قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قىزمەت ەتەمىن!
1992 جىلدىڭ 18 تامىزىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى قۇرىلدى. وسى كۇننەن باستاپ قازاقستاندىق شەكارا قىزمەتىنىڭ ءتول تاريحى باستاۋ الدى.
ارينە, قازىر سول باستاۋ العان ۋاقىتقا بايىپتاي كوز جىبەرىپ, سارالاي قارار بولساق, ول كەزدىڭ دە وزىندىك ءبىر ۋاقىتشا قيىنشىلىقتارىنىڭ بولعانىن اڭعارامىز. ماسەلەن, ول كەزدە كوپتەگەن بىلىكتى وفيتسەرلەر وزدەرىنىڭ تاريحي اتامەكەندەرىنە قونىس اۋدارىپ جاتتى. سونىڭ سالدارىنان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شەكارا قىزمەتىنە بىلىكتى دە ساۋاتتى ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ف.ە.دزەرجينسكي اتىنداعى شەكاراشىلاردىڭ جوعارى كوماندالىق ۋچيليششەسى ەلباسىنىڭ جارلىعى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ قاراماعىنا وتكەننەن كەيىن, اتالعان ءماسەلەنى شەشۋ وسى اسكەري وقۋ ورنىنا جۇكتەلدى. ءسويتىپ, از ۋاقىتتىڭ ءىشىندە وسىنداي كەم-كەتىكتەردىڭ ورنىن تولتىرىپ, شۇعىل تۇردە شەشكەن سوڭ كەلەسى كەزەكتە مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىن زاڭ تالاپتارى اياسىندا جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇردى.
سوعان وراي رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنىڭ ۇزاق تالقىلاۋىنان كەيىن 1993 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى” جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارا اسكەرلەرى تۋرالى” ماڭىزدى زاڭدار دۇنيەگە كەلدى. مىنە, سودان بەرى اتالعان زاڭنىڭ اياسىندا ۇقك شەكارا قىزمەتى وزدەرىنىڭ مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. كەيىننەن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتى تۋرالى” زاڭىنىڭ 1-بابىندا: “قر ۇقك شەكارا قىزمەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن كۇزەتۋ مەن قورعاۋعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگىنە, اۋماقتىق تۇتاستىعىنا جانە قول سۇعىلماۋىنا, قاستاندىق جاسالۋىنىڭ الدىن الۋعا جانە جولىن كەسۋگە ارنالعان”, – دەپ ايقىن جازىلعانداي, مەملەكەتتىك شەكارانىڭ قاستەرلى ۇعىم ەكەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىققا قول سۇعىلۋعا بولمايتىندىعىنىڭ حالىقارالىق قاعيداتىن ەل تۇرعىندارى تولىعىمەن ءتۇسىنىپ, اتالعان زاڭنىڭ تالاپتارى مۇلتىكسىز ورىندالا باستادى.
بۇل قۇجاتتاردىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاريحىندا شەكارامىزدى تۇڭعىش رەت رەسمي تۇردە مويىنداپ, ونىڭ كۇزەتىن قۇقىقتىق تۇرعىدا دەربەس قورعاۋعا باعىتتالعان العاشقى زاڭ ەدى. سوناۋ كەڭەس وداعى كەزىندەگى قابىلدانعان “مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى” زاڭدا پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ شەكارا كەڭىستىگىن تۇتاس قامتىعان جالپىلاما ورتاق تۇسىنىكتەر بار بولاتىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى دەگەن ۇعىمنىڭ العاش رەت تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلۋى وسى زاڭنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى.
شەكاراشىلار وسى جىلدار ارالىعىندا ۇلكەن بەلەستەردى ارتقا تاستادى. ماسەلەن, كەڭەس وداعى كەزىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى شەكارانى عانا كۇزەتىپ كەلسەك, ەندى تاۋەلسىز ەلدىڭ شەكاراسى بارلىق ەندىكتەرى بويىنشا تولىق كۇزەتىلە باستادى. ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت شەكارامىزدى تولىق بەلگىلەپ الدىق. مەملەكەتتىك شەكارا ساياساتى جونىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ: “قازاقستان ءوزى شەكتەسەتىن رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, تۇركىمەنستان جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرىمەن شەكارا ماسەلەسىن ءبىرجولاتا شەشىپ, حالىقارالىق قۇجاتتارمەن بەكىتتى. بۇل – قۇرلىقتاعى شەكاراسىنىڭ ءوزى 14 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇلكەن تابىسى. ءبىز بارلىق كورشىلەرىمىزبەن ورنىققان ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ادال ارىپتەستىكتى قاستەرلەيمىز جانە ونى الداعى ۋاقىتتا دا ەسەلەي بەرەتىن بولامىز” دەپ اتاپ ايتتى. ەلباسىمىزدىڭ وسى سوزىنەن-اق, مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ ءمان-ماعىناسىنىڭ اۋقىمدىلىعى مەن حالىقارالىق ساياساتتاعى بيىك ورنىن مەجەلەپ بەرگەندىگىن اڭعارامىز.
بيىل كورشىلەس قىرعىز ەلىندەگى ساياسي تولقۋلارعا بايلانىستى اراداعى مەملەكەتتىك شەكارا ۋاقىتشا جابىلدى. وعان قوسا شەكاراشىلاردىڭ جۇمىسى دا كۇشەيە ءتۇستى. مەملەكەتتىك شەكارا قاتاڭ كۇزەتكە الىنىپ, ءتول مىندەتتەر ويداعىداي اتقارىلۋ ءۇشىن قوسىمشا قاجەتتى ادام رەسۋرستارى مەن تەحنيكالىق جاراقتار تارتىلدى. مۇنداي شارا وتانداستارىمىزدىڭ جەكە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولعا الىنعان بولاتىن. كورشى ەلدەگى جاعداي تۇراقتانعانشا قر ۇقك شەكارا قىزمەتى قورعانىس, ىشكى ىستەر جانە توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيسترلىكتەرمەن, ءىىم اسكەرلەرى سەكىلدى كۇش-قۋات قۇرىلىمدارىمەن ىقپالداسىپ قىزمەت اتقاردى. مەملەكەتتىك شەكارا ماڭىندا اۋماقتىق تۇتاستىعىمىز بەن ەل قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلەتىندەي وقىس وقيعا بولعان جوق. شەكاراشىلارىمىز بۇل مەرزىمدە دە وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان مىندەتتىڭ بيىك تالابىنان شىعا ءبىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارا اشىلىپ, وتكىزۋ رەجىمى قالىپقا كەلتىرىلدى.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ شەكارا شەبىن بەكىتۋ جۇمىستارىن كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزۋ قولعا الىندى. ونىڭ كۇزەتىن لايىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان شەكارا قىزمەتىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتى مەن الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەرىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ءجىتى كوڭىل اۋدارىلۋدا. وڭتۇستىك وڭىردە قىزمەت اتقاراتىن شەكارا قىزمەتى بولىمدەرىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, ولارعا قاجەتتى عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, ينجەنەرلىك قوندىرعالارمەن قامتاماسىز ەتۋ, شەكارانى قىراعى كۇزەتۋگە قاجەتتى باسقا دا كۇش-قۇرال, رەسۋرستارمەن جاساقتاۋ جوعارى دەڭگەيدە ءجۇرگىزىلۋدە. بيىل پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءو.شوكەەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلدى. جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى وڭتۇستىكتەگى شەكارا شەبىن بىرنەشە رەت ارالادى. شەكارانى بەكىتۋگە قاجەتتى قاراجات كولەمىن انىقتاپ, اتقارىلار شارالاردى بەلگىلەدى. ناتيجەسىندە وسى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2010-2011 جىلدارعا 15 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. سونداي-اق, وسى قاراجاتتار ەسەبىنەن قازاق-قىرعىز شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىن جاڭادان كەڭەيتۋ جوسپارلانۋدا. ويتكەنى, وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ شاعىندىعىنا وراي جازعى تۋريستىك ماۋسىم كەزىندە ازاماتتاردىڭ ءارى-بەرى ءوتۋى كوپتەگەن قيىندىقتار تۋىنداتىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە 8 باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتتەرى پايدالانۋعا بەرىلدى.
تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالاتىن نارسە, 2001 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ بارلىق شەكاراسىنداعى باقىلاۋ-وتكىزۋ ورىندارىندا بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە ورناتىلدى. بۇل جۇيەنىڭ ۆيزالىق قۇجاتتاردى رەسىمدەۋگە, شەكارادان ءارى-بەرى وتكەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا قىلمىسقا قاتىسى بار-جوقتارىن انىقتاۋدا كوپ كومەگى ءتيىپ وتىر.
كەدەن وداعىنىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا دا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق. وسى قۇرىلىمنىڭ شەڭبەرىندە شەكاراشىلاردىڭ قىزمەتى دە كۇشەيە تۇسۋدە. كەدەن وداعى – بۇل بۇرىنعى پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ءوزارا ىقپالداسۋىنىڭ باستاۋى. سوعان وراي شەكارا شەبىندە ءوزگەرىستەر ورىن الدى. بىراق ول كوبىنە كەدەندىك بولىمشەلەرگە قاتىستى. 2001 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ شەكاراشىلار كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكارالارىن قاداعالاۋعا باسا ءمان بەرۋدە. قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان, تۇركىمەنستانمەن اراداعى شەكارا كۇزەتى كۇشەيتىلدى. بۇل دەگەنىڭىز, الدىڭعى شەپتە قىزمەت اتقاراتىن شەكارا قۇرىلىمدارىنا قويىلاتىن تالاپ تا, جاۋاپكەرشىلىك تە كۇشەيدى دەگەن ءسوز.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.