“كادر مەن قادىردىڭ اراسىنداعى ولشەم”

جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى

(“ەگەمەن قازاقستان” 2010, 25 تامىز)­ “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە 25 تامىزدا ءتىلشى ب.تايجاننىڭ “كادر مەن قادىردىڭ اراسىنداعى ولشەم” اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. بىزدەر, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءبىر توپ ارداگەرلەرى, ول ماقالامەن تانىس­قاننان كەيىن, ءوز ويىمىزدى جەتكىزۋدى ءجون كوردىك. وسى تولعاندىراتىن تاقىرىپقا نەگىز ويلى اقساقالدىڭ گازەت قوسىنىنا تە­لە­فون شالىپ: “شىمكەنتتىڭ اجارىن كىر­گى­زىپ وتىرعان, كوپ تىرلىكتىڭ باسىن قايىر­عان وبلىس باسشىسى ا.مىرزاح­مە­توۆتىڭ سوڭعى كەزدەرى كادر اۋىستىرۋدى جيىلەتىپ, كەي­بىر ىسكەر جىگىتتەرگە قيانات بولىپ جات­قان جوق پا؟” دەگەن سۇراعى بولعان ەكەن. ونەگەلى ءومىر قاشاندا ومىرشەڭ. ەل جاقسى مەن جايساڭدى قالىڭ توپتان جاڭىلماي تانىپ, ەڭبەگىنىڭ ءادىل باعاسىن بەرىپ وتىرادى. دەڭگەيى بيىك, دارەجەسى دارا ازاماتتارىن زامانداس­تارى كەيىنگى ۇرپاققا ءاردايىم ۇلاعات تۇتادى. ويتكەنى, حالىقتىڭ ايرىقشا ىقىلاسىن يەلەنگەن ايدىنى تۇنىق ازا­ماتتىڭ تۇعىرى قاشاندا بەرىك, ەڭسەسى قاشاندا بيىك بولماق. كادرلار تۇراقتانباي قوعامدا ەكو­نوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتانۋ بولمايدى. قازىرگى تاڭدا كادر ساياساتىن جۇرگىزۋگە ەلباسىمىزدىڭ ءوزى ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر. كادر ىرىكتەۋ, ورنالاستىرۋ جانە تاربيەلەۋ ماسەلەلەرىن جۇيەلەن­دى­رۋ قاجەت. ونىڭ ۇستىنە تاجىريبەلى كادر­لارمەن قاتار جاس, جىگەرلى, نارىققا بەيىمدەلگەن كادرلار اراسىندا ۇيلە­سىمدىلىك ساياساتىن جۇرگىزگەن ءجون. ەگەر ءبىلىم مەن تەوريانى تەز ارادا ءۇي­رەنۋگە بولاتىندىعىن, ال پراكتيكا­لىق تاجىريبە ونداعان جىلدار بويى جينالاتىندىعىن جانە ونىڭ ىشىندە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت جۇزدەگەن كادرلاردىڭ اراسىندا ساناۋلىسىندا عانا كەزدەسەتىنىن ەسكەرسەك, جوعارى مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەرگە تارتۋ ءۇشىن كادر­لاردى ىرىكتەگەندە تومەننەن جوعا­رى قىزمەتتەردى باسىنان وتكەرگەن, تاۋ­قىمەتىن كورىپ, قىر-سىرىن مەڭگەرگەن­دەردىڭ ىشىنەن تاڭداپ, ۇلكەن مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردىڭ, باسقارمالار­دىڭ, اۋداندار مەن وبلىستاردىڭ باس­قارۋ جۇيەسىن سەنىپ تاپسىرسا, بارىنشا از قاتەلەسكەن بولار ەدى. ەلباسىنىڭ تاراپىنان ەسكەرتۋلەر بول­عانىمەن, ءوز كومانداسىن جاساقتاۋ, نەبىر تاجىريبەلى, ونەگەلى, ىسكەر كادر­لاردىڭ رەتسىز, ءجونسىز بوساتىلۋى, اۋىس­تىرىلۋى ازايماي كەلەدى. ەگەر ورنىنا بارعان كادرلاردىڭ ىسكەرلىگى جوعارى بولىپ جاتسا, ءسوز جوق, ال ەكى ءسوزدىڭ باسىن قۇراي الماي, وزدەرىنىڭ قوسارى از, جوعارىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىنا عانا باس شۇلعىپ وتىرعاندارىنىڭ ءجيى كەزدەسەتىنى, ارتىندا قولداۋشىسى بار­لار­دىڭ عانا اۋىسپاي, ءيا دەڭگەيلەس قىز­مەتكە اۋىسۋ نەمەسە قىزمەتتەرى جو­عارىلايتىندارى دا جوق ەمەس. “كادر ءبارىن شەشەدى” دەگەن تەمىر­دەي تەگەۋرىندى قاعيدا ەشۋاقىتتا دا ءما­نىن جويماق ەمەس. قازىرگى قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا جاسامپازدىق جۇمىس جاسالىپ جاتقان كەزەڭدە ءبىزدى تەك جوقتان بار جاسايتىن تالانتتى, بىلىكتى (جەردىڭ كوگىن كوكتەيتىندەي), قابىلەتتى, قاسيەتتى جانە جانى دا, ارى دا تازا كادرلار عانا ىلگەرىلەتە الادى. ولار جە­كە باسىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, ءسوزى, تۇر­مىسى, جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتىمەن, ىزدە­نۋىمەن, جاڭاشىلدىعىمەن جۇرتقا ونەگە بولىپ, ەشبىر وقشاۋلانباي, ءوز حال­قىمەن بىرگە ك ۇلىپ, بىرگە قينالۋى ءتيىس. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى وركەنيەتتى ەلگە اينالدىرۋ جولىنداعى قاجىرلى ىستە ەجەلگى جۇرت – قازاق حالقىنا, ونىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازا­مات­تارىنا زور تاريحي جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەلىپ وتىر. ءتىلشى ب.تايجان قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان كادر ماسەلەسىندەگى جەتىستىكتەر مەن ولقىلىقتاردى كوكەيگە قونىمدى ءدوپ باسىپ كورسەتكەن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى يگى ىستەردىڭ نەگىزگى ۇيىتقىسى, وزەگى بو­لىپ جۇرگەن بىرقاتار اۋدان اكىمدەرىنە لايىقتى باعا بەرىلگەن. اسىرەسە, ي.ءابى­شەۆ, س.ابدىقۇلوۆ, ب.سىزدىقوۆ تۋرالى بىلدىرگەن لەبىزدەرى بىزگە قاتتى ۇنادى. “جاقسى لەبىز جان سەمىرتەر” دەگەن دانالىققا دەن قويىپ, ءاربىر سالادا اتقارىلعان اق تا ادال ءىستى دەر كەزىندە ەل, حالىق الدىندا ورنىمەن باعالاپ, وسىعان وراي قوشەمەت-قۇرمەت جاسالۋى ادىلەتتىلىك بولماق. سونىمەن قاتار, ءتىلشى كەيبىر باس­شى­لارعا سىن كوزبەن قاراپ, وي ەلەگىنەن وتكىزگەن. ءبىزدىڭ قىزىلوردا وبلىسى – وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىسىمەن شەكارا­لاس, قويى قورالاس, قاتار جاتقان, كادر­لارى وتە تانىس, پروبلەمالارى ۇقساس وبلىس. سوندىقتان دا اتالعان ماقا­لا­مەن تانىسا وتىرىپ, ازدى-كوپتى ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن كورگەنىمىز بار, ءوز پىكىر­لەرىمىزدى ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىك. ءادىل شەشىمگە ەشكىمنىڭ رەنىشى بولا بەرمەيدى, ال كادرعا رەتسىز, ادىلەتسىز, قيا­ناتپەن اتىنا, ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرىلسە, ەلدىڭ اراسىندا زابىرلەنگەن ەمەس, ءزابىر بەرگەن باسشىنىڭ اتى اي­تى­لىپ جۇرەدى. ونداي وبلىس باسشى­­لارى دا بولعان. باسشىعا پاراساتتىلىق, كەمەڭگەرلىك بەلگىسى – كىشىپەيىلدىلىك, كەڭدىك, سا­بىرلىلىق, اقىلمەن باسقارۋ جاراسادى. لايىم باسشىلارىمىز سوعان لايىق بولعاي. س.شاۋحامانوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى; ج.شاريپوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى; ت.ماحانوۆ, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بۇرىنعى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى; ج.ساربالاقوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ارداگەر; ج.بودىقباەۆ, بۇرىن بىرنەشە اۋدان باسشىسى بولعان ارداگەر. * * * بەلگىلى جۋرناليست باقتيار تايجاننىڭ “كادر مەن قادىردىڭ اراسىنداعى ولشەم” اتتى ماقالاسىندا كادر تاربيەلەۋ مەن تاڭداۋدا ورىن العان كەيبىر كەمشىلىكتەر جايلى وتە ورىندى جازىلعان. سونىڭ ىشىندە سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى تۋرالى بىلدىرىلگەن پىكىر وتە ورىندى دەپ بىلەمىز. سوزاقباي ابدىقۇلوۆتىڭ كوپ جىلداردان بەرى, ونىڭ ىشىندە سوڭعى ون جىلدان استام مەرزىمدە اۋدانىمىزدىڭ اكىمى رەتىندە ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىن كو­تە­رۋ­گە سىڭىرگەن ەڭبەگىن سوزاق ەلى جاقسى بىلەدى جانە وڭ باعالايدى. كادردىڭ ەڭبەگىن باعا­لا­ماي, قىزمەتكە كادردى سۇرانىس نەمەسە تاپ­سىر­ما بويىنشا تاعايىنداۋ مۇلدە قاتە ساياسات دەپ ەسەپتەيمىز. سونىڭ سالدارى قوعامنىڭ دامۋ باعىتىنا زيانىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان دا كادر ماسەلەسىن جوعارى دەڭگەيدەگى باسشى­لاردىڭ اسا جاۋاپكەر­شىلىكپەن قاراپ, حالىقتىق پىكىرلەردى ەسكەرە وتىرىپ شەشكەنى ءجون. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان­نان بەرى جان-جاقتى دامىپ, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ءوسۋ باعىتىندا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتىپ, حالىقارالىق بەدەلى ارتا تۇسكەنى بۇكىل الەمگە ايقىن. ارينە, بۇل ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان پاراساتتى ساياسي باعىتىنىڭ, بۇكىل رەسپۋبليكانى مەكەندەيتىن بارلىق ۇلت وكىل­دەرىنىڭ ىنتىماعى مەن بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. الايدا سوڭعى كەزدە وسى جەتىستىكتەردى اسىرا باعالاۋعا تىرىسۋ, توقمەيىلسۋ, باسشىنى كورىنەر كوزگە تىم اسىرا ماقتاۋ, جوعارىعا كورىنۋ ءۇشىن تولىق نەگىزدەلمەگەن اقپاراتتار بەرۋ, زاڭسىز جانە بىتپەگەن قۇرىلىستاردى ءبىتتى دەپ جاريالاۋ سياقتى فاكتىلەر ءجيى كورىنىس بەرە باستادى. تاعى ءبىر كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنە تىكەن بولىپ قادالاتىن ماسەلە – ول سىبايلاس جەمقورلىق, جەڭ ۇشىنان جالعاسۋ, پاراقورلىقتىڭ شەنەۋنىكتەر تاراپىنان ءجيى ورىن الا باستاۋى. مىنە, وسىلاردى ويلانا كەلە سانا تاربيە­­شىسى بولىپ سانالاتىن باسپاسوزدە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ اقپارات قۇرالىمىزدىڭ بىرەگەيى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ بەتتەرىندە جوعارىدا ايتقانىمىزداي تولعاندىرار تاقىرىپتاردىڭ ءجيى باسىلىپ وتىرۋىن قالايمىز. تارالىمى جوعارى, قوعامنىڭ ومىرىندە الاتىن ورنى وتە زور باس باسىلىمدا الداعى كەزدە جەتىستىكتەرمەن قاتار كەمشىلىكتەردى تەرەڭ تالداپ, باتىل دا ءتيىمدى ماقالالار جاريالانادى دەپ سەنەمىز. گازەتتە بۇكپەسىز ويلاردىڭ بەرىلگەنى ءلازىم. ءبىزدىڭ وسى پىكىرىمىزدىڭ دە باسىلۋىن سۇرانامىز. قاسىمجان ومىر ۇلى, جۋرناليست. امانبەك مۇسابەك ۇلى, ەڭبەك ارداگەرى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى, شولاققورعان كەنتى. * * * رەداكتسيادان: ەكى حاتتىڭ اۆتورلارى مەنشىكتى ءتىلشى ماقالاسىنداعى كوكەيگە قونىمدى ويلارعا قولداۋ بىلدىرگەن ەكەن. راسىندا دا, بۇرىنعى كەڭەس كەزەڭىندە كادرلارمەن جۇمىس, ولاردى ىرىكتەۋ, تاربيەلەۋ جونىندە وڭدى تاجىريبە جيناقتالعانى تالاس تۋدىرمايدى. ول تۇستا بولىمشە نەمەسە ۇجىمشار باسقارىپ كورمەگەن ادامنىڭ كەڭشار ديرەكتورى بولا قالۋى, كەڭشار دەڭگەيىنىڭ مەكتەبىنەن وتپەگەن ادامنىڭ اۋداندى باسقارا قالۋى, سونداي-اق اۋداندا, قالادا ءوزىن تانىتپاعان كىسىنىڭ وبلىستا لاۋازىمدى تۇلعاعا قول جەتكىزە سالۋى قيىن, ءتىپتى مۇمكىن دە ەمەس بولاتىن. ءار نارسەنىڭ ءوز جولى, ءوز ءجونى بار ەدى. سونىمەن قاتار, قازىرگى زاماننىڭ جۇردەكتىگىن, نارىق زاڭدىلىقتارىن, مەنەدجمەنت سىرلارىن جاس ماماندار تەز قاعىپ الاتىنىن دا ەسكەرگەن ءجون. جاس كادرلاردىڭ اياق استىنان جوعارىلاپ جاتاتىن جايلارىنىڭ تالايى ءوزىن ءوزى اقتاعانىن كورىپ تە كەلەمىز. تەگىندە, بار ماسەلە, ورىسشا ايتقاندا, “زولوتايا سەرەدينادا”, ياعني ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ التىن ارالىعىن تابۋدا بولسا كەرەك. ءتىلشى ماقالاسى دا وسى ماقساتپەن جاريالانعان, وندا وبلىس باسشىسىنىڭ كوپ تىرلىكتىڭ باسىن قايىرىپ وتىرعانى دا ايتىلعان. سونىمەن بىرگە, وبلىس, قالا, اۋدان اكىمدەرى جاۋاپتى قىزمەتكە تاعاي­ىندالعاندا ولارعا سول وڭىردەگى كادر ماسەلەسى دە سەنىپ تاپسىرىلاتىنىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. مۇنىڭ ءوزى اكىم قۇزىرەتىنە تولىق جاتاتىن ماسەلە. ماقالاداعى جەكەلەگەن كادر اۋىستىرۋلارعا قاتىستى تىلەكتەرگە جۇمىستىڭ جاقسارا تۇسۋىنە وراي ايتىلعان ۇسىنىس, جاناشىرلىق دەپ قاراعان ورىندى.