باعا. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ عالامداعى تولىمدى اياق الىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باياندى باستامالارى ءوز جەمىسىن بەرۋدە. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى بەدەلىمىزدى بۇرىنعىدان دا بيىك تۇعىرعا كوتەردى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – ازيا جانە تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت وسى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋىمىز دەر ەدىك. ەلباسى, “نۇر وتان” حدپ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىعان بايلانىستى جاساعان مالىمدەمەسىندە: “ەندىگى جەردە ونى دايىنداۋ مەن ەڭ جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور”, دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل بارشامىزدىڭ, نۇروتاندىقتاردىڭ الدىنا قويىلعان جاۋاپتى مىندەتى ەكەندىگى بەلگىلى. ويتكەنى, ەل مەن ەلباسى ۇستانعان باعىتتىڭ دۇرىستىعى جىگەرىمىزدى تاسىتىپ, جاڭا ىستەرگە قۋات-قايرات قوساتىنىنا سەنەمىز. سوندىقتان تاريحي وقيعا قارساڭىندا حالقىمىز ءوزىنىڭ جاسامپاز ءارى ەكپىندى ءىس-قيمىلىمەن ونەگە تانىتاتىنى انىق. دۋلات جۇرىمباەۆ, “نۇر وتان” حدپ اقمولا وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. اقمولا وبلىسى. * * *ابىروي بيىگىنەن كورىنە بەرەيىك
بيىل – قازاقستان ءۇشىن ەڭ ابىرويلى, ەڭ جاۋاپتى جىل. سەبەبى, تۇركى تىلدەس ەلدەر اراسىندا دا, تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا دا قازاقستان العاشقى بولىپ ەقىۇ-عا توراعالىق مىندەتتى ۇلكەن ابىرويمەن اتقارۋدا. وسىناۋ مارتەبەلى دە جاۋاپتى ۇيىمنىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە قازاقستاننىڭ اتقارىپ وتىرعان مىندەتى دە, وزگە ەلدەرگە كورسەتكەن ۇلگى-ونەگەسى دە ەرەكشە. ويتكەنى, قازاقستان ەقىۇ توراعالىعىنا ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىستى. ءبىر جاعىنان قازاقستاننىڭ توراعالىعى رەتتەلۋى كەزەك كۇتتىرمەيتىن حالىقارالىق جانجالداردىڭ تىم تەرەڭدەپ بارا جاتقانىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇنى, اسىرەسە, كورشى مەملەكەت –قىرعىزستانداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەمەن بايلانىستىرىپ ايتىپ وتىرمىز. تاۋلى قاراباق جانجالىنا دا قاتىسى بار. قىرعىزستانداعى جاعداي ۋشىعا باستاعاندا-اق قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىمەن قولۇشىن سوزدى. ءسويتىپ, ەجەلگى باۋىرلاس حالىقتىڭ ابدىراعان ءساتىندە مورالدىق تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا قولداۋىن كورسەتۋدەن ايانعان جوق. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وسى ەلگە ارنايى ساپارمەن بارىپ, ىشكى-سىرتقى كۇشتەر ارقىلى تۇتانعان ساياسي كيكىلجىڭدى رەتتەيتىن وڭ قادامدار جاسادى. بۇدان وزگە اۋعانستانداعى, سونىمەن بىرگە تاۋلى قاراباقتاعى احۋالداردىڭ كۇرمەۋى قيىن شەشىمىن تارقاتۋعا تىڭ تالپىنىستار جاسالعانىنا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى قاتىسقان الماتىداعى سامميتتە ورىندى باعا بەرىلدى. ەندى مىنە, الداعى جەلتوقسان ايىندا ەلوردامىز – استانادا ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەتتىڭ باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن سامميت وتكەلى وتىر. بۇل ءسامميتتىڭ ءوتۋىنە الەم ەلدەرى تۇگەل دەرلىك قولداۋ ءبىلدىرىپ, ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ويتكەنى, ءححى عاسىر باستالعالى بەرى ءدال مۇنداي سامميت وتكىزىلگەن جوق. مىنە, سول ولقىلىقتىڭ ورنىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يگى يدەياسى تولتىرماق. استانا ءسامميتى – الەمدەگى ەڭ ەرەكشە باسقوسۋ. سەبەبى – سان الۋان. بىرىنشىدەن, بۇل جاھان جۇرتىنا يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قالايتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي پروگرەسشىل كوشباسشىسى بار قازاقستاندا وتەدى. ەكىنشىدەن, بۇل تەك ءبىر مەملەكەتتىڭ بەيبىت جولمەن ءوركەندەۋىن عانا ماقسات ەتپەي, بۇكىل الەم ەلدەرىن ءدۇرداراز ەتكەن حالىقارالىق اۋقىمداعى ەڭ قيىن جانجالداردى رەتتەي بىلەتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي اقىلدى ساياساتكەرى, كەمەڭگەر باسشىسى بار جاڭا قازاقستاندا وتەدى. ۇشىنشىدەن, ەقىۇ-عا توراعالىق كەزىندە كەڭ تالقىعا تۇسكەن ماسەلەلەر تەك سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ عانا ەمەس, ەندى 56 مەملەكەتتىڭ باسشىلارىنىڭ نازارىنا تىكەلەي ۇسىنىلادى. سول سەبەپتەن استانا سامميتىندە قازاقستاننىڭ وڭ يدەيالارى ۇيىمعا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنان دا قولداۋ تاباتىندىعى داۋ تۋدىرمايدى. مىنە, ەلوردامىزدا وتكەلى وتىرعان سامميتتىڭ ماڭىزىن وسىلايشا تارقاتا بەرۋگە بولادى. قالاي ايتقاندا دا, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن وتەتىن ءسامميتتى ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشە ەلدەرىنىڭ قولداۋى – قازاق ەلى ءۇشىن ۇلكەن ابىروي! ءسامميتتىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياشىل, تاجىريبەلى ساياساتكەرلىگىن, قازاقستاننىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگى جاراسقان, ساياسي جانە ەكونوميكالىق الەۋەتى تۇراقتى مەملەكەت ەكەندىگىن بارشا جاھان جۇرتىنىڭ مويىنداۋى. ايتپەسە, دەموكراتيالىق وركەندەۋدىڭ تالاي وتكەلەگىنەن وتكەن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ باسشىلارى استانا سامميتىنە قولداۋ بىلدىرمەگەن بولار ەدى. ەندەشە, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەدەلىنە, قازاقستانداي تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگىنە كورسەتىلگەن ۇلكەن ابىرويدىڭ بيىگىنەن كورىنە بەرەيىك. ەسەن تاسقىنباەۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.