ادام مەن قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن

ۋاقىت ەلەۋلى وزگەرگەن سايىن كەيبىر زاڭداردى دا وزگەرتۋ قاجەت­تىگى تۋادى.

ۆولتەر.

ادام مەن ازاماتتىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن قورعاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن زاڭدىلىقتى جانە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى ءمىن­دەت­تەرى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جاعدايىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ سا­پاسى ەداۋىر بايلانىستى. ەلبا­سى­نىڭ بيىلعى جىلعى حالىققا جول­داۋىندا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ۇدەرى­سىن­دەگى قۇقىقتىق رەفورماعا ايرىقشا نازار اۋدارۋى كەزدەيسوق ەمەس. 17 تامىزدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ “قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق قور­عاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارا­لار تۋرالى” جارلىققا قول قويدى. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ رەفورماسى قۇقىق ءتارتىبى سالاسىنا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن رەپرەسسيالىق يدەولوگيادان جانە ازاماتتار, قوعام مەن مەم­لە­كەت مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋعا كە­دەر­گى كەلتىرەتىن كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءىس-ارەكەتتەن باس تارتۋعا با­عىت­تال­عان. ول قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى­نىڭ سىبايلاستىعىن ازايتۋعا, ولار­عا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماڭىزدى قۇرىلىمى مەن اكىمشىلىك رەفورماسى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلدى. پوست­كە­ڭەستىك كەزەڭدەگى قىلمىسقا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى ءبىزدىڭ تاۋەل­سىز­دىگىمىز قالىپتاسۋىنىڭ وڭاي ەمەس ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا كۇشتى ساياسي سيپاتقا يە بولدى. قۇقىقتىق بەي-بەرەكەتتىك جانە ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا قوعامنىڭ قىلمىستانۋى قاۋىپتى اۋقىمدار دەڭ­گەيىنە جەتە باستادى. وسى سە­بەپتى, ءبىزدىڭ سول كەزدەگى نەگىزگى ءمىن­دەتىمىز ءىس جۇزىندە قىلمىسقا ءپار­مەندى باقىلاۋ ورناتۋ بولدى. زاڭ­دىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتا­ما­سىز ەتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن قۇرۋ كەرەك بولدى. ءبىز بۇل سىناققا توزدىك. سونىمەن بىرگە رەپرەسسيۆتى كە­ڭەس­تىك مودەلدەن قالعان رەتسيديۆ­تەر ساقتالىپ, ءالى دە بايقالادى. ەل­باسى وسىعان بايلانىستى جازا­لاۋ­دىڭ قولدانىستاعى جۇيەسىنىڭ انىق داعدارىسىنا قاتتى نازار اۋداردى. ەۋروپا ەلدەرىندە سوتتالعان­دار­دىڭ شامامەن ۇشتەن بىرىنە باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋعا ۇكىم شىعا­رىلادى, ال قالعاندارىنا قاتىستى جازالاۋدىڭ بالاما تۇرلەرى: كەلتى­رىلگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋ, ايىپپۇلدار, قوعامدىق جۇمىستار جانە ت.ب. قولدانىلادى. بىزدەگى كو­رى­نىس مۇلدە قاراما-قارسى: سوتتال­عان­داردىڭ ۇشتەن ەكىسى, ونىڭ ءىشىن­دە ەلەۋسىز قىلمىسى ءۇشىن باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنا جىبەرىلىپ, سونىمەن قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنە جانە بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتى ارتتىرادى. سوڭعى 3 جىلدا “اباقتىداعى حالىق” سانى 23%-عا ارتتى. 2009 جىلدىڭ وزىندە سوتتالعانداردى ۇستاۋعا 21,5 ملرد. تەڭگە شىعىندالدى. قۇقىقتىق سالاداعى شەشۋشى قاي­تا قۇرۋ نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكو­نوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىندا قويعان مىندەتتەرىنەن تۋىندايدى. ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى ازا­مات­تاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تا­رىن, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلە­رىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل كۇش قۇرى­لىم­دارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ باستى ينديكاتورى. ەلباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىمەن 17 تامىزدا وتكىزگەن كەڭەستەگى ءسو­زىندە قابىلدانعان شارالار ازامات­تاردىڭ قۇقىقتارىن ءادىل جانە شى­نايى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ايشىقتى ءبىر ينديكاتورى ولارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيى بولماق. دەموكراتيالىق ەلدەردە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدە حالىقتىڭ, قوعامدىق ۇيىم­دار­دىڭ ءرولى جوعارى. وسىنداي قول­داۋدىڭ ارقاسىندا قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتىڭ الدىن الۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندە جەتەكشى ورىن الىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا دەگەن حالىق سەنىمىنىڭ تومەن دەڭگەيى قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ پارمەندى جۇيەسىنىڭ ورىستەۋىنە كە­دەرگى جاسايدى. جارلىقتا قوعام­مەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتى, ونىڭ ىشىندە سول پوليتسيانىڭ نازارىن حالىققا اۋدا­رۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ كوز­دەلگەن. قۇقىق ءتارتىبىنىڭ ورگاندارى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ ەسەپ بەرۋ جۇيەسىن, سايلانۋىن رەتكە كەلتىرۋگە, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋگە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن قول­داۋعا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا ازاماتتاردى تارتۋعا, حا­لىقپەن جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن, ونىڭ ىشىندە, ءال­بەتتە, باسپاسوزبەن جۇمىس ىستەۋ با­عىتتارىنا باسا نازار اۋدارا­تى­نىنا سەنەمىز. العاشقى رەفورمانى وتكىزۋ ۋاقىتىنان بەرى بولعان ءماندى وزگەرىستەر جانە باسقارۋدىڭ ءتيىمسىز جۇيەسىنەن, قايتالاۋشىلىقتان, تيە­سىلى ەمەس فۋنكتسيالاردى ورىن­داۋدان تۋىنداعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن وڭتايلاندىرۋ رەفور­ما­نىڭ انىقتاۋشىسى بولىپ تابىلدى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭ­عىرتۋ اياسىندا قۇقىق قورعاۋ سالا­سىندا ەشبىر ءماندى وزگەرىستەر بول­عان جوق. بۇل از دەسەڭىز, قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى جەكە باس­تامالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرە باستادى. وسى سەبەپتى, ەل­باسى جارلىعىنىڭ نەگىزگى ماق­ساتتارىنىڭ ءبىرى قۇقىق قولدانۋ ءتا­جى­ريبەسىن نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ مۇددەلەرى مەن قيسى­نى­نا سايكەستەندىرۋ بولىپ تابىلادى. وپەراتيۆتىلىك جاعدايى دا ءوز­گەردى. قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا سىناقتارى مەن قاتەرلەرىن بەي­تا­راپتاندىرۋ مىندەتتەرى الدىڭعى تۇر­عىعا شىعىپ وتىر. كۇشتەردى قاي­تا توپتاۋ, زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت­تىلىگى ناقتىلىققا اينالىپ وتىر. وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن رەزەرۆتەر بار. ەگەر 90-شى جىلدارى جىل ساي­ىن 200 مىڭنان اسا قىلمىس تىركەل­گەن بولسا, 2009 جىلى ولاردىڭ سانى 121 مىڭعا دەيىن نەمەسە 40%-عا تومەندەدى. ال پوليتسيا جانە وزگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سانى كەرىسىنشە, وسى كەزەڭدە وسە ءتۇستى. بۇل رەتتە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا جۇمىستىڭ جاڭا فورمالارىن, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كوڭىلدەگىدەن كوپ تومەن. وڭتايلاندىرۋ ازاماتتاردىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءادىل جانە سەنىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان جيناقى, كاسىبي ءارى باسەكەگە قابىلەتتى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇ­رۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول فۋنك­تسيو­نالدىق تالداۋ, جۇكتەمەنىڭ عى­لى­مي نەگىزدەلگەن نورماتيۆتەرىن ازىرلەۋ نەگىزىندە,  كۇنى وتكەن قۇرى­لىمداردى تاراتۋ, باسقارۋ بۋىندا­رىن قىسقارتۋ, قايتالاۋشىلىق پەن اكىمشىلىك توسقاۋىلداردى جويۋ, مەم­لەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن جاق­سارتۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. جەكە قۇراممەن, اسىرەسە قىزمەتى بويىنشا ءادىل جانە ايقىن جوعا­رىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعى­سىن­داعى جۇمىس ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. قىزمەتكەرلەردى جانە ولاردىڭ وتباستارىن الەۋمەتتىك قور­عاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالادى. رەفورمانىڭ ماڭىزدى قاعيداتى قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ يدەولوگياسىن ءتۇ­بەگەيلى وزگەرتۋگە, ولاردىڭ قىزمەت­تەرىندە باسىم بولىپ وتىرعان رەپ­رەس­سيۆتى, جازالاۋشى ءىس-ارەكەت­تە­رىنەن باس تارتۋعا, ۋاقىت تالاپ­تا­رىنا بارا-بار جۇمىستىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە زاڭنامالىق بازانى حا­لىقارالىق ستاندارتتار مەن نارىق­تىق ەكونوميكا تالاپتارىنا ءساي­كەس­تەندىرۋگە باسا نازار بولىنەتىن بولادى. وسىلايشا, قوعامنىڭ قىلمىس­تا­نۋى بارىنشا ازايىپ, اباقتى­داعى حالىق سانى بارىنشا قىس­قا­رادى. 2010 جىلعى ءبىرىنشى جارتى­جىلدىقتا ۇيىمدىق جانە پراكتي­كا­­لىق شارالار نەگىزىندە باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋعا سوتتال­عان­دار سانىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن – 9909-دان 5323 ادامعا دەيىن قىسقارتۋعا جەتتىك, بۇل تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ 5 كونتينگەنتىنىڭ سانىنا تەپە-تەڭ. وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەلەردى زاڭناما­لىق بەكىتۋ قۇقىق ءتارتىبىنىڭ بارلىق سالاسىن رەفورمالاۋ­دىڭ قۋاتتى ىنتالاندىرعىشى بولماق. ۇكىمەتكە مۇددەلى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءبىر­لەسىپ, قوعامعا ۇلكەن قاۋىپ تۋ­عىزبايتىن قىلمىستاردى, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكا سالاسىنداعى قىلمىستاردى, ولاردى جاساعا­نى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەر­شى­لىكتى كۇشەيتە وتىرىپ, اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سا­نا­تىنا اۋىستىرۋ ارقىلى قىل­مىس­تار­دى كريمينالسىزدان­دى­رۋدى جۇزەگە اسىرۋ تاپسى­رىلدى. ۇلكەن ەمەس جانە ور­تاشا ەكونوميكالىق قىل­مىستار جاساعان ادامدار كەل­تىرگەن زالالدى ءوز ەركىمەن وتەيتىن جاعدايدا قىل­مىستىق جاۋاپ­تىلىقتان بوسا­تىلادى. ەكونوميكالىق قىلمىستاردى كريمينالسىزداندىرۋ, البەتتە, وتاندىق بيزنەستىڭ دامۋىنا ءمۇم­كىندىك تۋعىزادى. بۇل وتە ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ وزەگى كاسىپكەرلىك بولاتىنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. تاۋەكەلدەردى كوتەرۋ­گە دايىن كاسىپكەرلىك ساناتىنىڭ قالىپتاسۋى قۇقىقتىق ورتانىڭ وزگەرۋىنسىز مۇمكىن ەمەس. بۇدان باسقا ول ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, قارجى سەكتورىنا جاعىمدى اسەر ەتەدى, سەبەبى, بيۋدجەتكە تۇسىمدەر كولەمى ۇلعايىپ, كاپيتالدىڭ كەتۋ اعىنى قىسقارادى. جارلىقتا قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ كەزىندە بالاما تەرگەۋدى بارىنشا ازايتۋ جانە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردى تەكسەرۋ قۇ­قىعى بار مەملەكەتتىك ورگاندار تىزبەسىن قىسقارتۋ كوزدەلگەن. ەلباسى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ تاياۋداعى ونجىلدىقتاعى ناقتى دامۋ ستراتەگياسى باياندالعان. ونى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكانىڭ, قوعام ءومىرى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتۇرلى سالالارىنىڭ ساپالى وزگە­رۋى­نە الىپ كەلەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ قىزمەتىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ ءۇشىن تولىققاندى باسەكەگە قابىلەتتى ورتانى, دامىعان ەلدەردە جاعىمدى تۇرعىدان كورىن­گەن قۇقىق قورعاۋدىڭ جاڭا نارىق­تىق ينستيتۋتتارىن قۇرۋ قاجەت. جارلىققا سايكەس ۇكىمەت جەكە دەتەكتيۆ قىزمەتىن ەنگىزۋ تۋرالى ءما­سەلەنى پىسىقتاپ, ءتيىستى زاڭ جو­با­سىن پارلامەنتكە ەنگىزۋى قاجەت. ونى قابىلداعان جاعدايدا زەينەت­كەر­لىككە شىققان كوپتەگەن وپەرا­تيۆتىك قىزمەتكەرلەر مەن تەرگەۋ­شىلەر وسى سالادا ءوز ورنىن تابا الادى. مۇنداي شەشىم قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ ەلەۋلى ەمەس قۇ­قىق بۇزۋشىلىقتار جانە شىعىن­دانۋدى قاجەت ەتەتىن ىزدەستىرۋ شارا­لارى سياقتى جۇمىستارىن جەڭىل­دەتەدى. ايتا كەتەيىك, بۇل – قازاق­ستاندا قابىلدانباعان قۇقىق ءتارتىبى سالاسىن رەتتەيتىن نارىقتىق زاڭنىڭ ءبىرى. باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك ءما­سەلەسى جاڭاشا وي ەلەگىنەن وتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ ينديكاتورلارى ساندىق كورسەتكىشتەر عانا ەمەس, كوبىنە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە كەز كەلگەن جاعدايدىڭ وزگەرۋى كەزىندە بارا-بار جانە شاپشاڭ اسەر ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ساپالى وزگە­رىس­تەر بولۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىن باعالاۋدىڭ جاڭا كريتەريلەرىن انىقتاۋ, ولار جوعارىدا ايتىلىپ كەت­كەندەي, قۇقىقتىق ستاتيستيكا­مەن قاتار قۇقىق ءتارتىبى كۇشتەرىنە دە­گەن حالىقتىڭ سەنىم دەڭگەيى سياقتى ماڭىزدى ينديكاتورلاردى ەسكەرۋى قاجەت. بۇگىندە باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگى, اسىرەسە قىزمەت قۇرامى­مەن جانە حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە وسى زامانعى تەحنولوگيا­لار­دى ەنگىزۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى بولادى. ماسەلەن, اقپاراتتىق تەح­نولوگيالاردى ەنگىزۋ پوليتسيا­لار­دىڭ ازاماتتارمەن قارىم-قاتى­ناسىن بارىنشا ازايتىپ, سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق­تار­دىڭ تومەندەۋىنە جاعداي جاسايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جار­لى­عىندا كوزدەگەن شارالار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, ونىڭ بەينەسىن وزگەرتۋگە, ۋاقىت تالابى مەن جوعارى حالىقارا­لىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاس­تىرۋعا جاعداي تۋعىزادى. اليك شپەكباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.