ەرتەڭ — مۇناي-گاز كەشەنى قىزمەتكەرلەرى كۇنى

مۇنايلى ەل — شىرايلى ەل

سەرپىندىلىك ستراتەگياسىنىڭ قارلىعاشى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2006 جىلدىڭ مامىرىندا قازىنالى ولكەدەگى جۇمىس ساپارىنىڭ ەكىنشى كۇنىندە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا ء(اتموز) بارعانى ەستە. بۇل زاۋىت ەلى­مىزدىڭ وسى سالاسىندا ىسكە قوسىلعان تۇڭعىش كاسىپ­ورىن ەكەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى 1943 جىلى باستالىپ, ءتورت جىلدان سوڭ تولىققاندى ءونىم وڭدەي باستاعان. تەحنو­لو­گياسى وتە كۇردەلى, گۋدري كاتاليزدىك كرەكينگ جانە گاز فراكتسيالاۋ قوندىرعىلارىمەن جاب­دىق­تالعان. ەلەكترمەن تۇزسىزداندىراتىن “پەتريكو” قوندىرعىسى زاۋىتتا شيكى مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋگە جول اشتى. وسى تەحنيكالىق جوبانى كەزىندە امەريكالىق “بادجەر جانە ونىڭ بالالارى” فيرماسى جاساپتى. باستاپ­قى­دا زاۋىتتىڭ جىلدىق قۋاتى 800 مىڭ توننا مۇ­ناي وڭدەۋگە شاقتالعانىمەن, كەيىننەن ەلىمىزدە “قارا التىن” ءوندىرۋ كولەمى ارتۋىنا باي­لا­نىس­تى 5 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزىلگەن. ءاري­نە, بۇل ءۇشىن زاۋىتتىڭ تەحنولوگيالىق قوندىر­عى­لارىن تەحنيكالىق جاعىنان قايتا جاراقتان­دىرۋ ىسكە اسىرىلعان. ءسويتىپ, ەل تاۋەلسىزدىك العان تۇستا مۇندا 16 ءتۇرلى مۇناي ونىمدەرىن شى­عارۋعا قول جەتتى. زاۋىت ماماندارى 90-شى جىلداردىڭ باسىندا مۇناي حيمياسى جانە تابيعي تۇزدار ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, تمد-دا العاش رەت تاۋارلىق جانە ءون­دىرىس­تىك مۇنايدى سۋسىزداندىرۋ مەن تۇزسىزدان­دى­رۋعا ارنالعان “اتىراۋ” دەەمۋلگاتورىن ويلاپ تاپتى. ءوندىرىس ورنى مەن عىلىمي ورتالىقتىڭ ىسكەرلىك بايلانىس ورناتقان ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە 1996 جىلى دەەمۋلگاتوردىڭ “اتىراۋ-7020ب” دەپ اتالاتىن جانە ءبىر ءتۇرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ مۇمكىن بولدى. وسىنىڭ ءبارى تەڭىز كەنىشىنەن وندىرىلەتىن قۇرامىندا كۇكىرتتى سۋتەگى مول مۇنايدى وڭدەۋگە دە ىقپال جاسادى. ماڭعىستاۋ مۇنايى دا ءالى كۇنگە وسى زاۋىتتا وڭدەلەدى. ءار جىلداردا زاۋىتتا جاڭا قوندىرعىلار ىسكە قوسىلعانىمەن, نەگىزگى تەحنولوگياسىنىڭ ەسكىرە باستاعانى, سول سەبەپتەن شيكى مۇنايدى وڭدەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ قيىنداي تۇسەتىنى وتكەن عاسىرداعى 80-ءشى جىلداردىڭ اياعىنا تامان بايقالدى. الايدا, بەرتىنگە دەيىن بۇل ماسەلە تولىققاندى شەشىمىن تاپپادى. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە زاۋىت تەحنولوگياسىن قايتا جاراقتاماي, ءونىم وڭدەۋ كولەمىن ارتتىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى اڭعارىلدى. بۇعان دالەل رەتىندە بۇرىن زاۋىتتا جىلىنا 5 ميلليون تونناعا دەيىن مۇناي وڭدەلەتىن بولسا, قازىرگى كورسەتكىشتىڭ وسى دەڭگەيدەن الدەقايدا تومەندىگىن العا تارتا الامىز. ماسەلەن, 2005 جىلى 3 ميلليون 514 مىڭ توننا مۇناي وڭدەلسە, ال 2009 جىلى زاۋىتتا 4004,012 مىڭ توننا مۇناي وڭدەۋدەن وتكىزىلدى. بۇل زاۋىتتا ءدال وسىنشا كولەمدە 12 جىلدان, ياعني 1997 جىلدان بەرى مۇناي وڭدەلمەگەن. ءاتموز-ءدىڭ وتاندىق رىنوكتى وسىنداي جانار-جاعارماي تۇرلەرىمەن ۇزدىكسىز قامتيتىنداي ەكىنشى تىنىسى 2006 جىلعى مامىر ايىنان بەرى قايتا اشىلدى دەۋگە بولادى. – بۇگىن ءبىز زاۋىتتىڭ قايتادان تۇلەۋ وقيعاسىنىڭ كۋاگەرى بولىپ وتىرمىز. قازاقستان يندۋسترياسىنىڭ قارلىعاشى – اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا 1994 جىلى جاپونياعا بارعان ساپارىمدا ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك نەسيە ەسەبىندە 300 ميلليون دوللار قارجى الۋعا كەلىسىم جاساعان بولاتىنمىن,– دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2006 جىلعى مامىردا اتالعان زاۋىتتىڭ قايتادان اشىلۋ سالتاناتىندا. —بۇرىننان دا ەل ەكونوميكاسىنا قىزمەت جاساپ تۇرعان زاۋىتتىڭ جاڭا ءومىرى باستالدى. ەڭ قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە دە بۇل زاۋىت توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ, ءوز ونىمدەرىن بەرىپ تۇردى. بۇدان بىلاي زاۋىتتى قايتا جاڭالاۋدان كەيىن ەندى اۆتوكولىك جانار-جاعارمايى ءوندىرىسى 2,5 ەسە ارتادى. جوعارى وكتاندى جانارماي ءوندىرۋ 9 ەسە وسەدى. ەڭ باستىسى, اتموسفەرانى لاستاۋ 3 ەسەگە تومەندەيدى. ال سۋدى لاستاۋ دەڭگەيى 130 ەسە ازايادى. وسىدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قايتا جاراقتاندىرىل­عان بولىگىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن باسقارۋ تەتىگىن ءوز قو­لى­مەن باستى. زاۋىتتى جاراقتاندىرۋدان ءوت­كىزۋگە قارجى بولگەن جاپونيانىڭ قازاقستان­داعى ەلشىسى تەتسۋو يتو قازاقستان ەكونوميكا­سىنىڭ قارقىندى دامۋ جولىنداعى بولاشاعى زور ەل ەكەنىن, تاياۋداعى جىلداردا الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. شىندىعىندا, ءاتموز-ءدى قايتا جاراقتان­دى­رۋ ماسەلەسى ەلباسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن وڭ شەشىمىن تاپتى. مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ جاپونياعا ساپارى با­رىسىندا قازاقستان ۇكىمەتى مەن جاپونيانىڭ “مارۋبەني” كومپانياسى اراسىندا اتالعان زاۋىتتى قايتا جاراقتاندىرۋعا كەلىسىم-شارت جاسالعان ەدى. ىلە-شالا وسىنداي كەلىسىم-شارتقا “قازاقويل” (قازىرگى “قازمۇنايگاز”) ۇمك مەن اتالعان جاپوندىق كومپانيا قول قويدى. بۇل كەلىسىم-شارتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاپونيا­نىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق بانكى ء(JBىC) مەن “مارۋبەني” كومپانياسى اۋقىمدى كو­لەمدە ينۆەستيتسيا سالۋعا مىندەتتەندى. سودان بەرى زاۋىتتا قاربالاس قيمىل استە توق­تاعان جوق. سان ءتۇرلى ازىرلىك جۇمىستارى قولعا الىندى. جوبانى ىسكە اسىرۋشى مەر­دى­گەرلەر تاڭدالدى. ارينە, باس مەردىگەردىڭ ءبىرى – نەسيە بەرۋشى جاپونيانىڭ JGC كومپانيا­سى. ونىمەن بىرگە تۇرىكتىڭ “گاتە ينشاات تااحيۋت ساناي تيدجارەت” كومپانياسى دا جوبا­نىڭ مەرزىمىنەن كەشىكپەي ىسكە اسۋىنا تىكەلەي جاۋاپتى بولدى. بۇلارمەن قويان-قولتىق جۇمىس اتقارۋعا وتاندىق بىرنەشە كاسىپورىن دا تار­تىل­عان. زاۋىتقا الەمدە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ جۇرگەن ەڭ ساپالى قوندىرعىلار ورناتىلدى. زاۋىتتى قايتا جاراقتاندىرۋعا ۇلىبريتا­نيا, ءۇندىستان, رەسەي ەلدەرىنەن دە وزىق تەحنو­لو­گيالار الىنعان. قاجەتتى جابدىقتاردى دايىن­داۋعا ارنالعان تاپسىرىستار الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تاراتىلدى, ويتكەنى بىزگە ەڭ ساپالى جابدىق قاجەت بولدى. جانە ونى مەرزىمىندە جەتكىزۋدى تالاپ ەتتىك, دەپ ءوز ويىمەن بولىسكەن زاۋىت ديرەكتورى تالعات بايتازيەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, زاۋىتتى قايتا جاراقتاندىرۋ كەزىندە جاڭا قوندىرعىلار ورناتۋمەن بىرگە, بۇرىننان جۇمىس ىستەپ تۇرعان قوندىرعىلاردى جەتىلدىرۋگە دە كوڭىل بولىنگەن. جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋ مۇناي وڭدەۋ مۇمكىندىگىن 92 پايىزعا جەتكىزىپ, ەۋرو-3 ستاندارتى بويىنشا جانارماي تۇرلەرى جانە وسىنداي ەۋرو-4 ساپاسىمەن ديزەل وتى­نىن شىعارۋعا جول اشتى. ءبىر ەرەكشەلىگى, كۇزگى, قىسقى كەزەڭدەردىڭ 35 گرادۋستىق سالقىنىندا مۇلدەم قاتپايتىن ديزەل وتىنى شىعارىلادى. ەڭ باستىسى, زاۋىتتان ايماقتىڭ ەكولوگيا­سى­نا تارالاتىن زياندى قالدىقتاردى بارىنشا بولدىرماۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. بۇل سۋ مەن اۋانى لاستاماۋعا نەگىز قالايدى, دەيدى ماماندار. ءاتموز-ءدى قايتا جاراقتاندىرۋدان كەيىنگى كۇتىلگەن ءۇمىت اقتالىپ كەلەدى. الدىمەن, ەلىمىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ سالاسىنداعى تۇڭعىش كاسىپورىن قايتا تۇلەپ, ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. بۇل وسىندا جۇمىس ىستەيتىن 2314 ادامنىڭ قاتارىن تاعى جۇزدەگەن جۇمىسشى-مامانعا كوبەيتتى. ەكىنشىدەن, وڭدەلەتىن ءونىمنىڭ ساپاسى دا, كولەمى دە ارتتى. بۇل ەلىمىزدىڭ ىشكى تۇتىنۋ رىنوگىن جانار-جاعارمايمەن قامتۋ­داعى قيىنشىلىقتى بولدىرماۋعا ىقپال ەتەدى. ءۇشىن­شىدەن, ەل بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىق جانە باس­قا تۇسىمدەر مولايادى. ەڭ باستىسى, تاۋەلسىز ەلىمىز­دىڭ وتاندىق مۇناي وڭدەۋ رىنوگىندا ۇلتتىق سايا­سات­تى جۇرگىزۋدەگى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋدەگى الەۋەتى ارتا تۇسەتىنى ايدان انىق اقيقات. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, قايتا تۇلەگەن زاۋىت ءونىمى الەمدىك ستاندارتقا تولىق جاۋاپ بەرەدى. ەندى ەۋروپالىق ستاندارت دەڭگەيىندە ساپالى مۇناي ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىتتا قىتايدىڭ “سينوپەك ينجينيرينگ” كومپانياسى حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر شىعاراتىن كەشەن قۇرىلىسىن قولعا الماق. وسىعان وراي بىلتىرعى جىل اياعىنا تامان ءاتموز جانە “سينوپەك ينجينيرينگ” كومپانياسى اراسىندا ءوزارا شارتقا قول قويىلدى. جوبا بويىنشا قاداسى قاعىلاتىن كەشەنگە سالىناتىن ينۆەستيتسيالىق قارجىنىڭ كولەمى 1 ميلليارد 40 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. “قازمۇناي­گاز” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ مۇناي وڭدەۋ جانە ماركەتينگ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى دانيار تيەسوۆ ءمالىم ەتكەندەي, بۇل ەلباسىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن قايتا جاڭعىرتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا وراي قولعا الىنعان العاشقى جوبا بولعالى وتىر. جوبانى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدەگى مۇناي-حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى. ناقتىلاي ايتقاندا, الدىمەن, جىلىنا 133 مىڭ توننا بەنزول جانە ءبىر جىلدا 496 مىڭ توننا پاراكسيلول شىعارۋعا قول جەتكىزەدى. سونىمەن بىرگە, وسى جوبا ارقىلى ءاتموز-دە شىعارىلاتىن تاۋارلى بەنزيندەردىڭ ساپاسىن ەۋرو-4 ستاندارتى دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە بولادى. ال ەكولوگيالىق تۇرعىدان ايتقاندا, جانارماي تۇرلەرىندەگى بەنزولدىڭ مولشەرى 1 پايىزدان, حوش ءيىستى كومىرسۋتەگىلەر 35 پايىزدان اسپايدى دەپ تۇسىندىرەدى ماماندار. موتور مايلارىنىڭ ساپاسى مۇناي ونىمدەرىنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كوبەيتۋ ەسەبىنەن جاقسارتىلماق. سونىڭ ىشىندە ەۋرو-2 ستاندارتىنا سايكەستەندىرىلگەن رەگۋليار-92, پرەميۋم-95, سۋپەر-98 ماركىلى بەنزيندەرىندە بەنزول مەن كۇكىرتتىڭ مولشەرلى كورسەتكىشتەرى بويىنشا ساپا قورى ساقتالادى. ەۋرو-2,3,4 ستاندارتتارىمەن شىعارىلاتىن قىسقى جانە جازعى ديزەل وتىندارىندا قوسپا قولدانىلماسا دا 35 گرادۋستىق سالقىندا قاتپايتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. “قازمۇنايگاز” وكىلى د. تيەسوۆتىڭ ايتۋىنشا, جوبا قۇرىلىسىنا شامامەن 2500-گە دەيىن جۇمىسشىلار تارتىلماق. سونىمەن بىرگە, جوبادا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىلماق. ءاتموز-ءدىڭ باس ينجەنەرى ق. ورازباەۆ تۇسىندىرگەندەي, جوبا قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا زاۋىتتا ءونىم وڭدەۋ ۇدەرىسىنە ەش كەدەرگى بولمايدى. ءونىم تۇرلەرى تۇراقتى وندىرىلە بەرەدى. جاڭا جوبا ىسكە قوسىلعاندا وعان شامامەن 300-دەن اسا مامان قاجەت بولادى ەكەن. مۇنىڭ 200-دەن استامىن زاۋىتتىڭ قازىرگى ماماندارى ەسەبىنەن تولىقتىرۋعا بولاتىندىعى ايقىندالعان. ال 100-دەن اسا ماماندى مۇمكىندىگىنشە شەتەلدە وقىتۋ جوسپارى جاسالىپتى. مىنە, ەلىمىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ سالاسىنداعى تۇڭعىش زاۋىتتى قايتا جاڭعىرتۋ باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنان تابىلۋ ماقساتىنداعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز. جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى. التىن ىرگەم كەڭەيسىن قاشاندا بىتەر ءىستىڭ باستاۋى كوپ, جەرى باي, بەيبىت ەلدىڭ اسپانى كوك. قازترانسگاز داۋلەتتى شاشىراتپاي, حالقىمنىڭ قازىناسىنا قوسقانى كوپ. قوعامدا قازترانسگاز اتىڭ دارا, عالامدا العى شەپتە تۇرعان سالا. ءار ءۇيدىڭ بەرەكەسىن كەلتىرەتىن, بايگەدەن كۇندە كەلەر سەن ءبىر قارا. ۋاقىتقا بوي ۇسىنعان ءومىر تىلسىم, تاريحتىڭ بەلەسىندە بۇل دا ءبىر شىڭ. ەڭبەكپەن ەسەلەگەن ەل ىرىسىن مەرەكەڭە جىرىممەن قوسايىن ءۇن. سەن ارقىلى ءار ۇيدە ماڭگىلىك جاز. بەرەكەگە بولەنگەن حالقىم دا ءماز. ەگەمەندى ەل تۋىن شىرقات بيىك, قۇتتى بولسىن مەرەكەڭ, قازترانسگاز! قادىرىن “قارا التىننىڭ” حالقى بىلگەن, وزادى وسكەن ەلدىڭ سالتى بىردەن. اسپانىڭ اشىق بولسىن, قازاقستان, شاتتىق تولىپ, كەڭەيسىن التىن ىرگەڭ! داۋلەت قارت ۇلى, الماتى گاز جۇيەلەرى كاسىپورنىنىڭ سلەسارى. ءوز ءىسىنىڭ  ۇزدىكتەرى انىقتالدى ەلىمىزدەگى مۇناي الىپتارىنىڭ ءبىرى – “ماڭعىس­تاۋمۇنايگاز” اق مۇناي-گاز كەشەنى قىزمەتكەرلەرى كۇنى قارساڭىندا ء“وز ءىسىنىڭ ۇزدىگى” بايقاۋىن وتكىزدى. اراعا ءتورت-بەس جىل وتكىزىپ ومىرگە قايتا كەلگەن بايقاۋعا ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى اتانىپ جۇرگەن ءاربىر ۇجىمنان جۇزدەن استام جۇيرىكتەر قاتىستى. ولار “قارا التىن” بۇلاعىن تاسقىنداتىپ جۇرگەن ەڭ تاڭداۋلى مۇنايشى وپەراتورلار, جوندەۋشىلەر, دانەكەرلەۋشىلەر بولدى. بايقاۋ قورىتىندىسىندا ءوز ماماندىقتارى بويىنشا م.جاقىپوۆ, ر.تيىنوۆ, س.عۇبايدۋللين, ن.راحمەدوۆ, س.دەنوۆ ء“وز ءىسىنىڭ ۇزدىكتەرى” اتاعىنا يە بولىپ, ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىن العان وزاتتار دا قوماقتى قارجىلاي سىيلىقپەن ماراپاتتالدى. ەڭبەك ادامدارىنىڭ شەبەرلىگىن شىڭداپ, مارتەبەسىن بيىكتەتە تۇسەتىن بۇنداي يگى شارا الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەدى دەيدى قوعام باسشىلارى. جولامان بوشالاق, اقتاۋ قالاسى. ماقسات — جاعدايدى جاقسارتا ءتۇسۋ قازاقستاننىڭ مۇنايلى دەرجاۆا اتانۋى بۇدان 11 جىل بۇرىن قاراشۇڭگىل جەرىندە بۇرعىلانعان ۇڭعىدان اتقىلاعان العاشقى “قارا التىننان” باستاۋ الدى. بۇگىنگى تاڭ­دا ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق ءمان-مازمۇنىن مۇناي-گاز كەشەنىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل سالا رەسپۋبليكامىزدىڭ دا­مۋىنىڭ لوكوموتيۆى, ىرعاقتى جانە تۇعىرلى ەكونوميكامىزدىڭ ءىر­گەتاسى بولىپ تابىلىپ وتىر. مىنە, وسى سەبەپتى ەلباسى نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆ اتالمىش سا­لانىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ۇنەمى نازارىندا ۇستاپ كەلە­دى. الەمدىك قارجى داعدارىسى ۋاقى­تىندا ەلباسى سەنىمىن اقتاپ, “قارا التىن” ءوندىرىسىن قارقىندى ىسكە اسىرىپ وتىرعانىمىزعا ءبىز دە وتە قۋا­نىشتىمىز. بيىلعى جىلى 6 ملن. توننادان اسا مۇناي ءوندىرىپ وتىرعان “وزەنمۇنايگاز” وندىرىستىك فيلي­الىنىڭ دا بۇل جەتىستىككە قوسىپ وتىرعان وزىندىك ۇلەسى بارى انىق. ارينە, بۇل جەڭىستىڭ بارلىعى بىزگە وزىنەن ءوزى كەلگەن جوق. بۇل – بار­لىق بۋىن مۇنايشىلاردىڭ تىنى­مسىز توككەن تەرى مەن ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. اسىرەسە, وزەن كەن ورنىن العاش يگەرگەن اردا­گەر­لەردىڭ ەرلىككە پارا-پار ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. ءبىز قازاق جەرىندەگى مۇناي سالاسىنىڭ ىرگەتاسىن ءوز قولدارى­مەن قالاپ, كۇللى عۇمىرىن قيىن­دى­عى كوپ وندىرىسكە ارناعان اردا ۇل­دا­رىمىزدى ارقاشان ماقتان تۇتا­مىز جانە ءدايىم ەسىمىزگە الىپ جۇرەمىز. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 230-عا جۋىق مۇناي جانە گاز كەن ورنى انىقتالعان. مۇناي قورى دالەل­دەنگەن قازاقستان مۇنايى الەمنىڭ 16 ەلىنە شىعارىلىپ وتىر. مىنە, وزەن كەن ورنى وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسىنىڭ ءبىرى. 1959 جىلى جەتىباي قۇرىلىمىندا اۋقىمدى زەرتتەۋ, بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى جانە 1961 جىلى №6 ۇڭعىدان ال­عاش­قى مۇناي بۇرقاعى اتقىلادى. سونداي-اق, وسى جىلى وزەن كەن ور­نى اشىلدى. كوز ىلەسپەس قىسقا ۋا­قىت ىشىندە بۇل كەن ورنىن زەرتتەۋ, مۇناي ءوندىرۋ جۇمىستارىن ىڭعاي­لاس­تىرۋ مەن وزگە دە دايىندىق شارالارىن جۇرگىزۋ قولعا الىنىپ, 1964 جىلى مۇناي ءوندىرۋ ءىسى باس­تالىپ كەتتى.  1975 جىلى قازاقستان ءون­دىرگەن “قارا التىننىڭ” 80 پايى­زىن (17 ملن. تونناعا جۋىق) وزەن مۇنايى قۇرادى. ماڭعىستاۋدا جوعارى قارقىنمەن شىعارىلعان مۇنايدىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا وندىرىلگەن “قارا التىن” 10 جىلدىڭ ىشىندە 2,4 ەسەگە ءوستى. مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ارقاسىندا ماڭعىستاۋلىق اۋماقتىق-وندىرىستىك كەشەن ءجىتى ءارى جىلدام قالىپتاسىپ ۇلگەردى. 1970-1980 جىلدار ارالى­عىندا رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق ونەركاسىپ ءونىمى 1,7 ەسەگە, مۇناي ونەركاسىبى بويىنشا ماڭعىستاۋ­دا­عى اۋماقتىق-وندىرىستىك كەشەنىنىڭ كولەمى 18 ەسەگە ءوستى. ارينە, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى باستى پەرسپەكتيۆاسى, كەمەل كەلەشەگى كاسپي قايراڭىنداعى كەن ورنىن يگەرۋمەن تىعىز باي­لا­نىستى. دەسەك تە, مۇناي ءوندىرىسىن­دەگى شيكىزات بازاسىنىڭ ۇدايى ءوندىرىسىن قامتۋ ماقساتىندا اكتيۆتى قوردى ۇدەتۋ كومپانيامىزدىڭ نە­گىزگى تاپسىرماسىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق-تىڭ 44 كەن ورىن بويىنشا 270 ملن. تونناعا جۋىق وندىرىلەتىن مۇناي قورى بار. كومپانيامىزدىڭ ءوندىرىپ وتىرعان “قارا التىنىنىڭ” 7,3 ملن. توننا­سى ماڭعىستاۋ وبلىسىنان, 5,1 ملن. تونناسى اتىراۋ جانە قازاقستان­نىڭ وزگە دە ايماقتارىنان ءوندى­رىلىپ وتىر. ءوز تاراپىنان كومپانيامىز ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن, جەراستى كەنىن يگەرۋ جونىندەگى كە­لىسىم-شارتتارىن تولىق كولەمدە ورىنداپ وتىر. “قازمۇنايگاز” بار­لاۋ ءوندىرۋ” اق-تىڭ وسىنداي يگىلىكتى ءىسىنىڭ ارقاسىندا جاڭاوزەن قالاسىنىڭ تۇرعىندارى سپورتتىق تاماشا نىساندارعا قولى جەتىپ, كومپانيا ەسەبىنەن دەنە شىنىق­تىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى جانە ورتالىق ستاديون سالىنىپ بەرىلدى. ەندى جەرگىلىكتى جاستاردىڭ ءوز ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانىپ, سپورت­پەن شۇعىلدانىپ, بيىك بەلەستەر مەن جاڭا جەڭىستەردى باعىندىرۋعا مۇمكىندىكتەرى تۋىپ وتىر. “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قۇرىلعان ساتىنەن باستاپ قول قويىلعان ءارىپ­تەستىك مەموراندۋمىنىڭ اياسىندا ماڭعىستاۋ وبلىستىق اكىمدىگىمەن الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك باعدارلاما­سى جۇزەگە اسىپ كەلەدى.  اعىمداعى جىلدىڭ 7 ايىنا 170 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىپ, قالاداعى 32 كاسىپ­ورىنعا جۇمىسپەن قامتۋ بولىمىندە تىركەۋدە تۇرعان جاڭاوزەندەگى 1000 جۇمىسسىز ازاماتتى جۇمىسقا ور­نا­لاستىردىق. سونىمەن قاتار, “قاز­مۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق-تىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 200 پاتەرلى كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرى­لى­سى باستالدى, “توڭىرەكشىڭ” قوس­القى شارۋاشىلىعىن 500 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىپ, 1500 جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدىق. مۇناي­شىلاردىڭ كاسىبي مەرەكەسىنە وراي قالامىزداعى ءتورت مەكتەپتىڭ سپورت­تىق الاڭشالارى جاساندى جابىن­دىلارمەن قايتا سالىنىپ, جىل سوڭىنا دەيىن بارلىعى ون مەكتەپكە 100 ملن. تەڭگە قارجىنى قۇرايتىن وسىنداي سپورتتىق الاڭشالار سالىنىپ بەرىلمەك. بارىڭىزگە بەلگىلى, كومپانيا­مىز­دىڭ جۇمىسكەرلەرىنىڭ ورتاشا جال­اقىسى تۇبەكتەگى جانە جالپى ەلى­مىز­دەگى ءبىز سەكىلدى وزگە كاسىپورىن­دارداعى جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەكاقى­سىنان الدەقايدا جوعارى. شىلدە ايىندا “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق-تىڭ وندىرىستىك في­ليال­دارىنا ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى. جاڭا جۇيەنىڭ ناتيجەسىندە 1,8 سالالىق كوەففيتسيەنتىن جانە 1,7 اۋداندىق كوەففيتسيەنتىن قوسا ەسەپتەگەندە ەڭبەكاقى ورتاشا ەسەپپەن 26,5 پايىزعا ءوسىپ وتىر. “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق-تىڭ بارلىق جۇمىسكەرلەرى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى تە­گىن ەرىكتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىمەن قامتىلعان. مۇنايشى­لار­دىڭ بالالارى جىل سايىن كوم­پانيا ەسەبىنەن ساۋىقتىرۋ لاگەر­لە­رىن­دە دەمالىپ كەلەدى. بالالارعا بە­رىلگەن جولداما قۇنىنىڭ 70 پايى­زىن كومپانيا ءوز ەسەبىنەن وتەپ, سونداي-اق, بۇلدىرشىندەردى چارتەر­لىك رەيستەرمەن ءتيىستى جەرىنە اپا­رىپ-اكەلۋدى ءوز موينىنا الىپ وتىر. “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندى­رۋ” اكتسيونەرلىك قوعامى “وزەن­مۇناي­گاز” جۇمىسكەرلەرىنىڭ الەۋ­مەتتىك-تۇر­مىس­تىق جاعدايىن جاق­سارتۋ باعىتىن­داعى جۇمىستارىن وسى جىلى ودان ءارى جالعاستىرىپ وتىر. 2009 جىلى وسى ماقساتقا كوم­پانيا 1,3 ملرد. تەڭگەدەن اسا قار­جى جۇمسادى. 2010 جىلى جۇ­مىس­كەرلەردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىس­تىق جاعدايىن جاقسارتۋعا ارنالعان باعدارلاما اياسىندا 1,6 ملرد.تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. ارينە, ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك سا­لا­داعى جۇمىستارىمىز ءالى دە كەمشى­لىكسىز ەمەس. دەسەك تە, “وزەنمۇ­نايگاز” مۇنايشىلارىنا جايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن ادىمدى قادام­دار مەن ناقتى ىستەر جۇزەگە اسىپ جاتىر. ەڭ باستىسى – مۇناي­شى­لاردىڭ جاعدايىن ودان ءارى جاق­سار­تۋعا ىزگى نيەتىمىزبەن قولىمىزدان كەلگەن ءىستى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز. كيىكباي ەشمانوۆ, “وزەنمۇنايگاز” وندىرىستىك فيليالىنىڭ ديرەكتورى. جاڭاوزەن قالاسى. تالانتتار تارتۋى “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسى ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىنە قاندايلىق قامقورلىق كورسەتىپ كەلە جاتقانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. كەشە, 3 قىركۇيەك كۇنى ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز كەشەنى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى قارساڭىندا مادەنيەت مايتالماندارى سول قامقورلىقتىڭ قايتارىمىن جاساۋعا تىرىستى. استاناداعى “قازاقستان” ورتالىق كونتسەرت زالىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇناي-گاز كەشەنى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنىنە ارنالعان مەرەكەلىك كونتسەرت شىن مانىندە تاماشا تالانتتاردىڭ تويعا لايىقتى تارتۋى بولىپ شىقتى. ءان مەن ءبيدىڭ نومىرلەرى سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن كورسەتەتىن شىمىر دا جۇمىر بەينەسيۋجەتتەرمەن قاتار ءورىلىپ, ادەمى كومكەرىلگەن بۇل كونتسەرتتىڭ وزىندىك ءبىر تاماشا ەرەكشەلىگى رەتىندە “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ءارتۇرلى قۇرىلىمدارىندا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇرگىزۋشى رەتىندە دە, ءانشى رەتىندە دە ونەر كورسەتۋىن اتاۋ ءجون. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ, “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى قايىر­گەلدى قابىلدين, ۇكىمەت مۇشەلەرى ۆلاديمير بوجكو, گۇلشارا ءاب­دى­قالىقوۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى كەنجەعالي ساعاديەۆ, مۇناي سالا­سى­نىڭ ارداگەرى راۆيل شىرداباەۆ, تاعى باسقا دا ايتۋلى ازاماتتار قاتىسقان بۇل كونتسەرتتىڭ تەلەۆيزيالىق نۇسقاسى كاسىبي مەرەكە كۇنى, ياعني 5 قىركۇيەكتىڭ كەشىندە “حابار” ارناسى ارقىلى كورسەتىلەدى. “ەگەمەن-اقپارات”. ىلگەرىلەۋدىڭ العىشارتتارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دا­مۋىندا “سنپس-اقتوبەمۇ­ناي­گاز” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ورنى ەرەكشە. اكتسيونەرلىك قو­عام بيىل 6 ملن. 50 مىڭ توننا مۇناي ءون­دىرۋدى مەجەلەپ وتىر. مۇنايعا ىلەسپە گازدى وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىنا باسا كوڭىل بولىنۋدە. بيىلعى جىلى ءبىزدىڭ كومپانيا مۇناي دايىن­داۋدىڭ ءتورتىنشى زاۋىتى مەن جاڭاجول كەن ورىندارىن­دا­عى تازارتىلماعان گازدى جەر قا­بات­تارىنا ايدايتىن كومپرەس­سور­لىق ستانسانىڭ قۇرىلىسى­نا قارجى ءبولىپ وتىر. بۇل نى­ساندار پايدالانۋعا بەرىلگەندە الاۋعا جاعىلعان گاز حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينا­لا­دى دەپ وتىر­مىز. وبلىس ەكونوميكاسى­نىڭ دامۋىنا مول ۇلەس قوسىپ وتىر­عان وسى كومپانيانىڭ يگى ىستەرى جۇرتشى­لىق­قا كەڭىنەن ءمالىم دەپ ويلايمىز. ءۇستى­مىزدەگى جىل­دىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ ءۇش نى­ساندا كۇردەلى قۇرىلىس جۇ­مىستارى باستالدى. بۇل نىسان­دار ايماقتىڭ ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-ينوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا كىرەدى. ولارعا جۇمسالا­تىن قارجى كولەمى 500 ملن. اقش دول­لا­رىن قۇرايدى. اقتوبە جەرىندە جۇمىس ىستە­گەن جىل­دارىندا “سنپس-اقتو­بەمۇنايگاز” اكتسيو­­نەرلىك قو­عامى ايماقتاعى الەۋمەت­تىك ماڭىزدى جوبالارعا كوڭىل ءبولدى جانە وسى جۇمىستاردى ودان ءارى جالعاستىرۋدا. كومپانيا ارقا­شاندا قولۇشىن سوزۋعا ءازىر. 1997 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن دەمەۋ­شىلىك قايىرىمدىلىق ماقساتتارعا 8 ملرد. تەڭگەنىڭ ۇستىندە قارجى باعىتتالدى. 2010 جىلى 650 ملن. تەڭگە جۇمسالدى. ونىڭ ىشىندە 100 ملن. تەڭگە اقتوبەلىك فەر­مەرلەرگە بەرىلەتىن جانار-جاعارماي­دىڭ قۇنىن وتەۋگە بەرىلدى. كوممۋنالدىق-ينفراقۇرى­لىم­دىق جوبالاردى قولداۋعا ۇلكەن كولەمدە دەمەۋشىلىك ءجار­دەم كورسەتىلۋدە. اۋىل شارۋا­شىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا, بۇقارالىق جانە كاسىپتىك سپورتقا ءبىراز قارجى بەرىلىپ كەلەدى. مادەنيەتكە, ونەر مەن عىلىمعا دا كومەك كور­سەتىلۋدە. مەرەكەلەردى ۇيىم­داس­تىرۋعا, از قامتىلعان وتبا­سى­لاردى قولداۋعا قايىرىمدىلىق جاسالۋدا. كومپانيا, سونداي-اق كوممۋنالدىق جۇمىستاردى, باي­لانىس جۇيەلەرىن دە قارجى­لان­دىرىپ, ەلدى مەكەندەردى گاز قۇ­بىرلارىنا قوسۋعا تىكەلەي جاردەم بەرۋدە. ماسەلەن, 2001 جىلى كوم­پانيا ۇلى وتان سوعىسى ار­دا­گەرلەرى ءۇشىن سەكسەن پاتەرلى ءۇيدى پايدالانۋعا بەردى. بەس جىلدىڭ ىشىندە نەمەسە 2002-2007 جىلدارى وبلىس مەكتەپ­تەرى 500 كومپيۋتەر جابدىق­تارىن الدى. ال مەديتسينا مەكەمەلەرى 57 جەدەل جاردەم اۆتوكولىگىن الدى. “سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” كومپانياسى رەسپۋبليكالىق كولەمدەگى قايىرىمدىلىق شا­رالارىنا دا تۇراقتى قاتىسا­دى. ولاردىڭ دا باعىتى سان-سا­لالى. تابيعات اپاتىنان زار­داپ شەككەن ەلدى مەكەندەرگە كومەك كورسەتۋ, عىلىمي ەڭبەك­تەردىڭ باسپالاردان شىعۋىنا جاردەم جاساۋ, تاعى باسقا جاعدايلار ۇنەمى ەسكەرىلەدى. ايماقتىڭ الەۋمەتتىك تۇر­مى­سىن جەڭىلدەتۋدە كومپانيا كوپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءوز كۇشىمەن ءوندىرىپ, وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىنە تومەن باعا­مەن تاۋارلى گاز بەرۋدى كوم­پانيا موينىنا الىپ وتىر. تاكتاليفۋم ەسەنعۇلوۆ,  “سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. اقتوبە وبلىسى.