جايىقتىڭ جاعانى ۇرار تولقىنى قايدا؟

كوكەيكەستى

ترانسشەكارالىق وزەن سۋى ازايىپ بارادى ادامزات تىرشىلىگى ءۇشىن سۋ قانشالىقتى ماڭىزعا يە بولسا, باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن جايىق وزەنى ەڭ باستى كۇرەتامىر ىسپەتتى. جايىق وزەنىنىڭ سۋىنا كورشىلەس رەسەيدىڭ ءوزى دە تاۋەلدى. ويتكەنى, جايىق وزەنىنىڭ باستاۋى رەسەيدەگى ورال تاۋىنان بەرمەن قاراي باشقورتستان اۋماعىمەن, چەليابى, ورىنبور, قازاقستاننىڭ اقتوبە, باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىن قۋالاي ءوتىپ, كاسپي تەڭىزىنە قۇيادى. جالپى ۇزىندىعى 2428 شاقىرىمعا سوزىلاتىن وزەن­نىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى بولىگى – 1049 شاقىرىم. قوس مەم­لە­كەتكە ورتاق, ياعني ترانسشەكارالىق ما­ڭىز­عا يە جايىق وزەنىنىڭ سۋ جي­ناقتاۋ الاڭى – 237 000 شارشى شا­قىرىم. وزەننىڭ كوپجىلدىق ورتاشا اعىسى قازاقستان شەكارا­سىن­دا سەكونتىنە 292 تەكشە مەتردى قۇرايدى. جايىق سۋىنىڭ 70 پايىزى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنان تولىعىپ وتى­رادى دەگەنىمىزبەن, سوڭعى جىل­دارى بۇل سونشالىقتى بايقالا بەر­مەيدى. قىس ايلارىندا قار قالىڭ جاۋىپ, توپىراقتىڭ ىلعالدىلىعى مول بولعان جىلدارى جايىق سۋى ورال قالاسى تۇسىندا 500 سم-گە, ال اتىراۋ قالاسى ماڭىندا 650 سم-گە دەيىن كوتەرىلىپ, شابىندىق القاپ­تار­عا سۋ وزدىگىنەن جايىلاتىن. ماسەلەن, 1990, 1994, 1998, 2002, 2004-2005 جانە 2007 جىلدارى ءدال وسىلاي بولعانىن ءوڭىر جۇرتشى­لى­عى ۇمىتا قويعان جوق. سۋ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى جايىق-كاسپي باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باس­تى­عى بيسەن قۋانوۆتىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, سوڭعى ءۇش جىلدا جايىق وزەنىندە سۋ مۇلدەم ازايىپ كەتىپتى. وزەن سۋىنىڭ ازايۋى 1973, 1975, 1982, 1999, 2000, 2001, 2003 جانە 2006 جىلدارى دا بايقالىپتى. ال “قاز­گيدرومەت” ماماندارى سوڭعى ءۇش جىل قاتارىنان جايىق وزەنىنە كوكتەمگى تاسقىن سۋ نورماداعىدان 2-3 ەسەگە از تۇسكەن, نەگىزگى سەبەپ تو­پى­­راقتاعى ىلعالدىڭ ازدىعى مەن قاردىڭ بولماۋى, دەگەن بولجام ايتادى. الايدا, جايىق وزەنىندەگى سۋ­دىڭ ازايۋىنا باسقا دا سەبەپتەر اسەر ەتەتىنىن جوققا شىعارۋعا بول­مايدى. وزەن سۋى نەگىزىنەن يري­كلينسكي سۋ قويماسى ارقىلى رەت­تەلىپ كەلەدى. ورىنبور وبلىسىن­داعى ور قالاسىنان جوعارىعا قاراي 80 شاقىرىمدىق قاشىقتا ورنالاس­قان اتالعان سۋ قويماسى 1949-1957 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان. ونى تولتىرۋ 1958 جىلدىڭ 17 ءساۋى­رى­نەن باستالىپ, 1966 جىلدىڭ 8 ما­مىرىندا سۋ قويماسىنا جيناقتال­عان سۋ قورىنىڭ دەڭگەيى جوبالىق كولەمىنە جەتكەن. سۋ قويماسىنىڭ جوبالىق كولەمى – 3260 ميلليون تەك­شە مەتر. مىنە, وسى سۋ قويما­سى­نىڭ تولىق تولتىرىلماۋى جاي­ىق وزەنىنە سۋدىڭ از مولشەردە كە­لۋى­نە اسەر ەتەرى داۋسىز. ماسەلەن, 2009 جىلى يريكلينسكي سۋ قوي­ماسىنداعى سۋ مولشەرى 2410 ميل­ليون تەكشە مەتردى قۇراعان. ياعني, جوبالىق دەڭگەيدەن 850 ميلليون تەكشە مەترگە تومەن. ال بيىلعى جىلى سۋ قويماسىنداعى سۋ دەڭگەيى بىلتىرعىدان دا ازايىپ, 1 ناۋرىز­داعى دەرەك بويىن­شا وندا 1988 ميل­ليون تەكشە مەتر سۋ جيناق­تال­عان. دە­مەك, ورىنبورداعى سۋ قوي­ما­سى ءوز دەڭ­گەيىندە شۇپىلدەپ تولىپ تۇرعان جوق. مامانداردىڭ ەسەپ­­تەۋىن­شە, يري­كلين­سكي سۋ قوي­ما­­سىنا ماۋسىم ايىنا دەيىن­گى 1047 ميل­ليون تەكشە مەتر سۋ سىياتىنداي بوس ورىن بولعان. دەگەنمەن, جاي­ىق وزەنىنىڭ ور­تاي­عان ارناسى تەك يريكلينسكي سۋ قويماسىنان ءجى­بەرىلگەن سۋمەن تو­لادى دەسەك, وندا قاتتى قاتەلەسكەن بولار ەدىك. راس, جايىق وزەنىندەگى كوپ­جىلدىق ورتاشا سۋ شىعىنى سەكونتىنە 292 تەكشە مەترگە تەڭ بولسا, مۇنىڭ 26,4 پايىزى عانا يري­كلينسكي سۋ قويماسىنان جىبە­رىل­گەن سۋ ەسەبىنەن قامتىلادى. ال قالعان 73,6 پايىزى وزگە دە وزەن­دەردىڭ سۋىمەن تولىعادى. ماسەلەن, ساكمارا وزەنىنەن 47,6%, يلەك وزە­نىنەن 20% سۋ جايىققا قۇيىلادى. سونىمەن بىرگە, بولشوي كۋماك (3,4%), ور (3%) وزەندەرىنەن دە از مولشەردە بولسا دا سۋ ءتۇسىپ تۇرادى. وسىعان بايلانىستى سۋ رەسۋرس­تا­رىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قور­عاۋ جونىندەگى جايىق-كاسپي باس­سەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى بيسەن قۋانوۆ مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: – جايىق وزەنىنىڭ سۋ قورىن تەك يريكلينسكي سۋ قويماسىنىڭ سۋى ەسەبىنەن رەتتەۋ اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ ەكونومي­كا­سىن وركەندەتۋ ءۇشىن سۋمەن قامتۋ پروبلەماسىن تولىق شەشە قوي­ماي­دى. سەبەبى, جايىق وزەنىندەگى سۋ­دىڭ ازدىعىنا كۇزگى ىلعالدىڭ, سو­نى­مەن قاتار, قاردىڭ از مولشەردە ءتۇسۋى دە اسەر ەتەدى. ەگەر يري­كلينسكي سۋ قويماسىندا كۇزگى-قىس­قى كەزەڭدە قاردىڭ قورى قا­جەتتى مولشەردە جيناقتالعاندا, سۋ قويماسىنىڭ بوس الاڭىن تولتى­رى­لىپ, جايىققا جىبەرىلەر سۋ جايىق­تىڭ تومەنگى ساعاسىنا دەيىن تولىق كولەمدە جەتەر ەدى. وكىنىشكە قاراي, 2009 جىلى يريكلينسكي سۋ قويماسىنا كوكتەمگى تاسقىن سۋدان تەك 175 ميلليون تەكشە مەتر كولە­مىندە عانا سۋ تۇسكەن. وسى سۋ قوي­ما­سىنىڭ سۋى جايىق وزەنىنە ءاسى­رە­سە, جاز ايلارىندا وتە-موتە قا­جەت. جايىقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن شى­رىلداپ جۇرگەندەر از ەمەس. اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرگەي رىسقا­ليەۆ جاقىندا وسى ماسەلەنى كوتەر­دى. ال ورال قالاسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى بولعان, بۇگىندە پارلا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەلەنا تاراسەنكو جىل سايىن ەكولوگيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرادى. نە ءۇشىن؟ ارينە, جەكە باس قامى ءۇشىن ەمەس. جايىقتىڭ ارناسىن ورتايت­پاۋ ءۇشىن, سول ارقىلى ەكولوگياعا زيان كەلمەۋى ءۇشىن. ەڭ باستىسى, جايىقتىڭ جاعاسىندا باتىس قا­زاقستان, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەنى ورنالاسقان. ونداعى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى وسى جايىقپەن تىعىز بايلانىستى. يندەر, ماحامبەت, يساتاي اۋدان­دارىنىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەنىندە تۇرعىندار جايىقتان باستاۋ الا­تىن كانالداردان مال سۋارىپ وتىر. ارنايى ماقساتتار ءۇشىن جايىق وزە­نىنەن سۋ الىنادى. ماسەلەن, بيىل اتىراۋ جانە باتىس قازاق­ستان وبلىستارىنان ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارى ءۇشىن 820,83 ميل­ليون تەكشە مەتر سۋ الۋعا تاپسىرىس بەرىلىپتى. مۇنىڭ ىشىندە 48,0 ميلليون تەكشە مەترى اۋىز سۋعا پاي­دالانۋعا سۇرالعان. مىنە, وسى­نىڭ وزىنەن باتىس قازاقستان, اتى­راۋ وبلىستارى ءۇشىن جايىق وزە­نىنىڭ ماڭىزى قانشالىقتى ەكەنىن پايىمداي بەرىڭىز. الايدا, كەزىندە “اقجايىق, سە­نىڭ ورنىڭ الابوتەن” دەپ ءان اۋە­لەتكەن عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ­تاي ونەر تارلانى جانىنداي جاقسى كورگەن جايىقتىڭ بۇرىنعىشا جا­عا­نى ۇرعىلاپ تۇرار تولقىنى جوق. ويتكەنى, جايىقتىڭ ارناسى ءوز دەڭ­گەيىنەن كوپ تومەندەدى. ونى تول­تى­رارداي سۋ قورى رەسەيدەگى وزەندەر ارقىلى كەلەتىنىن جوعارىدا ايتتىق. بىراق جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا­دى. سەبەبى, رەسەي الدىمەن وزدە­رىن­دەگى سۋ قويمالارىن تولتىرۋعا ءمۇد­دەلى بولادى. ماسەلەن, باشقورت­سان­داعى ساكمارا وزەنىنىڭ جايىققا قۇيار ساعاسىندا 64 سۋ قويماسى بار. وعان 225,9 ميلليون تەكشە مەتر سۋ جينالۋى قاجەت. ونسىز جايىققا سۋ جىبەرىلۋى مۇمكىن بە؟ كۇزگى-قىسقى ىلعالدىڭ جانە قاردىڭ مولشەردەن تىم از ءتۇسۋى ادامداردىڭ قولىمەن جا­سالىپ وتىرعان قيىندىق ەمەس. تابيعاتتىڭ جازىلماعان زاڭىنا شارا جوق. ەندەشە, ماسەلەگە باسقا تۇرعىدان قاراپ, كورشى مەملەكەتتىڭ تاراپىنان جايىقتى شومىشتەن قاعارلىقتاي قىسپاقتىڭ جاسالۋىنا جول بەرمەگەن ءجون. بۇل تەك مەم­لەكەتارالىق دەڭگەيدە شەشىمىن تا­بار ماسەلە. جايىقتىڭ ارناسى قۇر­عاپ, تابانى كەبەرسىپ قالماۋى ءۇشىن. قوس ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن تۇراقتى قامتۋ ءۇشىن. ەكو­لو­گيانى ساقتاۋ ءۇشىن. ەكونوميكانىڭ ءار سا­لاسىن, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋا­شىلىعىن وركەندەتە بەرۋ ءۇشىن. قىسقاسى, ترانسشەكارالىق ما­ڭىزعا يە جايىق وزەنىنە ءبىر كەز­دەر­دەگىدەي ارال وزەنىنىڭ كەبىن كي­گىز­بەۋدىڭ قامىن بۇگىننەن ويلاس­تىر­عان ابزال. جولداسبەك شوپەعۇل. اتىراۋ وبلىسى.