ءاربىر ەگەمەن مەملەكەتتىڭ ءوز دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن كونستيتۋتسيالىق ساياساتى بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتىنىڭ نەگىزدەرى 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ايقىندالعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكانىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى قابىلدانىپ, ءومىر تالاپتارىنا وراي 1998 جانە 2007 جىلدارداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بارىسىندا ولارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق مەملەكەت باسشىسى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان سارابدال كونستيتۋتسيالىق ساياسات ارقاسىندا قازاقستان بۇگىنگىدەي جەتىستىكتەرگە جەتكەنى بارشاعا ايان. اتا زاڭىمىز قابىلدانۋىن كەزەكتى رەت مەرەكەلەۋ قارساڭىندا مىنانى اتاپ وتپەۋگە بولمايدى – وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاندا جاسالعان يگى ىستەردىڭ ءبارى دە كونستيتۋتسيا قاعيدالارى ساقتالا وتىرىپ جاسالدى.
سوڭعى كەزدەرى قۇقىق تەورياسى مەن پراكتيكاسىندا “كونستيتۋتسيالىق ساياسات” جانە “كونستيتۋتسيا” دەگەن كاتەگوريالاردىڭ اراقاتىناسىن زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل بولىنۋدە.
سوندا كونستيتۋتسيالىق ساياسات دەگەنىمىز نە؟
مەنىڭشە, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق ساياسات مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىن كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ, وڭتايلاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قۇرۋ جونىندەگى عىلىمي نەگىزدەلگەن, ءدايەكتى جانە جۇيەلى تۇردەگى قىزمەتى بولىپ تابىلادى. ول ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ زاڭدىق يدەيالارى مەن قاعيداتتارىن ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىرۋدان, كونستيتۋتسيا مەن كونستيتۋتسيالىق زاڭنامانى قابىلداۋدان, جەتىلدىرۋدەن جانە جۇزەگە اسىرۋدان تۇرادى.
كوپتەگەن ورتاق بەلگىلەرى بولۋىنا قاراماستان, “كونستيتۋتسيالىق ساياسات” جانە “كونستيتۋتسيا” ۇعىمدارىنىڭ بارلىق قىرلارى ءبىر-بىرىنە تۇسپا-تۇس كەلە بەرمەيدى. كونستيتۋتسيالىق ساياساتتىڭ ءمان-ماعىناسى ەداۋىر كەڭىرەك جانە ول كونستيتۋتسيا مەن قولدانىستاعى زاڭنامانى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىندە كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتۋ جانە قورعاۋدان, مەملەكەتتىك بيلىكتى قولدانۋدان, تۇلعانىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ۇيىمدىق-زاڭدىق شارتتارىن جاساپ بەرۋدەن, مەملەكەتتىك-ساياسي قاتىناستار سالاسى مەن ازاماتتىق قوعام اياسى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋدان تۇرادى.
مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭى مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە, كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋ مەن ونىڭ ادىستەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي كونستيتۋتسيا نورمالارى تىكەلەي جانە جانامالاي قولدانىلادى. ەگەر كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىندە, ادەتتە, كونستيتۋتسيالىق نورمالار جەتكىلىكتى بولىپ جاتسا, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتار اراسىنداعى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىق قاتىناستاردا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى فورمالدى تۇردە كوبىرەك ايقىندالىپ, بەلگىلەنۋى قاجەت. بۇل اكىمشىلىك, ازاماتتىق, ەڭبەك, قىلمىستىق, جەر, قارجى قۇقىعىنىڭ جانە ونىڭ وزگە دە سالالارىنىڭ نورمالارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. سوڭعى جاعدايدا كونستيتۋتسيالىق نورمالار, قۇقىقتىڭ ءتيىستى سالالارىندا ناقتىلانا كەلە, جانامالاي قولدانىلادى. سونىمەن بىرگە بۇل كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ تىكەلەي قولدانىلۋى توقتايدى دەگەندى بىلدىرمەيدى.
كونستيتۋتسيالىق نورمالار كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن زاڭنامالىق اكتىلەردى شىعارۋ تۇرىندە دە قولدانىلۋى مۇمكىن. ماسەلەن, نەگىزگى زاڭنىڭ ءتيىستى نورمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت تۋرالى, پارلامەنت جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى, ۇكىمەت, سايلاۋ, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم, سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تۋرالى جانە ت.ب. كونستيتۋتسيالىق زاڭدار قابىلداندى.
كەي جاعدايلاردا نەگىزگى زاڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن بەكىتىپ, ولاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدى, ىسكە اسىرۋ جانە قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن بەلگىلەۋدى زاڭ شىعارۋشىنىڭ ايرىقشا قۇزىرەتىنە جاتقىزادى. مىسالى, كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇندىلىقتار يەرارحياسىنا سايكەس ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ قىلمىستىق كودەكستىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى دەپ ايقىندالعان. قك ەرەكشە ءبولىمىنىڭ قۇرىلىمى دا وسىنى ەسكەرە وتىرىپ قۇراستىرىلعان. قىلمىسقا قارسى كۇرەس پروبلەماسىنا دەگەن مۇنداي جان-جاقتى ۇستانىم بىرنەشە مىندەتتىڭ اتقارىلۋىن: قىلمىستىڭ الدىن الۋدى, وعان قارسى كۇرەستى, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى, قىلمىس جاساعان ادامداردى ۋاقتىلى تۇزەۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ مازمۇنىن زاڭنامالىق تولتىرۋ كەزىندە قايشىلىقتار بولۋى مۇمكىن. وسى يگىلىكتەر مەن ولارعا قول سۇعىلۋىنا مەملەكەت تاراپىنان شارا قولدانۋ دەڭگەيىنىڭ اراقاتىناسى حالىقتىڭ قۇقىقتىق ءمادەنيەتىنە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارعا, تاريحي كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە ت.ب. قاراي ءارتۇرلى بولۋى ءمۇمكىن. ماسەلەن, ءسوز بوستاندىعى قۇقىعىن جانە تۇلعانىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىنىڭ قورعالۋىنا قۇقىعىن زاڭنامالىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى جالا جاپقانى جانە قورلاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق شارالارىن بەلگىلەۋگە قاتىستى پىكىرتالاس تۋىنداۋىنا نەگىز بولدى.
وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق جانە جاي زاڭدار, زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر قابىلدانعاندا, سونداي-اق بۇكىل قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى قالىپتاستىرىلعاندا نەگىز ەتىپ الىناتىن كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتىن ءبىلدىرۋدىڭ نەگىزگى نىسانى بولىپ تابىلادى دەپ ايتۋعا بولادى.
كونستيتۋتسيالىق ساياسات تا مەملەكەتتىڭ ءوزى سياقتى ۇنەمى دامۋدا بولادى, ويتپەگەن كۇندە ول دامۋدىڭ “تەجەگىشىنە” اينالادى. كونستيتۋتسيانىڭ وزىندە وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءتارتىبى كوزدەلگەن. قازاقستاندا 1998 جانە 2007 جىلدارى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار سونىڭ جارقىن دالەلى. ۋاقىت بۇل شەشىمدەردىڭ دەر كەزىندە جانە دۇرىس قابىلدانعانىن كورسەتتى.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتىنىڭ نەگىزدەرى تۋرالى ايتا كەلە, ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ايقىنداۋداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايرىقشا ءرولىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. نەگىزگى زاڭعا (40-باپ) ساي رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ قوعامدىق جانە ساياسي ءومىرىندەگى دەموكراتيالىق قايتا وزگەرتۋلەر, نارىقتىق ەكونوميكا تالاپتارىنا ساي جۇرگىزىلگەن ەكونوميكالىق رەفورمالار, قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىق, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋى – وسىنىڭ ءبارى دە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى ەنگىزىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا مەيلىنشە تولىق ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قاتاڭ تالابى سەپ بولۋدا. پرەزيدەنتتىڭ 2002 جىلعى 20 قىركۇيەكتەگى جارلىعىمەن ماقۇلدانعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىقتىق يدەيالارى قازاقستاندا دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت ينستيتۋتتارىن ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق, ۇيىمدىق جانە باسقا شارالاردا جۇزەگە اسۋعا ءتيىس دەپ اتاپ ءوتىلدى. وتكەن جىلى تامىز ايىندا مەملەكەت باسشىسى بەكىتىپ, قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا بۇل باعىت ساقتالدى, جانە كونستيتۋتسيانىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىن, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى مەن ونىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ قىزمەتىندە تولىققاندى ىسكە اسىرۋ, بۇل رەتتە كونستيتۋتسيانى تىكەلەي قولدانۋمەن قاتار اعىمداعى زاڭناما جانە قۇقىق قولدانۋ ارقىلى ونىڭ الەۋەتىن قامتاماسىز ەتۋ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ ماڭىزدى مىندەتى رەتىندە ايقىندالدى.
ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىن تاڭداپ العان مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ رەتتەۋشىلىك الەۋەتى ءالى دە سارقىلعان جوق. كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرى, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, مەنشىك نىساندارى ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى قاجەتتىلىكتەرى مەن تاريحي دامۋ ءۇردىسىن ەسكەرەدى. وسى كونستيتۋتسيا نەگىزىندە ۇلتتىق زاڭناما ءومىر ءسۇرىپ, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار قۇرىلىپ, دامىپ وتىرادى.
وسى ۇزدىكسىز ۇدەرىس كەزىندە نەگىزگى زاڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن كونستيتۋتسيالىق پراكتيكا قالىپتاسۋى ءۇشىن قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋ, كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ ءىس جۇزىندە قولدانىلۋىن جانە ولاردىڭ ءبىرىزدى قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى.
وسى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا ءتيىستى وكىلەتتىك بەرىلگەن ورگاندار جۇيەسى قىزمەت ىستەيدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ كەشەندى جانە كوپدەڭگەيلى مىندەت بولىپ تابىلادى, ونىڭ جاي-كۇيى ءۇشىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتار, سونداي-اق ازاماتتار جاۋاپتى.
بۇلاردىڭ ءبارى دە ءوز مىندەتىن ويداعىداي اتقارىپ ءجۇر دەپ ويلايمىن. كونستيتۋتسيا قابىلدانعان كۇننەن بەرى ونداعى كوزدەلگەن ءتۇبەگەيلى قۇندىلىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن از جۇمىس اتقارىلمادى. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقشىسى – تاۋەلسىز سوت جۇيەسى قۇرىلىپ, ۇنەمى جەتىلدىرىلۋدە. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جوعارى قاداعالاۋى كەز كەلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋعا عانا ەمەس, ونىڭ جولىن كەسۋگە دە ءمۇمكىندىك بەرەدى. ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى قۇرىلىپ, ونىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىك قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرىن تولىقتىردى.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ ءۇستىمىزدەگى جىلعى 29 قاڭتاردا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جاريالانعان قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بۇكىل قازاقستان قوعامىن, سونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن دە جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسى قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە, ەكپىندى ىشكى ۆەدومستۆولىق مۇددەدەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاراي اۋىستىرۋعا, سونداي-اق حالىقارالىق جوعارى ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن جاڭا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا قاراي العان باعىتىمىز جالعاسا بەرەتىنىن جانە ءبىر رەت قۋاتتادى.
قازاقستان ءوز ىشىندەگى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى جاعدايلار بويىنشا حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارى الدىندا اقتالۋمەن عانا شەكتەلىپ, “قورعانىس” شەبىن ۇستاپ كەلگەن ۋاقىت ءوتتى. ەندى ءبىز كەم-كەتىگىمىزدى تۇزەپ قانا قويماي, باسقا ەلدەر ءۇشىن ۇلگى دە بولا الاتىنىمىزدى كورسەتۋگە دايىنبىز.
سونىمەن قاتار كەمشىلىكتەردىڭ ءبارى دە تولىعىمەن شەشىلدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن ەل باسشىلىعى جاقسى بىلەدى. ەڭ باستىسى – مەملەكەتىمىز وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرا بەرۋگە نيەتتى ەكەنىن ايقىن ءبىلدىردى.
كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قورعاۋ جانە كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىن ءبىرىزدى ءتۇسىندىرۋ تەتىگىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مامانداندىرىلعان مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلادى.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى دامۋىنا قاراي وتىرىپ, قازىرگى ۇلتتىق كونستيتۋتسيالىق ساياساتتىڭ جەكەلەگەن تۇجىرىمدامالىق باعىتتارىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قورىتا جيناقتاعانىن اتاي كەتكەن ءجون. وتكەن جىلدار ىشىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 180-گە جۋىق ءوتىنىش قاراپ, 140-تان استام نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلدادى.
كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ نەمەسە زاڭداردىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەرۋ تۋرالى ءوز شەشىمدەرى ارقىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس زاڭ شىعارۋدىڭ باسىمدىقتارىن جانە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىق پراكتيكانىڭ ۆەكتورلارىن بەلگىلەيدى. رەسپۋبليكانىڭ قولدانىستاعى قۇقىعى جۇيەسىنىڭ باستاۋلارى مەن يەرارحياسىن, پارلامەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ, سوتتاردىڭ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگىن, زاڭ شىعارماشىلىعى ۇدەرىسىنىڭ نەگىزدەرىن ايقىنداۋ, ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ورگاندارى اراسىنداعى تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىنىڭ ءىس-ارەكەت تەتىگىن, تىلدەردىڭ مارتەبەسىن, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن زاڭمەن شەكتەۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق جول بەرىلەتىن شەكتەرىن ەكشەلەۋ بويىنشا تۇجىرىمدامالىق ۇستانىمداردى دا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بەكىتكەن بولاتىن.
ماسەلەن, 2001 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى №18/2 قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسيانىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن ... الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى;.. ” دەپ جازىلعان 1-بابىنىڭ 1-تارماعىنا رەسمي ءتۇسىندىرمە بەردى. بۇل كونستيتۋتسيالىق نورما قازاقستاننىڭ, مەملەكەت مۇمكىنشىلىگىنە قاراي وتىرىپ, ءوزىنىڭ ازاماتتارىنا يگىلىكتى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا جانە جەكە ادامنىڭ ەركىن دامۋى ارقىلى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە الاتىن مەملەكەت رەتىندە دامۋعا نيەت تانىتادى دەگەندى بىلدىرەدى.
2008 جىلعى 27 اقپانداعى №2 نورماتيۆتىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق جول بەرىلەتىن شەكتەرىنە قاتىستىرا وتىرىپ, ەگەر مۇنداي شەكتەۋ زاڭدى تۇردە نەگىزدەلگەن ماقساتقا بارابار جانە ادىلدىك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن, كونستيتۋتسيالىق ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ ءۇشىن تەپە-تەڭ, مولشەرلەس جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتتە قاجەتتى بولسا, وندا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا شەكتەلۋى مۇمكىن, دەپ اتاپ كورسەتتى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جانە وزگە دە تىلدەرىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا دا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس رەسمي تۇسىندىرمە بەردى (1997 جىلعى 8 مامىرداعى №10/2 قاۋلى جانە 2007 جىلعى 23 اقپانداعى №3 قوسىمشا قاۋلى). كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ تۇسىندىرمەسىنە سايكەس, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە كونستيتۋتسيالىق جولمەن باياندى ەتىلۋىنەن كەلىپ شىعاتىنى, قازاق ءتىلى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن ايقىندايتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, ونىڭ ەگەمەندىگىن ءرامىزدەيدى جانە قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىن بىلدىرەتىن, رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق ءمارتەبەسىنىڭ ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جوعارى ساياسي-قۇقىقتىق مارتەبەسى ونىڭ جاريا-قۇقىق سالاسىندا قىزمەت ەتۋىنىڭ ايرىقشىلىعى نە باسىمدىلىعى كونستيتۋتسيادا باياندى ەتىلىپ, زاڭداردا بەلگىلەنۋى مۇمكىن ەكەندىگىمەن راستالادى. زاڭناما جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى كونستيتۋتسيانىڭ 14-بابى 2-تارماعىنىڭ نورماسىن ەسكەرۋگە ءتيىس, بۇل نورماعا ساي ەشكىمدى ەشقانداي, سونىڭ ىشىندە تىلىنە بايلانىستى, كەمسىتۋگە بولمايدى.
زاڭداردى نەمەسە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى نە ولاردىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىپ جانە ولاردىڭ كۇشىن جويا وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس “جاعىمسىز زاڭ شىعارۋشى” رەتىندە ءجيى كورىنىپ وتىرادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 25 زاڭدى جانە حالىقارالىق شارتتى, اتاپ ايتقاندا, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭدى, ازاماتتىق كودەكستى (ەرەكشە ءبولىم), “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني ءبىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭدى, قىلمىستىق, ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنىڭ, “جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى جانە ونىمەن جاسالاتىن ءمامىلەلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى”, “نوتاريات تۋرالى” زاڭداردىڭ, “بايقوڭىر” كەشەنىن جالعا بەرۋ تۋرالى شارتتىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ “بايقوڭىر” كەشەنى اۋماعىندا قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءوزارا ءىس-ارەكەتى تۋرالى كەلىسىمنىڭ نورمالارىن تولىعىمەن نەمەسە ءبىر بولىگىندە كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تاپتى.
سونىمەن بىرگە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىن قۇقىق تەورياسىندا “جاعىمدى زاڭ شىعارۋشى” دەپ تە اتايدى, ويتكەنى ءوز شەشىمدەرىندە ولار تەكسەرىلگەن اكتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ەمەستىگىن اتاپ قانا قويماي, انىقتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن دا ۇسىنىپ وتىرادى. ولار فورمالدى تۇردە جاڭا قۇقىق نورماسىن جاساماي, جالپى قاعيدالاردى ايقىنداپ وتىرسا دا, دەگەنمەن, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزىن قالاپ, جاڭا زاڭنامالىق رەتتەۋ ولشەمدەرىن قالىپتاستىرادى, سونداي-اق كەزدەسكەن قايشىلىقتار زاڭنامالىق جولمەن رەتتەلگەنگە دەيىن قولدانىلاتىن ەرەجەلەردى ايقىندايدى. وسى جىلدار ىشىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارىنا سايكەس 65 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ولار قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ تۋرالى قاۋلىلارىنا سوتقا شاعىمدانۋ, ايىپتالۋشىنىڭ وزىنە قاتىستى قىلمىستىق ءىستى القابيلەر قاتىساتىن سوتتىڭ قاراۋى تۋرالى ءوتىنىشتى الدىن-الا تەرگەۋدىڭ سوڭىندا عانا ەمەس, سوتتىڭ وزىندە دە مالىمدەۋى, مەملەكەت ەسەبىنەن ءجابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى تولەۋ جانە بىلىكتى زاڭ كومەگىن كورسەتۋ, “مەملەكەت كورسەتەتىن قىزمەت” پەن “مەملەكەتتىك فۋنكتسيا” ۇعىمدارىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ ماسەلەلەرىنە جانە ت.ب. قاتىستى.
ءوز قىزمەتىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, تۇپتەپ كەلگەندە, ەل پرەزيدەنتى ايقىنداعان قازىرگى زامانعى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق ساياساتتىڭ ۆەكتورلارىن دامىتادى. پارلامەنت, ۇكىمەت جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باسقا دا ورگاندارى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ اكتىلەرىنىڭ تەگەۋرىندى سيپاتىن مويىنداپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاۋلىلارى مەن جولداۋلارىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستاردى كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن ءتۇسىنۋدەگى اقيقات دەپ قابىلدايدى.
قورىتا كەلە, “كونستيتۋتسيالىق ساياسات” جانە “كونستيتۋتسيا” ۇعىمدارى مەملەكەت پەن قوعام ساناسىنا ءسىڭىپ, جىل ساناپ نىعايىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەندى بۇل كاتەگوريالاردى ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ولاردى باسشىلىققا الۋعا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. قولعا الىنىپ جاتقان شارالار ساتتىلىكپەن اياقتالۋى ءۇشىن ولار تەرەڭ ءارى جان-جاقتى بايىپتاۋدى قاجەتسىنەدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بىرنەشە رەت قايتالاپ وتكەندەي, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى, ءاربىر قازاقستاندىق تىزە قوسىپ, ەسەلى ەڭبەك ەتكەندە عانا الدىمىزعا قويعان بيىك ماقساتتارعا جەتەتىن بولامىز.
يگور روگوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى.