1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قولدانىستاعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى – ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جوعارى قۇندىلىقتار رەتىندە تانىلعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەموكراتيالىق ءتارتىبىنىڭ نەگىزدەرىن بەلگىلەگەن اتا زاڭىمىز قابىلداندى. سودان بەرى ون بەس جىل ءوتتى. بۇگىنگى كونستيتۋتسيا – رەسپۋبليكانىڭ دەموكراتيالىق ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى. بۇل قاراپايىم جاقسى نيەتتەر دەكلاراتسياسى عانا ەمەس, ءتىكەلەي قولدانىستا ناقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇجات.
كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىندا ەلەۋلى قادام بولدى. ونى ءوز ەركىمەن حالىقتىڭ ءوزى بەكىتتى. سول ارقىلى ەركىن دە قارقىندى دامۋعا, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك مەملەكەت پەن ءادىل قۇرىلعان قوعام پايداسى ءۇشىن ساياسي ءارى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, قۇقىقتىڭ جوعارى بەدەلى مەن سوت تاۋەلسىزدىگىنە تۇپكىلىكتى تاڭداۋ جاسادى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قازاقستان ءۇشىن دەموكراتيا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەردى, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە سەنىمدى, ىنتىماقتاستىقتا دايىن سەرىكتەس رەتىندە جول اشتى. سونىمەن بىرگە حالىقارالىق قوعامداستىقتا تەڭ قۇقىلى مۇشە رەتىندە قۇرمەتتەۋگە جانە ساناسۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى الەم قازاقستاندى قارقىندى ەكونوميكالىق ۇلگىسى بار جانە دەموكراتيالىق رەفورمالاردى وتكىزۋ ۇستىندەگى ورنىقتى, ويداعىداي دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە قابىلدايدى.
ەلىمىز بۇكىل الەمدىك ماڭىزى بار حالىقارالىق ساياسات جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋدا. بيىل مەملەكەتىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) توراعالىق ەتۋى – سونىڭ ايعاعى.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى تابىستارى ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەدەلىنىڭ وتە جوعارى بولۋىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل ەلىمىز بەن ونىڭ كوشباسشىسى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى.
كونستيتۋتسيا تىكەلەي رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن ازىرلەنگەندىكتەن, ەلباسىنىڭ كەلەسى سوزدەرىن كەلتىرگەن ورىندى دەپ سانايمىن: ء“بىزدىڭ بورىشىمىز – كونستيتۋتسياعا قۇرمەتپەن قاراۋ. ونى ەلىمىزدى, تاريحىمىزدى قۇرمەتتەگەندەي قۇرمەتتەۋ كەرەك. كونستيتۋتسياعا قۇرمەتپەن قاراماساق جانە ونىڭ نورمالارىن مۇلتىكسىز ساقتاماساق, قوعامدىق كەلىسىمگە, تارتىپكە, بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىققا, دەمەك وتانىمىزدىڭ قولايلى بولاشاعىنا قول جەتكىزبەس ەدىك”. وسىناۋ سوزدەرگە اتا زاڭىمىزدىڭ بۇكىل ءمان-ماڭىزى سىيىپ تۇر.
بۇگىندە قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانعاننان بەرى وتكەن ون بەس جىلدا پرەزيدەنتتىك بيلىك نىق تۇردە قالىپتاستى, بارلىق بيلىك تارماقتارى بارىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدە.
كونستيتۋتسيادا سوت جۇيەسى جۇمىسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى قالانعان. ءارى وسى قاعيداتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسقا, سوت جۇيەسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ساپاسىنا تىكەلەي قاتىسى بار, بۇلار: ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سوت تورەلىگىن ساپالى اتقارۋ, ءاربىر ازامات ءۇشىن سوتتا قورعاۋ كەپىلدىگى, ايىپتالۋشىنىڭ كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى جانە اتا زاڭنان تىكەلەي تۋىندايتىن باسقا دا بىرقاتار قاعيداتتار.
سوڭعى جىلدارى كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرىن, سونىڭ ىشىندە سوت جۇيەسى تۋرالى ەرەجەلەردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ كوپتەگەن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن جانە كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ بويىنشا وعان جۇكتەلگەن مىندەتتەرىن ورىنداي الاتىن دەربەس ءارى تاۋەلسىز سوت جۇيەسى قۇرىلدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋ جىلدارىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار سوت بيلىگىن ۇيىمداستىرۋ نەگىزدەرىن دامىتۋعا, ونى كادرلىق جانە قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋگە, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ەدى.
قازىرگى زامانعى سوت جۇيەسى – مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇراۋشىلاردىڭ ءبىرى, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي جاڭعىرۋ جولىندا ەلدى دەموكراتيالىق دامىتۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. ازاماتتاردىڭ قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق قۇقىقتىق ساياساتقا كوزقاراسى, قوعامنىڭ بيلىككە سەنىم ءبىلدىرۋ دەڭگەيى ونىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى.
2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ ساياسي جاڭعىرۋىنداعى كەلەسى قادام بولدى. پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ, پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن نىعايتۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ, سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامىتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ جاعىنا قاراي بيلىكتەگى وكىلەتتىكتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتەر قايتا ءبولىندى.
كونستيتۋتسياعا 2007 جىلى ەنگەن تۇزەتۋلەردىڭ ارقاسىندا سوت تورەلىگى جۇيەسى سەنىمدى قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرگە يە بولدى. سوت جۇيەسى مەن سوت تورەلىگىن اتقارۋ جۇمىسىن رەتتەيتىن ءبىرقاتار جاڭا زاڭدار قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, سوتتاردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا ەل پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ولارعا قول سۇعىلماۋ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىكتەرىن ايقىندايتىن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى” زاڭ قابىلداندى.
جالپى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى” زاڭ سوت جۇيەسىنە بىلىكتى كادرلاردى ىرىكتەۋ جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋگە, ەلدە سوت بيلىگىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا جانە نىعايتۋعا, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ولارعا قول سۇعىلماۋ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
زاڭ قابىلدانعاننان بەرى جوعارى سوت كەڭەسى ءوز جۇمىسىن جانداندىرا ءتۇستى. ەگەر 2008 جىلى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ 4 وتىرىسى, 2009 جىلى 12 وتىرىسى وتسە, اعىمداعى جىلى 7 وتىرىس ءوتتى. وتىرىستاردا سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ولارعا قول سۇعىلماۋ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ, سۋديالاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ جانە ورنالاستىرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, سوت جۇيەسى تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنەدى.
“قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى” زاڭدا العاش رەت كەڭەس ءتۇرلى ساناتتاعى سوت لاۋازىمدارىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋدى ءجۇرگىزۋ كەزىندە ەسكەرەتىن جەكەلەگەن كريتەريلەر بەكىتىلدى.
جەرگىلىكتى جانە باسقا دا سوتتار سۋديالارىنىڭ بوس لاۋازىم ورىندارىنا ورنالاسۋعا كونكۋرستار ءوتكىزۋ كەزىندە كەڭەس جاس ولشەمدەرىنە, سونداي-اق سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ ءىسكەرلىك جانە مورالدىق قاسيەتتەرىن زەردەلەۋگە زەر سالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ تۇلەكتەرىنە, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردا زاڭگەرلىك ماماندىعى بويىنشا كەمىندە بەس جىل جۇمىس ستاجى بار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ادۆوكاتۋرادا سوت جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن ادامدارعا ارتىقشىلىق بەرىلەدى.
ماسەلەن, 2009 جانە اعىمداعى جىلدارى وتكەن كونكۋرستاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىرىكتەۋدەن وتكەن جانە سۋديا لاۋازىمىنا العاش ۇسىنىلعان كانديداتتاردىڭ ورتاشا جاسى 34 جاس پەن زاڭگەرلىك ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ستاجى بەس جىلدان اسقاندار بولدى. كەڭەس 30 جاسقا تولعان جانە ءومىر تاجىريبەسى بار ۇلكەن جاستاعى ادامدارعا دا بۇدان ءارى دە ارتىقشىلىق بەرەتىن بولادى.
سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ كاسىبي جانە مورالدىق قاسيەتتەرىن زەردەلەۋ ماقساتىندا 2009 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كانديداتتارعا قاتىستى ماتەريالداردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن جاريالاۋ, كونكۋرسقا تۇسكەن كانديداتتار تۋرالى مالىمەتتەردى وبلىستىق سوتتارعا جىبەرۋ, جۇمىس ورنىنان ولاردى سيپاتتايتىن دەرەكتەردى تالاپ ەتۋ, ولاردى قىلمىستىق جانە اكىمشىلىككە جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مانىنە تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مالىمەتتەردى جاريالاۋ جۇرتشىلىقتىڭ سۋديالىققا كانديداتتاردى ىرىكتەۋگە قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى, ال ازاماتتاردىڭ سىن-پىكىرلەرى سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردىڭ مورالدىق قاسيەتتەرىن ايقىنداۋعا ىقپال ەتەدى.
قازىرگى كەزدە جوعارى سوت كەڭەسى جوعارعى سوتپەن جانە باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, 2009 جىلعى 18 قاراشاداعى رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ V سەزىندە مەملەكەت باسشىسى بەرگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
اتاپ ايتقاندا, بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرۋدان باستاپ, تاعىلىمدامادان ءوتۋ جانە وسى كانديداتۋرالاردى كەڭەس قارايتىن بارلىق كەزەڭدەردە سۋديالاردى ىرىكتەۋ ءتارتىبى مەن تەتىگىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. زاڭنامادا وبلىستىق سوتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا قاراۋ ءۇشىن سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتارعا قاتىستى وبەكتيۆتى قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن تاعىلىمدامانىڭ جەتەكشىلەرى – سۋديالاردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەۋگە باعىتتالعان نورمالاردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. كورسەتىلگەن شارالار كونكۋرسقا ەڭ لايىقتى كانديداتتاردىڭ جىبەرىلۋىنە ىقپال ەتۋگە ءتيىس.
بۇدان باسقا سوت تورەلىگىنىڭ قول جەتىمدىلىگى, اشىقتىعى مەن ايقىن بولۋ دەڭگەيىن ودان ءارى ارتتىرۋعا, سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋگە, ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن قول سۇعىلماۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان شارالاردى قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر.
جوعارىدا اتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ادام, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جوعارى قۇندىلىقتار بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى تۇرعىسىندا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى يدەيالارى مەن قاعيداتتارىن ومىردە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وڭداسىن جۇمابەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى.