سايلاۋ قىرعىزداردى بىرىكتىرسە جاقسى
قىرعىزستاندا پارلامەنت سايلاۋى 10 قازانعا بەلگىلەندى. بۇل سايلاۋدىڭ قىرعىز اعايىندار ءۇشىن ماڭىزى زور. ەڭ الدىمەن ەل پارلامەنتتىك جولدى قالاعان سوڭ, نەگىزگى بيلىكتىڭ نەگىزى وسى سايلاۋدا قالانادى. سونان سوڭ الاۋىز اعايىننىڭ باسى بىرىكسە ەكەن دەيسىڭ.
بىرلىك – ءۋاجگە توقتايتىن جەردە. قىرعىز اعايىنداردا ءازىرگە سول ۋاجگە توقتاۋ بولماي تۇر. بۇگىنگى دوستار ەرتەڭ ءبىتىسپەس قارسىلاس بولىپ شىعا كەلەتىنى جامان. بار ءۇمىت – سايلاۋدا. قىرعىز اعايىندار ۋاجگە توقتاپ, قىرقىسۋىمىز جەتەرلىك بولدى عوي, ەندى مىنا سايلاۋدى ءادىل وتكىزەيىك تە, جەڭگەنىمىز تىزگىن ۇستاپ, باسقامىز سونىڭ ايتقانىنا كونەيىك دەسە, ءىس وڭالارى انىق. ساياسي ويىننان مەزى بولعان بۇقارا حالىق, ارينە, سونى قالايدى.
قىرعىز ەلىندە نە كوپ, پارتيا كوپ. قازىر وندا 148 پارتيا ءتىركەلگەن ەكەن. ۇستىمىزدەگى ءساۋىر ءتوڭكەرىسىنەن كەيىن جاڭادان 28 پارتيا تىركەلىپتى. وسى پارتيالارعا بايلانىستى ەلدىڭ قازىرگى ۋاقىتشا پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆانىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ناقىلعا اينالعانداي بولىپ تۇر: “پارلامەنتتە پارتيالاردىڭ كوپ بولعانى جاقسى. ارينە, ول – ساپىرىلىس, سويتسە دە, سول ساپىرىلىستىڭ كوشەدە ەمەس, وسىندا بولعانى جاقسى”.
سول كوپ پارتيانىڭ سايلاۋعا قانشاسى قاتىساتىنى بەلگىسىز. ازىرگە 57-ءسى تىركەلىپتى. بۇدان بۇرىنعى پارلامەنت سايلاۋىنا 12-اق پارتيا قاتىسقان. سودان ورىن العانى ودان دا از. بيىل دا ودان كوپ بولا قويماس. بىراق وسى سايلاۋداعى ءبىر جاڭالىقتى اتاپ ايتقان ءجون. مۇندا ءبىر پارتيا پارلامەنتتەگى 120 ورىننىڭ 65-نەن ارتىق الا المايدى. ءتىپتى 90 پايىز داۋىس جيناسا دا, سودان اسپايدى. قالعان 55 ورىندى باسقا پارتيالار بولىسەدى. بۇل ءبىراز پارتيانىڭ ءمۇمكىندىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, پارلامەنتتە وپپوزيتسياعا جول اشادى.
ال قاي پارتيانىڭ قانداي مۇمكىندىگى بار دەگەندە, ساراپشىلار بۇرىنعى وپپوزيتسياداعى “اتا مەكەن”, قىرعىزستاننىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى جانە “اقشۇمقار” پارتياسىن اتايدى. بۇلاردى قازىرگى ۋاقىتشا ۇكىمەتكە مۇشە بولعان ومىربەك تەكەباەۆ, المازبەك اتانباەۆ جانە تەمىر ساريەۆ باسقارادى. پارلامەنتتەگى ورىنداردى نەگىزىنەن وسىلار بولىسسە كەرەك. كەشەگى ءساۋىر ءتوڭكەرىسى كەزىندە وداقتاسقان بۇل پارتيالاردىڭ اراسىندا قازىر ءوزارا كيكىلجىڭ بار, ونى ۋاقىتشا ۇكىمەتكە وپپوزيتسيا بولعان پارتيالار پايدالانۋى ابدەن مۇمكىن.
العاشىندا پارتيا كوسەمدەرى ءبىر-ءبىرىمىزدى جاماندامايىق, باعدارلامالارىمىزدى ايتىپ, ادال كۇرەسەيىك دەسە دە, قازىر تارتىستىڭ قاتال دا شيەلەنىستى بولاتىنى اڭعارىلىپ وتىر. ءبىرىن-ءبىرى جامانداۋ, اشكەرەلەۋ باستالىپ كەتتى. “اتا مەكەن” پارتياسى ۋكراينانىڭ سوتسيال-دەموكراتتارىنىڭ باعدارلاماسىن ۇرلاپ العان دەگەن ءسوز شىقتى. بىراق نەگىزگى ماسەلە داۋىس بەرۋدى قالاي ۇيىمداستىرۋدا بولماق.
وسى جەردە كۇرەس ەمەس-اۋ, ناعىز ايقاس باستالىپ كەتتى. العاشىندا جۇرت تۇرعان جەرىندە داۋىس بەرەدى دەپ كەلىسىلسە, سوڭعى ساتتە پرەزيدەنت روزا وتۋنباەۆانىڭ جارلىعىمەن تىركەلگەن جەردە داۋىس بەرۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى. بۇعان ۋاقىتشا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ومىربەك تەكەباەۆ بىردەن قارسى شىعىپ, ءتىپتى ەشقانداي ادەپكە سىيمايتىن ارەكەتكە باردى. ول پرەزيدەنت جارلىعىن ۇكىمەت ماجىلىسىندە جىرتىپ تاستاپ قانا قويماي, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جەتەكشىسى ەدىل قاپتاعاەۆتىڭ بەتىنە لاقتىرىپ جىبەردى. بۇل بيلىك باسىنداعىلاردىڭ اراسىندا ۇلكەن الاۋىزدىق بارىن, ول بارا-بارا قاتتى ۋشىعىپ كەتەتىنىن اڭعارتادى.
تەكەباەۆ داۋىس بەرۋدىڭ بۇل ءتارتىبىنە نەگە قارسى دەگەندە, ول جەرگىلىكتى بيلىكتەگى ءوز ادامدارى ارقىلى داۋىس بەرۋگە ىقپال جاساۋ ءمۇمكىندىگىنەن ايىرىلۋى ىقتيمال. سوعان اشىنعان ول ادەپتى جىيىپ قويىپ, بۇزىقتىقتان دا تايىنبايتىنىن كورسەتتى. مۇنداي ادامدار بيلىككە بارسا, ەل تاعدىرى نە بولماق؟
تاعى ءبىر شوشىنارلىق جاي: پارتيالىق كۇرەستىڭ قارۋلى كۇرەسكە اينالىپ كەتۋ قاۋپى بار. قازىر نەگىزگى پارتيالاردىڭ, ولاردىڭ كوسەمدەرىنىڭ جانىندا قارۋلى جاساقتار بار, ەلدە قارۋ كوپ دەگەن ءسوز ايتىلادى. بۇل جاقسىلىققا اپارمايتىنى انىق.
پارلامەنت سايلاۋى قىرعىز اعايىندارعا ۇلكەن سىن بولعالى تۇر. سۇرىنبەي وتسە ەكەن دەيىك.
رەسەيدە ءبىر عانا پرەزيدەنت بولۋعا ءتيىس
قازىر رەسەيدەگى ۇلكەن اڭگىمەنىڭ ءبىرى ەل ايماقتارى باسشىلارى قىزمەتىنىڭ اتاۋىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. كوپ ءسوزدىڭ ءتۇيىنى: “پرەزيدەنت” اتاۋى تەك ەل باسشىسىنا عانا بەرىلۋى ءتيىس تە, ايماق باسشىلارى باسقاشا اتالۋى كەرەك.
العاشىندا مۇندا تۇرعان نە بار, قالاي اتالسا دا ءبارىبىر ەمەس پە دەۋشىلەر كوپ بولعانىمەن, كەيىنىرەك جۇرت ءپىكىرى كوبەيگەننەن كەيىن ونىڭ ايتارلىقتاي استارى بارلىعى اڭعارىلىپ كەلەدى. بۇل ماسەلە چەشەنستاننىڭ باسشىسى رامزان قادىروۆتىڭ كەزدەيسوق ايتا سالعان پىكىرى ەمەس, بيلىكتىڭ جوعارى ەشالونىندا ويلاستىرىلعان اڭگىمە ەكەنى ايقىندالا باستادى.
العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەلدىڭ جەتەكشى پارتياسى “ەدينايا روسسيا” ءۇن قاتتى. ونىڭ پارلامەنتتىك فراكتسياسى رەسەي فەدەراتسياسى نىساندارى باسشىلارى مەن زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىنىڭ اتىن ءبىر ىزگە سالۋ تۋرالى زاڭدى قولداپ داۋىس بەرەمىز دەدى. ولار كوپشىلىك داۋىسقا يە, باسقالار قارسى بولسا دا, بۇل زاڭ قابىلدانادى دەگەن ءسوز.
“مۇنداي ۇسىنىس قولداۋعا لايىق” – دەيدى مەمدۋما ۆيتسە-سپيكەرى, “ەدينايا روسسيا” پارتياسى باس كەڭەسى القاسىنىڭ حاتشىسى ۆياچەسلاۆ ۆولودين. بۇل ۇسىنىستى قولداۋشىلاردىڭ اراسىندا بەلگىلى ساياساتتانۋشىلار, كوسەمسوزشىلەر, بەلگىلى قايراتكەرلەر بار. رەسەيدە پرەزيدەنت اتاۋى ءبىر-اق ادامعا, ءدال قازىر مەدۆەدەۆكە عانا بەرىلۋى ءتيىس. ال قازىر بۇل ەلدە 13 پرەزيدەنت بار ەكەن.
مۇنىڭ ءبارى 1991 جىلدان باستالعان. ميحايل گورباچەۆ پەن بوريس ەلتسين وزدەرىن پرەزيدەنت دەپ اتاتقان سوڭ, ونى تاتارستاننىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى مينتيمەر شايميەۆ ءىلىپ الىپ كەتىپ ەدى, باسقالار دا قوستاي جونەلگەن. بۇل اتاۋعا بايلانىستى ول باسقارعان نىساننىڭ مارتەبەسى دە ءبىرشاما وزگەرەدى, بەلگىلى دارەجەدە ونىڭ ەگەمەندىگى كورىنەدى. ول ەلدىڭ وبلىس, ولكە سياقتى تىكەلەي اكىمشىلىك ءبىر بولىگى عانا ەمەس, ەتنوستىق سيپاتى بار قۇرىلىم ەكەنى اڭعارىلادى. سوعان وراي ءوزىنىڭ ازىن-اۋلاق بولسا دا ەرەكشەلىگى بولۋعا ءتيىس.
رەسەيلىكتەردى, ونىڭ بيلىگىن شوشىندىراتىن دا, قادىروۆتىڭ “ۇسىنىسىن” قۇلشىنا قولداتاتىن دا سول ازىن-اۋلاق ەرەكشەلىك, بولار-بولماس ەگەمەندىك. ونى بىرەۋلەر استارلاپ ايتسا, ەندى ءبىرەۋلەر اشىق ايتادى. “پرەزيدەنت” اتاۋىنان باس تارتۋدىڭ دا ءساتى ەندى تۋىپ وتىر. ونى سوناۋ 90-شى جىلداردان ارقالاپ كەلە جاتقان مينتيمەر شايميەۆ پەن مۇرتازا راحيموۆتىڭ كەزىندە ءسوز ەتۋگە بولماس ەدى. ولار بۇل اتاۋدان باس تارتپاسا, ولارمەن داۋلاسىپ جاتۋ دا ىڭعايسىز. ال ولاردىڭ ورنىن باسقانداردىڭ اۋزىن اشپاسى انىق. قادىروۆتىڭ بۇل اتاۋدان ءوزىنىڭ ءپىرى سانالاتىن ءپۋتيننىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندە باس تارتپاي, بۇگىن “اقىلى كىرۋىنىڭ” ءمانى سوندا.
بۇل پىكىردى “يزۆەستيا” گازەتى ايتىپ وتىر. ءتىپتى بۇدان دا تەرەڭدەتىپ, قاتتىراق ايتادى. جيرينوۆسكيدىڭ ساندىراقتارى سياقتى. ء“يا, ەشقانداي باشكورتستاندار, ساحا-ياكۋتيالار, ينگۋشەتيالار ءجانە ادىگەيلەر كەرەك ەمەس. ەشقانداي دا تيتۋلدى ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ كەرەگى جوق, ەگەر ۇلتتىق سيپاتى بولسا, توپونيمدىك ەلەمەنت ءۇشىن عانا الۋعا بولار, ءتىپتى ول ناقتى كۇش بولعان كۇندە دە. ۋفا وبلىسى, لەنا ولكەسى, تەرسك وكرۋگى – ەتنيكالىق كلاندار ەمەس, ادامدار ءومىر سۇرەتىن ايماقتار وسىلاي اتالۋعا ءتيىس”. ودان ءارى وقۋدىڭ ءوزى قيىن. ۇلتتىق-ايماقتىق قۇرىلىمدار رەسەيدىڭ مەملەكەتتىگىنىڭ باستى قاۋپى دەگەن وي نەگىزدەلەدى. قيسىنعا قاراعاندا, بۇگىن بۇل ەلدەگى ەتنيكالىق نىساندار باسشىلارى قىزمەتىنىڭ اتاۋى وزگەرسە, ەرتەڭ سول نىسانداردىڭ اتاۋى دا ءوزگەرۋىنە نەگىز قالانىپ جاتقانداي.
رەسەيدە بۇگىنگى كۇنى 21 رەسپۋبليكا بار, ونىڭ 13-ءىنىڭ باسشىسى “پرەزيدەنت” دەپ اتالادى. ەندى ونىڭ بارلىعى دا باسقاشا اتالاتىنى كۇمانسىز. ويتكەنى, ولاردىڭ رەسەيدەي ۇلى دەرجاۆانىڭ باسشىسىمەن بىردەي اتالۋعا قۇقى جوق. رف ساياسات جانە مەملەكەتتىك قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, رف قوعامدىق پالاتاسىنىڭ مۇشەسى ۆيتالي يۆانوۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل ەلدە تەك ءبىر پرەزيدەنت بولۋعا ءتيىس. تەك بىرەۋ عانا. ايتپەسە, ۇيات بولاتىن كورىنەدى.
ماماديار جاقىپ.