بيىلعى جىلى قوعام جانە مادەنيەت قايراتكەرى, ادەبيەت سىنشىسى, الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى ءىلياس وماروۆتىڭ ومىردەن وزعانىنا 40 جىل بولدى. زامانالار كوشىندە ۋاقىت قانشا زىمىراپ وتسە دە حالقىنا ەتكەن قىزمەتىمەن جۇرتىنىڭ جادىنان وشپەيتىن ەسىمدەر بار. سولاردىڭ ءبىرى ءىلياس وماروۆ ەدى.
ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ, ماعجان, جۇسىپبەك سىندى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن الاش اسىلدارىن ايتپاعاندا, بەرگى زامانداعى ءىلياس وماروۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆتەردى كورمەگەن تۇتاستاي بىرنەشە جاڭا بۋىن بۇگىندە قالىپتاسىپ ۇلگەردى. ولار ۇلتىنا قالتقىسىز, بار جان-تانىمەن ادال قىزمەت ەتكەن وسى قايراتكەرلەر تۋراسىندا نە بىلەدى, وسى كەزەڭنىڭ پەرزەنتى مەنىڭ ءوزىم نە بىلەمىن دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ءبىراز ويلاندىم. ءبىزدىڭ تانۋىمىز ولار جايىندا جازىلعان ماقالالار مەن ەستەلىكتەردەن, وزدەرىنىڭ ارتىندا قالدىرعان ەڭبەكتەرىمەن تانىسۋدان تۇرادى ەكەن. ەندەشە, ءىلياس وماروۆ جايىندا ءوزىم بىلگەنىمدى ونىڭ كوزىن كورگەن تۇستاستارى بارىندا ايتىپ بەرۋگە تىرىسايىن.
ءبىر قاراعاندا, اپىر-اۋ, كورمەگەن ادام تۋراسىندا قالاي جازباقشى دەگەن دە ساۋال تۋىنداۋىن جوققا شىعارمايمىن. ءبىراق, وسى تۇلعانى جازۋ ارقىلى, ەگەر حالقىڭا قىزمەت ەتە بىلسەڭ, سەنى كەلەر بۋىن ۇمىتپايدى ەكەن-اۋ ومىردەن كەتسەم دە, تانىمايتىن ۇرپاق وكىلى دە ەلەپ-ەسكەرىپ, ەسكەرىپ ەمەس-اۋ, قۇرمەتتەپ ەسىنە الادى ەكەن-اۋ دەگەن وي زامانداستارىما جەتسە دەگەن تىلەگىم دە بار ەكەنىن جاسىرعىم كەلمەيدى.
ستاليندىك رەپرەسسيا ماشينەسى اينالعاندا گۋلاگ لاگەرىنىڭ تۇتقىنى, كەيىن بوساعان سوڭ اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ رەجيسسەرى بولعان, كورنەكتى رەجيسسەر ناتاليا ساتس ءوزىنىڭ “مەنىڭ ءومىرىمنىڭ نوۆەللاسى” اتتى كىتابىندا: ء“ىلياس ومار ۇلىمەن 15 ءمينوت سويلەسكەننەن كەيىن مەن بار قازاقتى بىردەن جاقسى كورىپ كەتتىم. ونىڭ جوعارى مادەنيەتتىلىگى, ىزەتى, سۇحباتتاسۋشىسىنا دەگەن قۇرمەتى, مەنىڭ قازاقستانعا كەلۋىمنىڭ وسىندا شىعارماشىلىق پايدا اكەلەتىنىنە دەگەن سەنىمى قانداي!” دەپ ءىلياس ومار ۇلىمەن العاشقى كەزدەسۋى تۋراسىندا رياسىز تازا پەيىلىن, ول كىسىگە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىن جەتكىزگەن ەكەن. ال 1967 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىندا جازۋشى يۋري كازاكوۆ: “قىمباتتى ءىلياس ومار ۇلى! ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتەن جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالعانىڭىزدى ەستىدىم, ءسىزدى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. جانە سونىمەن قاتار قازاق مادەنيەتىن دە قۇتتىقتاعىم كەلەدى, ايتپەسە, مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ بارلىعى بىردەي مادەنيەتتى مينيسترلەرىمەن ماقتانا المايدى. قازاق دوستارىم ءۇشىن كەرەمەت قۋانىشتىمىن, جانە ءوزىمنىڭ قازاق ەمەستىگىمە وكىنىپ قالعاندايمىن...” دەپ جازادى.
ءىلياس وماروۆتى ءومىر بويىنا قادىرلەپ وتكەن جانداردىڭ ءبىرى عابيت مۇسىرەپوۆ بولىپتى. ارقالى اقىن عافۋ قايىربەكوۆ ىلە اعاڭ قايتىس بولعاندا عابەڭنىڭ قاتتى ەگىلگەنىن “ەگىزىمنىڭ سىڭارى ەدى, مەن سودان ايىرىلىپ تۇرمىن”, – دەگەندە دەنەسى قوزعالاقتاپ, قيسايىپ بارىپ ارەڭ تۇزەلگەنىن جازىپتى. “مەن عابەڭنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, وعان بىرنەشە جاقىن ادامنىڭ قازاسىن كوردىم, بىراق مۇنداي ەش ۋاقىتتا ەگىلگەن ەمەس ەدى. مىنبەردەن ونى سۇيەسىپ ءتۇسىرىستىم دە, ءبىر كولەڭكەلى تەرەكتىڭ تۇبىنە كەلىپ وتىردىق... “بۇل – قازاقتاعى التاۋدىڭ بىرەۋى ەدى, وزگەسىن ايتۋعا بولمايدى, ەشكىم سۇرامايدى دا” دەپ ماعان نەمەسە ماڭايىنداعىلارعا ەمەس, الدەقانداي كوزگە كورىنبەگەن بىرەۋگە ايتقانداي, وزىمەن ءوزى ءسويلەگەندەي كەيىپكە ءتۇسىپ ەدى. كەيىن كوپ ۋاقىت وتكەندە بارىپ, عابەڭنەن سۇراعانىمدا, اقىل ەمەس, جاي جوبالاپ قانا اڭعارۋ ەسەبىندە بىلاي دەپ ەدى دەيدى.
– سەن جۇمىرتقانىڭ ىشىندەگى سارى ۋىزدى بىلەسىڭ عوي, مىنا ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ءوزى دە ءبىر تۇقىم بولسا, سونىڭ دا ۋىزى بولادى. ول تۇرعاندا ەشبىر ۇلت قۇرىماق ەمەس. ول ۋىزدى از عانا ادامدار قۇرايدى. ونى ءتىرى پەندەگە بىلدىرمەيدى, ول قۇدايدان باسقا ەشكىم بىلەتىن نارسە ەمەس. ولار ەندى رۋ, جەر, اۋىل دەگەندەردى قوزعامايدى, بۇل ءوزىن-ءوزى ساقتاۋدىڭ ەڭ جوعارى تۇرىنە جاتادى. ولاردىڭ تۇپكىلىكتى ەسىمى نە ءتىزىمى بولمايدى, ءبىرى ولسە, بىرەۋى تۋىپ, الماسىپ جاتادى, – دەپ تۇسپالداپ قانا اڭعارتقان ەدى. جانە ءوزىنىڭ وعان قوسىلا المايتىنىن بىلدىرگەن ەدى...” – دەيدى عافاڭ.
ال عابيت مۇسىرەپوۆ ءوز ەستەلىگىندە ءىلياس وماروۆتىڭ جيىرما جاسىنان باستاپ قوعامدىق ىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ەكى رەت مينيستر, ەكى وبلىستىق, ەكى رەت ولكەلىك پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ حاتشىسى بولعانىن ايتا كەلىپ: “ول وتىرعان ورنىنا قاراي ۇلكەن دە, كىشى دە كورىنگەن ەمەس. قايدا دا جاۋاپكەر, قايدا دا ىسكەر, قايدا دا زامانىمىزدىڭ ۇلكەن قايراتكەرى, قادىرلى ازامات قالپىنان وزگەرمەي تانىلاتىن. ورىن ونى كوركەيتپەيتىن. ورىندى ول كوركەيتەتىن. ءىلياس ءبىر ورىننان ەكىنشى ورىنعا اۋىسقاندا ىستەس بولعان ادامدارى قۇشاقتاسىپ قوشتاساتىن دا, باراتىن جەرىنىڭ ادامدارى قۇشاعىن جايىپ قارسى الاتىن. ەش ۋاقىتتا ەشبىر قىزمەتتە ءىلياستىڭ ارتىنان وسەك-اياڭ, ءجابىر-جاپا, سىقاق-كەلەمەج ەرە جۇرمەيتىن ەدى. ايتقانىن ورىنداماي قۇتىلار بويتاسا ىزدەمەيدى, ۋادەسىن پارىز-قارىزسىز ورىنداپ تىنادى. ەشكىمنەن العىس تا كۇتپەيدى, ەشكىم وعان قارىزدار دا ەمەس. قايتا العىس ايتا باستاساڭ, قىسىلىپ قالادى. مارقۇم ءىلياس وماروۆ وسىنداي ازامات ەدى” دەپ جازسا, ەندى بىردە “تازالىقتان عانا, باۋىرمالدىقتان عانا, اينىماس-بۇلجىماس مەيىرىمدىلىكتەن عانا جارالعانداي, ازامات ارىنا – ادامگەرشىلىككە, ادىلەتكە, جولداستىققا, دوستىققا كىر جۇقتىرماي وتكەن ءبىر ادام ءىلياستاي-اق بولار... ۇلكەن قاتارىندا كىشى ەمەس, كىشى قاتارىندا ۇلكەن ەمەس ءبىر عاجاپ جان ەدى-اۋ!” دەپتى.
كوزى تىرىسىندە قازاقتىڭ مارقاسقالارىمەن قيماس دوس بولعان وماروۆتىڭ ەندى ءبىر قىمباتى – باۋكەڭ – باۋىرجان مومىش ۇلى بولىپتى. بىردە باۋكەڭنىڭ ءسوزدەرىن اۋىرسىنعان ءبىر قۇرداسى ىلە اعاعا: – دوسىسىڭ عوي, مىنەزىن جوندەسەڭشى, – دەيدى. – وسى مىنەز جويىلعان كۇنى سەندەرگە باۋىرجان دا جوق دەگەن سوندا وماروۆ. ال باۋكەڭ بولسا, 1962 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا “ارتىمىزدا موسكۆا” اتتى كىتابىنا “اي ەم گلەد تۋ سي يۋ! اي لايك يۋ ۆەري ماتچ! بۇل شىندىق. ومىردەن جاسى كىشى بۇرىن وتە مە, جاسى ۇلكەن بۇرىن وتە مە, بۇل ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزدەگى شارۋا ەمەس. بىراق مەنىڭ سەنىڭ ارتىڭدا قالعىم كەلمەيدى!” دەپ جازعان تىلەگىنىڭ استارىندا قيماستىق پەن ازاماتتىڭ قادىرىنە جەتكەن قانشاما كىسىلىك جاتىر دەسەڭىزشى!
ءىلياس وماروۆتىڭ ادامگەرشىلىك كەلبەتىندە بۇگىنگى قوعام بيىككە كوتەرىپ وتىرعان دەموكراتيا مەن بيىك مادەنيەت جاتىر. ول ماڭايىنداعى ادامداردىڭ بارلىعىنا, مەيلى ول قىزمەتتەس پە, ءوز تۋىسى, وتباسىنىڭ ادامى ما, الدە ەلگە پايداسى تيەدى دەيتىن زيالى قاۋىمنىڭ ءبىر وكىلى مە, ءبارىبىر ول ەشكىمدى ءبولىپ-جارماي بارلىعىنا بىركەلكى جانىنىڭ جىلىلىعىن سەبەلەپتى. جاقىندارى دا: ونىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ وزگەرىستەرىن بايقاۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن. ءويتكەنى, ول ماڭايىنداعى ادامداردىڭ كوڭىلىنە ءبىر كىربىڭ تۇسىرگىسى كەلمەيتىن, ەسەسىنە ول ادامداردى اركەز تىڭداۋعا, كومەك بەرۋگە, قولۇشىن سوزۋعا ۇنەمى ءازىر بولاتىن. ول قاراپايىم ەڭبەك ادامى ما, بيىك مانساپ يەسى مە, وردەن العان ۇلكەن ماراپات يەسى مە, اتاقتى عالىم با, اڭگىمەسىن, ايتار ويىن اياعىنا دەيىن تىڭدايتىن جانە وتباسىندا وسى قالىبىنان اينىماعان دەيدى. زايىبى گۇلشات مۇحامەدساقيقىزى “ەرىممەن وتىز بەس جىل وتاسقاندا قاباق شىتىسقان بىردە-ءبىر كۇنىمىز بولمادى, ول – تۇنىپ تۇرعان جاقسىلىقتان جارالعان ادام ەدى, نەسىن ايتاسىڭ, تەك ومىردەن ەرتەرەك كەتتى”, دەسە, “ادامگەرشىلىگىنىڭ ىرىلىگى عوي, ءىلياس وزىنەن گورى وزگەنىڭ قۋانىشى مەن باقىتىن كوبىرەك قاستەرلەيتىن. دوستىڭ, جولداستىڭ جەتىستىگىن كورسە, بالاشا قۋاناتىن, جانى جايناپ, جايقالىپ كەتەتىن”, دەپ جازادى كەزىندە قازۇۋ رەكتورى بولعان تاعى ءبىر دوسى عالىم اسقار زاكارين.
ايتقانداي, ىلە اعاڭنىڭ ومىرلىك جارىمەن قوسىلۋى دا ونىڭ سول جاس كەزىنىڭ ءوزىندە ادامگەرشىلىك قالىبىنان اينىماعانىن كورسەتەدى. اش-جالاڭاش ءجۇرىپ, تاشكەنتتەگى ورتاازيالىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرگەن سوڭ قىزىلورداداعى ساۋدا تەحنيكۋمىنا ديرەكتور بولىپ كەلگەن ءىلياس وماروۆ ءبىرىنشى گيلديالى كوپەستىڭ, ياعني تاپ جاۋىنىڭ قىزى گۇلشاتتى ۇناتادى. ەكى جاس ۇيلەنەتىن بولادى. بىراق تا ونىڭ بۇل ءىسى “قىراعى” پارتيا نازارىنان تىس قالمايدى. ىلە اعا سول جولى پارتيا بيلەتىمەن قوشتاسقان, بىراق تاڭداپ قوسىلعان جارىنا ادالدىعىنان اينىماپتى.
تاعدىر ونىڭ ادالدىعىن, اينىماستىعىن مۇنان كەيىن دە تالاي رەت سىنعا سالعان ەكەن. سونداي اۋىر سىن وعان 1940 جىلدارى قازاقستان كپ-نىڭ يدەولوگيالىق حاتشىسى كەزىندە تونگەن ەدى. ءى. وماروۆ ەرمۇحان بەكماحانوۆ جازعان “قازاق سسر تاريحى” اتتى ەكى تومدىق ىرگەلى ەڭبەكتىڭ رەداكتورى بولىپ, كىتاپ جارىق كورەدى. 1949 جىلدىڭ 11 قازانىندا ماسكەۋدەن اتاقتى اكادەميك اننا پانكراتوۆادان حات كەلەدى. (ول حات كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ساقتاۋلى.) “تاريحشىلار اراسىندا كەيبىرەۋلەردىڭ قازاق تاريحىن كەمسىتكىسى كەلەتىنى بار. نەگە گرۋزين پاتشاسى مەن وزبەك حانى ءدال قازاقتارداعىداي جاعدايدا وزىق ويلى بولىپ ەسەپتەلەدى دە, ال قازاقتار ابىلاي مەن كەنەسارىعا نەگە كۇيە جاعۋى ءتيىس؟ مەن قازاق تاريحىنداعى كورنەكتى قايراتكەرلەرگە كەرى تاريحي باعا بەرۋ جولىنا تۇسە المايمىن. ونىڭ ۇستىنە ونداي سىنشىلار وزدەرىنىڭ جاساعان قورىتىندى ءتۇيىندەرىن ەشقانداي تاريحي قۇجاتپەن, دەرەكپەن دايەكتەمەيدى”, – دەيدى ول. ءوزى قۇرمەت تۇتاتىن عالىمنىڭ حاتى ءىلياس وماروۆتى قاتتى قۋاندىرادى. ونى جۇماباي شاياحمەتوۆكە كورسەتەدى. الايدا ەكى جىل وتەر-وتپەستە قازاق ۇلتشىلدىعى جايىندا اڭگىمە قوزعالىپ, ورەسكەل ساياسي قاتەلىك جىبەرگەن ەرمۇحان بەكماحانوۆ پەن بەك سۇلەيمەنوۆ “حالىق جاۋلارىنىڭ” قامىتىن كيىپ, لاگەرگە ايدالادى. بەكماحانوۆتىڭ پانكراتوۆا مەن وماروۆتى قارالاۋعا بارماي, قيىندىقتى قايىسپاي كوتەرىپ, تۇتقىن تاتار ءدامدى تاتىپ, ايتەۋىر كەيىن امان-ەسەن ەلگە ورالعانى ايان.
بىراق وسىعان قاراماستان, قازاقستان كپ بيۋروسىندا قكپ حاتشىسى ءى.وماروۆتىڭ جىبەرگەن قاتەلىگى تۋراسىندا ماسەلە كوتەرىلەتىن بولادى. سوندا جۇماباي شاياحمەتوۆ ءىلياس ومار ۇلىنا ماسكەۋدەن ستالينگە وتە جاقىن سەنىمدى ادامنىڭ قوڭىراۋ شالعانىن, ونىڭ وماروۆتىڭ تاريحشى بولماعاندىقتان پانكراتوۆاداي ىرگەلى عالىمنىڭ جەتەگىندە كەتتىم دەپ ايتۋىن ال پانكراتوۆاداي الەمگە اتى بەلگىلى ءارى ستالينمەن سوناۋ ازامات سوعىسى جىلدارىنان تانىس, 1946 جىلى ستاليندىك سىيلىق العان عالىمعا ەشتەڭە بولمايتىندىقتان باسىن اراشالاعانى ءجون دەگەن اڭگىمە ايتىلادى. العاشىندا تاڭدانعاندىقتان ءۇنسىز قالعان ءىلياس ومار ۇلى ارتىنشا ءوزىنىڭ ونداي ساتقىندىققا بارا المايتىندىعىن ايتادى. ءبىر كۇننەن كەيىن بولعان قكپوك بيۋروسىندا قازاق ۇلتشىلدىعى سىنالىپ, ابىلاي, كەنەسارى اتىنا بەس باتپان قارا كۇيە جاعىلادى. ءسوز كەزەگى ءىلياس وماروۆقا كەلگەندە ول ءوزىنىڭ بەكماحانوۆتى تاريحي فاكتىلەرگە ادال دا كاسىبي تاريحشى دەپ بىلەتىنىن, ال وعان كىنا تاققانداردىڭ جالعان عىلىمي ۇعىمدارمەن اداسۋشىلار دەپ پايىمدايتىنىن ايتادى. وسىدان كەيىن بيۋرودا ناعىز ۋ-شۋ بولىپ, اياعى وماروۆتىڭ قىزمەتتەن كەتۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
شىن دوستار سىنالىپ, كۇنى ءۇشىن جۇرگەندەردىڭ تايىپ كەتەتىن كەزەڭى جەتىپ, ىلە اعاڭ ءبىر جىل ۇيدە وتىرادى. ءتىپتى, قاتاڭ رەپرەسسيالىق شارالار دا قابىلدانۋى مۇمكىن ەدى. سول كەزەڭدە قاسىنان تابىلعان عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, تەمىرباي دارقانباەۆ, ماجىكەن بۋتين, ءامىر ەرجانوۆ, اسقار زاكارين, بولەباي يسابەكوۆ, نيكولاي انوۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, ماكسيم زۆەرەۆ, احمەت ءادىلوۆ, دميتري سنەگين, سەركە قوجامقۇلوۆ, راحىمجان بايمولدين, قادىر قوناقوۆ, راحىمجان مۋسين ىلەعاڭنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرمەۋگە تىرىسىپتى.
وماروۆتىڭ ادامگەرشىلىگىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – كەيىن وزىنە سىرت بەرگەندەردىڭ, ونىڭ ىشىندە بيۋرودا پارتبيلەتىن تاپسىرۋدى ايتقان ادامدى كەشىرۋى. وتباسىنداعىلار مەن جاناشىر دوستارى: “نەگە, وزىڭە جاماندىق جاساعان ادامنىڭ ءوزىن كەشىرە بەرەسىڭ؟” دەگەندە: “ادامدار– زاماننىڭ ق ۇلى, ول ەمەس, بۇعان وسىنداي جۇيەنىڭ ءوزى كىنالى. بارلىعىن حالىق كورىپ وتىر. ال جىبەرگەن قاتەلىكتى كەشىرۋ – ەردىڭ ءىسى”, – دەپ ءوزىنىڭ تاعى دا ءىلياس وماروۆ ەكەندىگىن تانىتقان.
ومىردە ىلەكەڭنىڭ الدىنا بارىپ, بولماسا وعان حات جازىپ, وزدەرىنىڭ باسىنداعى مۇڭ-مۇقتاجدارىن ايتىپ ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتتىڭ شاراپاتىن كورگەندەر قانشاما دەسەڭىزشى. جالاڭ ءسوز بولماسىن دەگەن نيەتپەن ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرەيىك. بىردە جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى ءى. وماروۆقا الماتى وبلىسىنىڭ ۇزىناعاش اۋىلىنىڭ تۇرعىنى حاسان اۋشەۆ اقساقالدان ءوتىنىش حات تۇسەدى. وندا اقساقال ءوزىنىڭ 1919 جىلعى ازامات سوعىسىنا قاتىسىپ, دەنيكينشىلەرمەن سوعىسقان ارداگەر ەكەنىن, قازىرگى كۇنى كەمپىرى پاتيمات ەكەۋىنىڭ ەسىگىنىڭ الدىنداعى باقشاسىنىڭ ونىمىمەن عانا كۇنەلتەتىنىن, ال وسى وبلىستىڭ شەلەك اۋدانىندا تۇراتىن بالاسى بەسلانعا (رۋسلان اۋشەۆتىڭ اكەسى) اۋدان اۋماعىنان شىعۋىنا رۇقسات ەتىلمەۋىنە بايلانىستى قيىندىق كورىپ وتىرعاندارىن جازادى. وسىدان كەيىن حاسان قارت زەينەتاقىسىن الىپ, بالاسى بەسلان قاسىنا كوشىپ كەلەدى.
ال عافۋ قايىربەكوۆتىڭ ەستەلىگىندە كەلتىرىلگەن مىنا ءبىر مىسال دا ارتىقتىق ەتە قويماس دەيمىن. 1962 جىلى “قازاق ادەبيەتى” گازەتىندەگى قىزمەتىنەن كەتىپ, ۇيدە وتىرىڭقىراپ قالعان عافاڭا قادىرلەسى بولەباي يسابەكوۆ تەلەفون سوعىپ: “سەن مىنا جاعدايىڭدى ايتىپ ىلەكەڭە بارسايشى, ساعان قاراپ وتىرعان قىرۋار ادام بار, جۇمىسسىز قيىن عوي”, – دەيدى. وعان عافاڭ قازىر ول كىسىنىڭ ءوزى دە جۇمىستان شەتتەڭكىرەپ ءجۇر عوي جانە ارالاس-قۇرالاستىعىم جوق دەيدى. سوندا: “بىرىنشىدەن, – دەدى ءبولەكەڭ, – ىلەكەڭ سەنى بىلەدى ەكەن. مەن ول كىسىمەن جولداس, دوس اداممىن, ءبىر اڭگىمەدە بايقاعانمىن, ەكىنشىدەن, – دەدى ەندى نىعارلاي سويلەپ, – ەسىڭدە بولسىن, شىراعىم, ءىلياس وماروۆ دەگەن كىسى قاي جەردە, قاي قىزمەتتە وتىرسا دا – ءبارىبىر ءىلياس. ونى بۇكىل قازاق ينتەلليگەنتسياسى سىيلايدى, قۇرمەتتەيدى. ءجاي قىزمەت اتى بولماسا, ول كىسى وتىرعان جەردىڭ ءبارى بيىك, ۇمىتپاعايسىڭ, دەگەن سوڭ ىلەكەڭە بارعانىن, ول كىسىنىڭ نۇرىمبەك جاندىلدينگە كىرگىزدىرىپ, شارۋاسىنىڭ وڭ شەشىلگەنىن ايتادى.
1953 جىلى ءىلياس وماروۆ ماسكەۋدەگى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە وقيدى. سونداعى ۇستازدار تىڭداۋشىنىڭ بىلىمدىلىگىنە, ويىنىڭ تەرەڭدىگىنە, ەڭبەكقورلىعى مەن ادەبيەتپەن جۇمىس جاساۋ قابىلەتىنە تاڭ-تاماشا قالادى. جوعارعى پارتيا مەكتەبىندەگى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ماسكەۋدەگى زيالى ورتانى اۋزىنا قاراتقان ءى.وماروۆ وقۋدى “وتە جاقسى” دەگەن باعامەن اياقتايدى. ەندى ونى سولتۇستىك قازاقستان وبكومىنا ءبىرىنشى حاتشى ەتىپ جىبەرەدى. مۇندا ىلە اعاڭنىڭ ارقاسىندا ۇمىت بولا باستاعان ايتىس ونەرى قولعا الىنادى. ول وبلىس باسشىسىنىڭ كۇندەلىكتى قىم-قۋىت تىرلىگىنىڭ اراسىندا “كىتاپ – مادەنيەتتىڭ قۋاتتى قۇرالى”, “ەسكى مۇرا جاڭا مازمۇندا” دەگەن سىندى حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىنە قاجەت ماسەلەلەر تۋراسىندا وي تولعاپ, ماقالالار جازادى.
سولتۇستىك قازاقستاندى باسقارعان 5 جىلدان كەيىن الماتىعا ورالىپ, 1 جىل مينيسترلەر كەڭەسىندە جۇمىس جاساپ, ونان مەملەكەتتىك باسجوسپارلاۋ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن ءبىرىنشى ورىنباسارى بولادى. سول جىلدارى ىلەعا جازعان ءبىر حاتقا ۇڭىلەيىكشى. “قۇرمەتتى قاينەكەي! قاپتاعان تسيفرلاردىڭ اراسىنان كەيدە موينىمىز كوتەرىلسە, ەرىكسىز كوزىمىز ادەبيەتكە تۇسەدى... سۇرەڭسىز, سۇزەكتەن تۇرعانداي جۇدەۋ, اش مىسىقتاي ارىق ولەڭدەردى كورگەندە جۇرەگىڭ اينيدى. ۇيقاس جۇيەسىمەن قۇراستىرىلعان, ىلىنگەن بىردەمەلەر. اسىل تاستاي جارقىراپ تۇراتىن ولەڭدەر دە كەزدەسىپ قالادى. ونداي كەزدە ءوزىڭ جازعاننان كەم قۋانبايسىڭ. ءوزىم التايدى جاقسى كورەتىن بولعان سوڭ “التاي اياسى” دەگەن ولەڭىڭدى زەيىن قويىپ وقىپ ەدىم. ءار جەرىنەن استىن سىزىپ, “بيۋروكراتتىعىمىزعا” سالىپ بۇرىشتاما جازىپ قويىپ ەدىم... مەندە جاي جاتا بەرگەندە نە قاجەت بار دەپ, وسى ءۇزىندىنى وزىڭە جىبەرىپ وتىرمىن. مەنىڭ بارلىق باعام – بۇرىشتامادا ايتقانىم. “جول ءتۇسىپ ارالاساڭ التاي ماڭىن, /كورەسىڭ تارلان تاۋدىڭ قارتايعانىن,/ تەنتەك جەل, دولى نوسەر ءاجىم سالعان,/ جارتاستىڭ تىنىعۋعا جانتايعانىن./ مىنەكي, تاريحي شىندىق, كوركەم تەڭەۋلەر وسىلاي جىمداسۋى كەرەك. سوندا عانا ولەڭ پوەزياعا اينالماق, پوەزيا قورى بايىماق. تەك پوەزيانىڭ قارىشى مول بولعاندا عانا ءبىر اۋىز ولەڭ مەن شاعىن روماندىق ءومىردى بەرۋگە بولادى. ارتىق كەتسە دە ايتايىن: وسى ءتورت اۋىز ولەڭ – ادەبيەت تابىسىنا لايىقتى سىي. اۆتوردىڭ ءوزى قيىپ الىپ قويعانىنان, وقۋشىنىڭ قيىپ الىپ اۆتورعا جىبەرگەن ءۇزىندىسى قىمباتىراق بولا ما دەپ وتىرمىن”, – دەپ اقىن قاينەكەي جارماعامبەتوۆكە حات جازىپ جىبەرىپتى.
ءوزى ايتقانداي, قاپتاعان تسيفرلامەن جۇمىس جاساعان جىلدارى ول كىسىگە بىردە قازاقستان كومسومولى وك ءبىرىنشى حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ ەلىمىزدەگى كلۋبتار ماسەلەسىمەن الدىنا بارادى. سوندا ىلەعا: “بىرلەسىپ قيمىلداساق, كلۋب سالىنا جاتار. دەگەنمەن, مەنىڭ ساعان ايتار باسقا ءبىر تىلەگىم بار. قازىر ادەبيەتكە ولجاس سۇلەيمەنوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ سەكىلدى جاستار كەلىپتى. ەگەر مەن ءبىردەڭە تۇسىنەتىن بولسام, بولاشاقتا ادەبيەتتىڭ قۇلاعىن ۇستايتىن وسىلار بولادى. مەنىڭ جاعدايىمدا ادەبيەت ماسەلەلەرىنە ارالاسا بەرگەنىمدى بىرەۋ تۇسىنسە, ءبىرەۋ تۇسىنە بەرمەيدى. سەن وسىلارعا قامقورشى بولساڭ بولار ەدى”, دەگەندى ايتادى. “ابزال اعانىڭ تاپسىرماسىن الىپ, ءبىز جاس ادەبيەتشىلەرمەن تىكەلەي اينالىسا باستادىق”, دەپ جازىپتى ءوز ەستەلىگىندە وزاعا.
وسى جىلدارداعى ىلەكەڭنىڭ اتقارعان جۇمىسى جايلى بەلگىلى ەكونوميست جارىسبەك ءابۋتالىپوۆ ول كىسى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ باستاۋىندا تۇرىپ ەدى. وماروۆتىڭ باستاماسىمەن ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلىپ, ال ورتالىق اپپاراتتا جاڭا جوبالاۋ ادىستەمەلەرى ءبولىمى اشىلدى. سول جىلدارى ىلە اعا “ەندى ءبىر 20 جىلدان كەيىن كسرو-نى اۋىر ەكونوميكالىق سوققىلار كۇتىپ تۇر. ۇزاققا سوزىلاتىن وسى ەكونوميكالىق داعدارىس الىپ دەرجاۆانىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ ءتوندىرمەك. ادامزاتتىڭ دامۋى ورتاق ديالەكتيكالىق سپيرالعا نەگىزدەلگەن, ال ستالين وسى سپيرالدى زورلىقپەن تۇزەدى. بۇل 20-30 جىلدىڭ ىشىندەگى قىسقا مەرزىمگە عانا جۇرمەك, ال ءارى قاراي زاڭدىلىق ءوزىن كۇشتەپ وزگەرتۋگە جول بەرمەيدى”, دەگەن ەكەن.
1967 جىلى ءى. وماروۆ مادەنيەت مينيسترى بولىپ بەكىتىلگەندە وداقتىق باسجوسپارلاۋدىڭ باستىعىنىڭ ورىنباسارى, اكادەميك نيكولاي نەكراسوۆ: “قالايشا, وسىنشالىقتى كاسىبي ەكونوميست ماماندى مادەنيەت سالاسىنا جىبەرگەن”, دەپ كادىمگىدەي رەنجىپ, د.قوناەۆقا تەلەفون شالماق بولىپتى. سوندا ونى ىلە اعاڭنىڭ ءوزى توقتاتىپ, “بۇعان تەك ءوزىم كىنالىمىن, قوناەۆقا مادەنيەت سالاسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ مەن رەفورمالاۋ جايىندا ءجيى ۇسىنىس جاساعان ەدىم” دەپ اكادەميككە باسۋ ايتىپتى.
ال ءىلياس وماروۆتىڭ مادەنيەت مينيسترى بولعان كەزەڭى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتى ءۇشىن ايتۋلى جىلدار بولدى. عازيزا جۇبانوۆا ءوز ەستەلىگىندە: “مەن ىلە اعا قاتىسپاعان بىردە-ءبىر وپەرا مەن بالەتتىڭ, سيمفونيا نەمەسە ءوراتوريدىڭ, درامالىق سپەكتاكلدىڭ, بولماسا ەسترادالىق كونتسەرتتىڭ پرەمەراسىن بىلمەيمىن. ول جازۋشىلاردىڭ, كومپوزيتورلار مەن سۋرەتشىلەردىڭ بارلىق جاڭا تۋىندىلارىن ءبىلىپ وتىراتىن. شىعارماشىلىق ادامدارمەن ءجيى ارالاسىپ, ولاردىڭ الدىندا ۇلكەن بەدەلگە يە ەدى”, دەپ جازادى.
مينيسترلىكتەگى جۇمىس كابينەتىنە ءالى اقتالماعان تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ سۋرەتىن ءىلىپ قويىپ, قانابەك بايسەيىتوۆكە: “ە, قانەكە, مەنىڭ مينيستر, ءسىزدىڭ حالىق ءارتىسى بولىپ جۇرگەنىڭىز وسى كىسىنىڭ ارقاسى. تەمىربەك جۇرگەنوۆتەن كەيىن ءبىزدىڭ قازاق ونەرىنە قوسقانىمىز شامالى”, دەيتىنى دە وسى تۇس.
1970 جىلى وسى ىزگى جۇرەكتى, شىن مانىندەگى زيالى, بيىك مادەنيەت پەن پاراسات يەسى نەبارى 58 جاسىندا كوز جۇمدى. دۇنيەدەن وتەردەگى جازعان قوشتاسۋ حاتىنداعى ورىنداي الماي كەتكەن مۇراتى دا حالىق ونەرى جايىندا بولدى. “...تۋعان حالقىمنىڭ مادەني ءورىسى, وسكەلەڭ جولى جانە ونىڭ عاسىرلار ساقتاعان اسا باي مۇراسىن بايلانىستىرا زەرتتەۋ ەدى. مەن بۇل سالادا كوپ ۋاقىت ارەكەت, قىزمەت ەتكەنىمدى ەسكە العانىممەن, ول ىستەردىڭ اتقارىلۋعا تيىستىسىنەن الدەقايدا از بولعانىنا وكىنەمىن...” دەپ ارمانىن دا حالقىنىڭ مۇراسىمەن بايلانىستىرىپتى.
ء“بىز وكىنىشكە وراي, ول كىسىنىڭ الدىن كورگەنىمىز جوق... سوعان قاراماستان وسى ءبىر اسىل اعانىڭ رۋحى بيىك رۋحاني تاربيەسىن سوڭىندا قالدىرعان مۇنتازداي تازا مۇراسى – جازعاندارى ارقىلى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كورىپ كەلەمىز, سونداي ازاماتتىق, ادامگەرشىلىك ومىرشەڭ دە ونەگەلى ىستەرىنە كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. قولىمىزعا ەرىكسىز قالام الدىرىپ وتىرعان ءجاي دا, سول جاقسى اعادان كورگەن رۋحاني تاربيە – جاقسىلىقتىڭ جانىمىزعا جاي تاپتىرماعانى دەۋىڭىزگە بولادى”, دەپ مارقۇم ساعات اشىمباەۆ جازعانىنداي, ول كىسىنىڭ الدىن كورمەگەن, داۋىسىن ەستىمەگەن, تەك جازعاندارىن وقىپ, تۇستاستارى جازىپ كەتكەن ەستەلىكتەردەن پايىمداپ تۇيگەن ويىمىزداعى ءىلياس وماروۆ بەينەسى كولەڭكەسى مول, سايالى, بۇتاعىنا كەلىپ قونعان مىڭ سان قۇس ۇيا سالار الىپ بايتەرەكتى ەلەستەتتى.
اتا-اناسىنان تىم ەرتە قالسا دا تەگىندە بار تەكتى ۇل حالقىنىڭ قاجەتىنە مىقتاپ جاراعان اسىل پەرزەنتىنە اينالىپتى. كوڭىلدەردىڭ تورىنەن مىقتاپ ورىن العان وسى بەينەنىڭ تالايعا ۇلگى بولارى حاق.
انار تولەۋحانقىزى.