ۋاقىت جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيدى

مەملەكەتتىك ماسەلە

ەلباسى ن. نازارباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلعى 17 تامىزدا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىققا قول قويدى. وسىناۋ كوپ تارماقتى ماڭىزدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ اقمولا وبلىسىندا دا شۇعىل قولعا الىنىپ وتىر. ءبىز ۋاقىتپەن ۇندەس قادامنىڭ تىرەك تۇتقالارى مەن قوعام كۇتەر قايتارىمدار تۋرالى وبلىس پروكۋرورى بولات ابدۋلوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ەلىمىزدە قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى, جۇمسالعان قارجى مەن بىلىك-جىگەر دە از ەمەس. ەندى سالانى رەفورمالاۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالىپ وتىر. مۇنىڭ ءمانىسى نەدە؟ – بۇل ۇدەمەلى دامۋ ۇستىندەگى مەملەكەتتىڭ زاڭدى قادامدارىن ايقىندايدى. بۇرىن قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە جۇيە وسى زامانعى جەدەل وزگەرىستەرگە بەيىمدەلە الدى. بىراق, ۋاقىت جاڭا مىندەتتەر جۇكتەۋدە. ول بىرنەشە باعىتتاعى ولقىلىقتاردان كورىنىس بەرۋدە. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسقارۋ جۇيەسى ۇلكەيتىلگەنىمەن, قىزمەتتىڭ ناقتى ايقىندىعىنىڭ بولماۋى قايتالاۋشىلىققا, باعالاۋ ولشەمدەرىندەگى شاتاسۋشىلىققا ۇرىندىردى. مۇنداي جاعدايدا قالىپتى ارنا مەن ىرعاق بۇزىلاتىنى بەلگىلى. ەلباسى ن. نازارباەۆ كەڭەستەگى سوزىندە “ۇستىمىزدەگى جىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە تۇسكەن ازاماتتاردىڭ حات-حابارلارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىمدار بولعان” دەۋى سوندىقتان. دەمەك, رەفورمانىڭ نەگىزگى ءمانى مەن قوزعاۋشى كۇشى حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە, وسى ارقىلى تۇتاستاي مەملەكەتتىك بيلىككە سەنىمىن نىعايتۋدى ماقسات سانايدى. ەل ىشىندەگى پىكىر – العا باسۋىمىزدىڭ قۇبىلناماسى. وبلىستىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, ونىڭ ىشىندە پروكۋراتۋراعا ءتۇسىپ جاتقان ۇسىنىس-تىلەكتەر جاڭا رەفورمانىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن دالەلدەيدى. ەلباسى جارلىعى جاريالانىسىمەن, زاڭدار مەن قولدانىستاعى اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋدى كۇتپەي-اق جۇمىس­تىڭ جاڭا سيپاتتا جاندانعانى بايقالادى. – كەز كەلگەن رەفورمانىڭ ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرۋى ۇيىمدىق شارالاردىڭ بەكەمدىگى مەن بوساڭ­دى­عىنا بايلانىستى ەكەندىگى انىق. ءايت­كەنمەن, ناقتى ءىستىڭ, قىزمەت اۋقىمىنىڭ, اۋماق­تا­عى كريمينوگەندىك جاعدايدىڭ قالىپتاسقان باعامى شۇعىل وزگەرىستەرگە باستايتىنى دا انىق. بۇل دۇرىس قوي. – ارينە. پرەزيدەنت العا قويعان باستى التى مىندەت ءىس-تاجىريبەدەگى كەمشىلىكتەردى جويۋ­دى, قىزمەت باعىتىن جاڭا ارناعا بۇرۋدى كوز­دەي­دى. ارنايى كوميسسيانىڭ بايلام قورىتىن­دىلارى دا كريمينوگەندىك جاعدايدى مۇقيات زەرتتەۋدەن تۋىنداپ وتىر. اقمولا وبلىسىندا 2005-2008 جىلدار ارا­لىعىندا تىركەلگەن قىلمىستاردىڭ جالپى سانى 7400-دەن 6000-عا دەيىن ازايسا, سوڭعى ەكى جىلدا ونىڭ ءوسۋى بايقالادى. بىلتىر ول 6234 بولسا, بيىلعى جەتى ايدا عانا 4209-عا جەتتى. اۋىر قىل­مىستار سانى ايتارلىقتاي كەمىدى. بىراق, ۇستىمىزدەگى جىلعى 7 ايدا جالپى قىلمىستىڭ سانى 17,7 پايىزعا ارتقانىن كورەمىز. بۇل رەتتە مىناداي جاعدايعا نازار سالۋ كەرەك. تىركەلگەن ىستەردىڭ 50 پايىزى ورتا جانە ودان تومەن دارە­جەدەگى قىلمىستارعا جاتادى. ىشكى ىستەر ورگان­دارىنىڭ ۇساق قىلمىستاردى بەلسەندى تۇردە تىركەۋگە الۋىنان 7 ايدىڭ كورسەتكىشى 2009 جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىندەگىدەن 213 قىلمىسقا كو­بەي­دى. سونداي-اق, ادام ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىر­مەي­تىن ارەكەتتەر بارىسىندا جاسالعان ۇرلىق, بارىمتاشىلىق, ەسىرتكى اينالىمى, ءجاسوسپى­رىم­دەر مەن كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى جانە الكوگولدى ىشىمدىك سالدارىنان جاسالعان قىلمىستار سانى ارتىپ كەلەدى. بىلتىر انىقتالعان 5074 قىلمىستىڭ 70 پايىزدان استامى جۇمىسسىزدار, ال 10 پايىزى مەكتەپ, ليتسەي, گيمنازيا جانە كوللەدج وقۋ­شى­لا­رىنىڭ قولىمەن جاسالعان. جاعداي بيىل دا جاقسارا قويعان جوق. ايەلدەر اراسىنداعى قىل­مىس بىلتىر 508 بولسا, بيىلعى جەتى ايدا عانا 379 قىلمىس تىركەلدى. سونداي-اق, اتالعان ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتاردىڭ قايتالانۋ سيپاتى الاڭ­دا­تادى. ەلباسىنىڭ “جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى (اكىمدىكتەر) رەفورمادان تىس قالمايدى, ولارعا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جوعارى جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلەدى”, دەۋى سوندىقتان. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل رەتتە ءوزىنىڭ باستى مىندەتىن كۇشەيتۋدە جەرگىلىكتى بيلىك, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى جانە قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان بولاتىن قولداۋدى ءتيىمدى پايدالاناتىنى داۋسىز. – بولات قاسىم ۇلى, ءسىز كوكشەتاۋ تۇرعىن­دا­رىنىڭ تەڭ جارتىسى پوگوندا جۇرەتىندەي اسەر­گە بولەنبەيسىز بە؟ سوعان قاراماستان, كەي رەتتە كومەكتىڭ شۇعىل جەتپەيتىنى, ءتيىستى قىزمەتكەردىڭ ەسىگىندەگى كەزەكتىڭ ازايمايتىنى, ارىز-شاعىم­داردىڭ ۇزاق قارالاتىنى نەلىكتەن؟ – رەفورمانىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىندا. ەلباسى ونى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن بەيميلي­تا­ريزاتسيالاۋدان باستاۋ قاجەتتىگىن اتاپ كور­سەت­تى. ياعني, پوگوندى ءتيىستى ۆەدومستۆولاردا نەگىزگى فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن ادامدار عانا تاعاتىن بولادى. بۇل قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن, ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى ىستەر ورگاندارىن قوسالقى جۇ­مىستاردان بوساتادى. مىناداي تالداۋ جاسايىق. وبلىس اۋما­عىن­داعى ءۇش قالادا مەديتسينالىق ايىقتىرعىش بار. وتكەن جىلى ولارعا 14300 ادام الىپ كەلىنسە, بيىل جەتى مىڭعا جاقىنداپ قالدى. ونىڭ ءۇس­تى­نە, وبلىس بويىنشا 16 مىڭ ادام ناركولو­گيا­لىق ديسپانسەر ەسەبىندە تۇرادى. بۇلاردىڭ 14,5 مىڭى ماسكۇنەمدەر, 2500-ءى ايەلدەر, جۇزدەن استامى جاسوسپىرىمدەر مەن بالالار. سوعان قا­را­ماستان, وبلىس اۋماعىندا جالعىز ارنايى ما­مانداندىرىلعان ەمدەۋ-الدىن الۋ مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. ىشىمدىككە سالىنۋشىلاردىڭ كريمينوگەندىك ورتاعا كىرىگۋ بەيىمدىلىگىن ەسكەرىپ جانە قوعامنىڭ جالپى سالاماتتىعىن قامتامسىز ەتۋ ماقساتىندا بۇل كەسەلدەن زارداپ شەگۋشىلەرگە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدە سالماقتى شارالار اتقارىلۋى كەرەك. ولاردى ورنالاستىرۋ, جاعداي جاساۋ, ەم-شارانىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن قولدانۋ باعىتىنداعى جۇمىس كۇشەيتىلەدى. سوندىقتان, مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتاردى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا وتكىزۋ دۇرىس شەشىم بولىپ تابىلادى. – ەلباسىنىڭ “رەفورمانىڭ شەشۋشى ماسە­لەلەرىنىڭ ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇ­زى­رەتىن ايقىن شەكتەۋ جانە ولاردى ساي ەمەس قىز­مەتتەردەن بوساتۋ, قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تا­بىلادى” دەۋى جاڭاعى سۇراققا بەرىلگەن جاۋاپتى كەڭەيتە تۇسەدى. بۇل سونىمەن بىرگە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتى­رىپ, بەدەلىن كوتەرەتىنى انىق. ول قانداي جاعدايلاردان كورىنىس بەرەدى؟ – قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگى مەملەكەتتىك ساياسات الەمدىك سۇرانىستارعا ساي بولۋى كەرەك. ەلىمىز رەفورمانىڭ جاڭا كەزەڭىنە وزىندىك داي­ىندىقپەن كەلىپ وتىر. وڭتايلاندىرۋ, ەڭ الدى­مەن, كادرعا قويىلاتىن تالاپتى كۇشەيتەدى جانە بىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ناقتى اتقا­رۋ­عا جول اشادى. جوعارىدا مەديتسينالىق ايىق­تىرعىشتار جونىندە ايتتىم. پرەزيدەنت جارلىعىنداعى وزگە دە وزگەرىستەر تۋرالى قايتا­لاپ جاتپايىن. بۇل قادام جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىقتى. ويتكەنى, قۇقىقتىق سالا حالىققا بارىنشا جاقىنداي ءتۇستى, ءوزارا بايلانىس تا نىعايادى. بەدەل دەگەنىڭىز وسى. ارينە, ونىڭ كوپتەگەن باسقا دا تالاپتارى بار. جارلىقتاعى ۇيىمدىق شارالار, ونى مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىرۋ, ىشكى ءتارتىپتىڭ مىنسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ونى ءسوز جوق كۇشەيتە تۇسەدى. – جارلىقتا اتقارۋشى بيلىككە, قوعامدىق ۇيىمدارعا, الەۋمەتتىك سالاعا سالماقتى مىندەتتەر جۇك­تەل­گەن. ورتاق ىستەن ءتيىستى قايتارىم بولۋى ءۇشىن وبلىسىمىزدا نە ىستەلۋى قاجەت؟ – قىلمىستىق ساياساتتى ىزگى­لەن­دىرۋدى الىپ قارايىق. ونىڭ كوپتەگەن قۇرامى اكىمشىلىك شارا جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋدان كورى­نىس بەرمەك. مىسال رەتىندە بوس­تان­دىق­تان ايىرماي-اق, ايىپپۇل, قوعامدىق جۇ­مىس­تار شەڭبەرىن كەڭەيتۋ ارقىلى بوستاندىقتى شەكتەۋ ماسەلەسىن ايتۋعا بولادى. وبلىس سوت­تا­رى 2009 جىلى 69 ادامدى قوعامدىق جۇمىس­تار­عا تارتۋ جونىندە ۇكىم كەسسە, ونى وزگە اي­ماق­تاردان كەلگەندەردى قوسقاندا 145 ادام وتە­گەن. ۇستىمىزدەگى جىلى ول سايكەسىنشە 53 جانە 98 ادام بولىپ وتىر. تۇسكەن كىرىس بىلتىر 1 ميلليون 58 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, بيىل 333 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا. جارلىقتىڭ قابىل­دا­نۋى­نا بايلانىستى مۇنداي جازا ءجيى قولدا­نى­لادى دەپ كۇتىلۋدە. دەمەك, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك سوتتالعانداردى ورنالاستىرۋ نىساندارىن انىقتاعاندا ەڭبەك تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى بيۋدجەتكە ناقتى تۇسىمدەر كولەمىن ەسەلەۋدى دە ويلاستىرۋى قاجەت. قازىرگى كۇنى اكىمشىلىك تۇرىندەگى تۇتقىندار ستاندارتتاردىڭ تومەنگى شەگىنە دە جاۋاپ بەرمەيتىن قارابايىر بولمە­لەر­دە, ىشكى ىستەر بولىمدەرىنىڭ ۋاقىتشا وقشاۋ­لاۋ عيماراتتارىندا ۇستالۋدا. ادىلەت ورگان­دارىنىڭ جەرگىلىكتى قۇرىلىمدارى اتقارۋشى بيلىكپەن بىرلەسىپ كوپتەگەن جۇمىس جاساۋى كەرەك. بۇعان قۇرىلىس, قارجى قۇيىلىمدارىن جاتقىزۋعا بولادى. اتقارۋشى بيلىككە قىلمىستىق جازاسىن وتەگەندەر مەن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوس­اتىلعانداردى الەۋمەتتىك وڭالتۋ مىندەتى بەرىلگەندىكتەن, بۇل باعىتتا دا اۋقىمدى جۇ­مىس­تار اتقارىلۋى ءتيىس. وبلىستا 2009 جىلى 155 ادام جازا مەرزىمىن اياقتاسا, 95 كىسى قىل­مىس­تىق جازادان مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلدى. بيىلعى 6 ايداعى كورسەتكىش سايكەسىنشە 172 جانە 376-نى قۇرادى. وتكەن جىلى سولاردى 33-ءى, بيىل 26-سى عانا ەڭبەكپەن قامتۋ بولىمدەرى ار­قىلى جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. بۇل اكىمشىلىكتەردەگى كەڭەستەردىڭ جۇمىس ىستەمەگەنىن بايقاتادى. ال ەرەيمەنتاۋ, قورعالجىن اۋدان­دا­رىندا ونداي ۇيىم قۇرىلماعان. جاقسى, ەسىل, ساندىقتاۋ اۋداندارىنداعى كوميسسيالاردىڭ جۇمىس جوسپارى جوق, ونىڭ كوپتەگەن مۇشەسى باياعىدا باسقا جاقتارعا كوشىپ كەتكەنى انىق­تال­دى. پروكۋراتۋرا بارلىق اكىمدەرگە ەسكەرت­پە-ۇسىنىس جولدادى. مۇنىڭ سالدارى جۇمىس­سىز­دىقتى ورىستەتىپ, قىلمىستىڭ قايتا جاسا­لۋى­نا الىپ كەلۋدە. الداعى كەزدە زاڭدى تالاپ­تاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋى قامتاماسىز ەتىلۋمەن قوسا, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جازاسىن وتەگەن ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كۆوتا­سىن كوبەيتۋ قاجەت. وسى باعىتتاعى ىستەر كۇزەت قىزمەتىن باسە­كە­لەستىك ورتاعا بەرۋ, بيزنەس قىزمەتىن جاندان­دى­رۋ ارقىلى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ, ەكونوميكالىق جانە سىبايلاستىق قىلمىستارعا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ, قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاۋاپ­كەر­شى­لىگىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋدان وركەندى ءورىس الادى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇقىق قور­عاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدەگى ءرولى بۇ­رىنعىدان دا كۇشەيتىلەتىنى داۋسىز. ءسوز سوڭىن­دا ازاماتتاردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرى مەن شاعىم­دارىنا بارىنشا مۇقيات قاراپ, تۇرعىندارمەن ارا-قاتىناستى مەيلىنشە جاقىنداتا ءتۇسۋ, تولعاقتى ماسەلەلەردى دەر كەزىندە ءارى ءادىل شەشۋ ارقىلى جۇرتشىلىق سەنىمىن قالىپتاستىرۋ ابىرويلى مىندەت ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. — اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  باقبەرگەن امالبەك. اقمولا وبلىسى.