ءبىلىمنىڭ قيىن جولىندا

قازاقستان جەتىستىكتەرى باعالانا باستادى حV عاسىردا ءومىر سۇرگەن فران­تسۋز­دىڭ فيلوسوفى فرانسۋا دە لاروش­فۋ­كە ء“بىزدىڭ دەنەمىزگە قا­راعاندا ويى­مىز الدەقايدا جال­قاۋ” دەگەن ەكەن. راسىندا دا وسىدان V عاسىر ۋا­قىت بۇرىن ادامداردىڭ كوپشىلىگى, ءتىپتى تۇگەلگە جۋىعى دەنە ەڭبەگىمەن شۇعىلدانعانى بەلگىلى. ول كەزدە ويعا سالماق سالارلىقتاي شىنايى قاجەت­تىلىكتەر دۇرىس جەتىلە قويعان جوق ەدى. ال ەندى قازىر, ياعني ءححى عا­سىردا ادام ءۇشىن ءبىر نارسەنى ءبىل­مەي, وي­لان­باي جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەستەي جاعداي قالىپتاسىپ كەلەدى. دەنە ەڭبەگىنە قاراعاندا وي ەڭبەگى الدە­قايدا باسىم تۇسۋدە جانە بۇل ۇدەرىس وتە جىلدام جۇزەگە اسۋدا. ماسەلەن, حح عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن دۇرىس ءبىلىم الماي-اق ءومىر سۇرە بەرۋگە بولاتىن. ال ءححى عاسىردىڭ باستاپقى كەزەڭى ەندىگى ءداۋىردىڭ تەك بىلىممەن, عىلىممەن عانا العا جىلجي­تىن­دى­عىن كورسەتىپ بەردى. ادامزات قوعا­مىن­دا قالىپتاسقان باسەكەنىڭ ەڭ كۇردەلى ءتۇرى ءبىلىم سالاسىنا اۋىستى. دۇنيە ديدارىندا ءجۇرىپ جاتقان وسىنداي وزگەرىستەردى تامىرشىداي تاپ باسقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋ ىسىنە بارىنشا دەن قويۋدا. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان نا­رىق­تىق قاتىناستارعا كوشىپ, بۇرىنعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, ەلدىڭ باسىنا قيىنشىلىق بۇلتى ۇيىلگەن 90-جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدەگى ءاربىر بالانىڭ مەكتەپكە بارۋىن قامتاماسىز ەتۋدى اكىمدەرگە مىقتاپ تاپسىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسى وسىمەن باعالاناتىندىعىن قاتتى ەسكەرتكەن بولاتىن. ءسويتىپ قيىن ءساتتىڭ وزىنەن سۇرىنبەي وتتىك. قازىر قازاقستاندا ساۋاتتى ادامدار بارلىق حالىقتىڭ 99,6 پايىزىن قۇرايدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ولشەمى بويىنشا رەسپۋبليكامىز الەمدەگى ەڭ ساۋاتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. جالپى ءبىلىم سالاسىندا تابىسقا جەتۋ وتە كۇردەلى دە قيىن مىندەت­تەر­دىڭ ءبىرى. مۇنى الىسقا بارماي-اق ءوز ەلىمىزدەگى ءبىلىم سا­لاسىن رەفورمالاۋ ىسىنەن اڭعارۋعا بو­لادى. قازىرگە دەي­ىن ەلىمىزدەگى بار­لىق سالالار نەگىزگى رەفورمالاۋ كەزە­ڭى­نەن ءوتتى دەپ ايتا الامىز. ال ءبىلىم سالاسىنا كەلگەندە وسى مىندەت ەڭ قيىن شارۋا, شا­عىل­مايتىن جاڭ­عاق­تاردىڭ ءبىرى بولىپ شىقتى. دەگەنمەن سوعان قاراماستان قازاق­ستان­دا سوڭعى 2-3 جىلدىڭ بەدەرىندە كوپتەگەن شارالار جۇزەگە استى. قان­شا­ما جاڭا مەكتەپ­تەر سالىندى. قا­زاق­ستان تمد-دا ال­عاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ بولون جانە ليسسابون كونۆەن­تسيا­لارىنا قوسىلا الدى. بولون ۇدەرىسى دەگەنىمىز ەلىمىزدىڭ ءبىلىم ستاندارتىن ەۋروپالىق تالاپ دەڭ­گەيىنە كوشىرۋ دەگەن ءسوز. ال بۇل وڭاي مىندەت ەمەس. ورتالىق ازيادا وسى مىندەت ۇدەرى­سى­نەن كورىنۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان بىردەن ءبىر ەل ءبىزدىڭ قازاقستان ەكەندىگى كوڭىلگە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. قازاقستاننىڭ ءبىلىم جۇيەسىندە بۇرىنعى كەڭەس وداعىمەن سالىستىر­عان­دا قازىر كوپتەگەن وزگەرىستەر بار. ەڭ الدىمەن ءبىلىمدى باعالاۋ مەن تەك­سەرۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرگەندىگىنىڭ ءوزى كوپ­تەگەن جايدان سىر اڭعارتادى. قان­شاما كۇردەلى دە قيىن مىندەت­تەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلعانىمەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ جۇيەسى جۇزەگە اسىپ, جاقسى ناتيجەلەر بەرە باستادى. بۇل جۇيە تۋرالى باستاپ­قى­دا ءارتۇرلى پىكىرلەر كوپ ايتىلعان بو­لاتىن. “كوش جۇرە تۇزەلەدى” دە­گەن­دەي, كەمشىلىكتەر دە بولماي قال­عان جوق. بىراق جىلدار وتە كەلە وقۋ­شىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كەڭ كولەمدە باعالاۋدا بۇل جۇيەنىڭ نەعۇرلىم قولايلى ەكەندىگى دالەلدەنە تۇسۋدە. وسى ارقىلى ورتا ءبىلىم جۇيەسى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ ماسە­لەسىنىڭ بۇرىنعى بىلىق-شىلىق­تاردان, سىبايلاستىق جەمقورلىق, پارا الۋشىلىقتان جەدەل ارىلىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتپاسقا بولماي­دى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ جۇيە­سىنىڭ قالىپقا تۇسۋىنە جانسەيىت ءتۇي­مەباەۆ باستاعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى كوپ ەڭبەك سىڭىرۋدە. ءبال­كىم بۇل ماسەلە ءمينيستردىڭ ءبىراز شاشىن اعارتقان بولار. بىراق ونىڭ جەمىستى ناتيجەلەرىن حالىق, سونىڭ ىشىندە ساباقتى جاقسى وقىعان, ءومىر­گە دەگەن تالابى بار جان-جاقتى ءبى­لىم جيناعان وزات وقۋشىلار كورەتىن بولادى. ولاردىڭ الدىنان مەملە­كەت­تىڭ ادال دا ساپالى ءبىلىم جۇيەسىن قۇرۋعا دەگەن قامقورلىعىنىڭ ءناتي­جە­سىندە جارقىن جول اشىلادى. مۇن­داي وقۋشىنىڭ قازىردىڭ وزىندە وتا­نىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە نەمەسە “بو­لاشاق” باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە وقۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. بالانىڭ قابىلەتى مەن مۇمكىندىگىن, ەڭبەگىن ادال باعالاي بىلگەن قوعام عانا ەڭ ادىلەتتى قوعام دەپ ايتۋعا لايىق. ەل­با­سىنىڭ قامقورلىعى مەن قاتال تا­لابىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جوعارى ساتىعا كوتەرىلىپ كەلەدى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەس­تىلەۋ جۇيەسى وسىنداي قوعامدى قا­لىپتاستىرۋعا ولشەۋسىز قىزمەت ەتۋدە. دەمەك, ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەرلەرى وسىمەن اقتالادى. بيىلعى جىلى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە 107 543 تۇلەك قاتىستى. بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 737 تۇلەككە ارتىق. ۇبت بويىنشا ورتاشا بالل 84, 84 بىرلىكتى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 10 بىرلىك شاماسىندا ارتىق. ەڭ كوپ ورتاشا بالل استانا قالاسىندا (97, 43) بولدى. پاۆلودار وبلىسىندا – 94, 36, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 93, 29 بالدى قۇرادى. دەمەك, وسى وبلىستاعى وقۋشىلاردىڭ دا ءبىلىم دەڭگەيى باسقالارعا قاراعاندا جوعارى ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. ال نەعۇرلىم تومەن كورسەتكىشتەردى جامبىل وبلىسى (76, 16), اقمولا وبلىسى (79, 27), قوستاناي وبلىسى (80, 16) وقۋ­شى­لار كورسەتتى. ەڭ جوعارعى 125 بالل­دى 43 تۇلەك جينادى. “التىن بەل­گىگە” ۇمىتكەر 3632 تۇلەكتىڭ 3573-ءى تەستىلەۋگە قاتىسىپ, 2529-ى ءوز ءبىلىم دەڭگەيىن دالەلدەي الدى. جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن قاجەتتى 50 باللدى تەستىلەۋگە قاتىسقان 11 597 تۇلەك جيناي المادى. تەستىلەۋ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق اپەللياتسيالىق كوم­مي­سيانىڭ قاراۋىنا 538 ءوتىنىش ءتۇسىپ (وتكەن جىلى 1 138 بولاتىن), ونىڭ 117-ءسى قاناعاتتاندىرىلدى. بيىلعى ۇلت­تىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ قورىتىن­دىسىنىڭ جەتىستىگى رەتىندە ونىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلىپ, كوپ ىڭ-شىڭسىز وتكەندىگىن ايتۋعا بولادى. جوعارىدا قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىندا سوڭعى 2-3 جىلدىڭ اينا­لا­سىندا كوپتەگەن وزگەرىستەردىڭ باي­قال­عاندىعىن ايتتىق. سونىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قارجى كو­لەمىنىڭ ەداۋىر دارەجەدە ارتا ءتۇس­كەندىگىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. ەكىنشىدەن, وقۋشىلارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋگە نەگىزدەلگەن پرەزيدەنتتىك ينتەل­لەكتۋالدىق مەكتەپتەر ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرلەرىندە قۇرىلا باستادى. بيىلعى جىلى استانادا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى الەمنىڭ ەڭ وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن سايكەس كەلەتىن نۇر­سۇلتان نازارباەۆ اتىنداعى استا­نا ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. ولار قو­سىلا كەلىپ ەلىمىزدەگى ءبىلىم ساپا­سىن ارتتىرۋعا تىڭ سەرپىن بەرۋگە ءتيىس. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا ءساي­كەس مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەكەمە­لەرىنىڭ, بالالار باقشالارىنىڭ سا­نىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان “بالا­پان” باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ قالالارىندا بالالار باقشالارىنىڭ سانى ارتۋ ۇستىندە. ونىڭ ۇستىنە جۋىقتا رەسپۋب­لي­كا­داعى ءبىلىم ساپاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماسىنىڭ تۇجى­رىم­داماسى ازىرلەنىپ, ۇكىمەتتە ونىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. وتىرىس بارىسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ تۇجىرىمدامانى ايتىلعان ۇسىنىستارمەن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءجونىن­دە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جان­سەيىت تۇيمەباەۆقا تاپسىرما بەردى. ول تاپسىرمالار ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن ناقتىلاندىرۋ, ءبىلىم ساپاسىن باقى­لاۋ ىسىنە ازاماتتىق قوعامدى نەعۇر­لىم كەڭىرەك تارتۋ, تىلدەردى دامىتۋ, اقپاراتتاندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن قامتىدى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ەكى كەزەڭگە ءبولىپ قاراس­تىرىلادى. ءبىرىنشى كەزەڭ 2011-2015 جىلداردى قامتيدى. وسى ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 527, 04 ميل­ليارد تەڭگە قوسىمشا قارجى قاراس­تىرۋ كوزدەلەدى. قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىنىڭ العا باسىپ كەلە جاتقاندىعىن بىرقا­تار ماڭىزدى جاراتىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وقۋشىلارىنىڭ حالىقارالىق جارىستاردا الدىدان كورىنىپ جۇرگەندىگىنەن دە بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن وسىنداي جارىستا حالىقارالىق تالداۋ بويىنشا ءبىزدىڭ وقۋشىلاردىڭ ماتەماتيكا پانىنەن 5-ورىندى, ال جاراتىلىستانۋ ءپانى بويىنشا 11-ورىندى يەلەنۋى ۇلكەن جەتىستىك دەر ەدىك. ءبىلىمنىڭ ەڭ تۇپكى ناتيجەسى باسەكەلەستىك قابىلەتى مول, قوعامدى العا سۇيرەي الاتىن بىلىكتى جانە تاربيەلى كادر ازىرلەۋىنەن ءبىلى­نەدى دەسەك, بۇل جايىنداعى مىسالدار دا بارشىلىق. ماسەلەن, رەسەيدىڭ اق­پاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىن­دا­عى ۇزدىك جوبالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تا­بىلاتىن اتاقتى ياندەكس باعدار­لاماسى مەن كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار يليا سەگالوۆيچ پەن اركادي ۆولوجدىڭ الماتىنىڭ داڭقتى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتە­بىن­دە ءبىر سىنىپتا بىرگە وقىعان­دىقتارىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ءيا, ءوزىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىمەن بي­ىك­كە كوتەرىلىپ, ەل ەسىندە قالارلىق جاڭالىق اكەلەر ۇل-قىزداردى وزىق ءبىلىم ۇيالارى عانا تاربيەلەپ شى­عارادى. وسىنداي ءبىلىم وشاقتارىن, قوعام قاجەتىنە تولىق جاۋاپ بەرە الاتىن ادىلەتتى ءبىلىم جۇيەسىن قۇرىپ, دامىتۋ قازاقستاننىڭ العا قويعان ۇلى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازىر وسى ماقسات ۇدەسىندەگى جۇ­مىستار بارعان سايىن ءورىس الىپ كەلەدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. وسى ماقالا جازىلىپ بولعاننان كەيىن ينتەرنەتتەن تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق وقىدىق. امەريكانىڭ “Newsweek” قوعامدىق-ساياسي جۋرنا­لى الەمنىڭ 100 ەلىنىڭ ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءومىر ساپاسى, ەكونوميكالىق دامۋ بويىنشا رەي­تينگتىك كورسەتكىشتەرىن جاريا­لاعان. جالپى كورسەتكىش بوي­ىن­شا قازاقستان 61-ءشى ورىن­عا يە بولسا, ءبىلىم سالا­سى­نىڭ دامۋى جونىنەن 14-ءشى ورىنعا كوتەرىلىپ, با­تىس­تىڭ جانە باسقا دا وڭىرلەردىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىن ارتقا تاستاعان. العا, قا­زاق­ستاننىڭ ءبىلىم سا­لا­سى! سۇڭعات ءالىپباي.