قۇلاقپەن ەستىگەننەن كوزبەن كورگەن ارتىق. “دا-قازاقستان” تۇعىرناماسى ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, سەناتور, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, قر ۇعا اكادەميگى عاريفوللا ەسىم مەن وسى تۇعىرنامانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ساليح اكچاي تۇركيا باسشىلىعى جانە قوعامدىق ۇيىمدارىمەن كەزدەسۋ تۋرالى ساپارعا مۇرىندىق بولىپ, تۇركيا توپىراعىنا تابانىمىز تيگەن ەدى. تۇرىك جەرىندە جۇرگەندە ماعجاننىڭ “تۇركىستان ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي, تۇركىستان ەكى دۇنيە ەسىگى عوي” دەگەن جولدارى ويعا ورالدى. ال اقىننىڭ اتاتۇرىككە ارناپ جازىلعان “الىستاعى باۋىرىما” دەپ اتالاتىن ولەڭى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, ۇلكەن تارالىممەن تارايتىن جۋرنالداردا تۇرىك جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورىپتى.
تۇرىكتەردىڭ وزدەرى ءتۇبىمىز تۇركىستان دەپ ايتىپ وتىرعانىن تالاي ەستىدىك. باۋىرلاس, تامىرلاس تۇرىك ەلىندە قازاق ەلىن بىلمەيتىن ادام جوقتىڭ قاسى. تۇرىكتەردىڭ كوپشىلىگى قازاق جەرىن اتاجۇرت, ال وزدەرى قوڭىس ەتكەن جەردى اناجۇرت دەپ ەسەپتەيدى. انادولى تۇبەگىنىڭ اتاۋىن دا ولار انامىزداي ىقىلاس كورسەتكەن جەر, كيەلى توپىراق دەگەن ۇعىممەن بايلانىستىرادى.
تۇرىكتەرمەن تىلدەسە قالساڭىز ءتىلماشسىز دا تۇسىنىسەسىز, تۇرىكشە ايتساق, نە دەگەنىن اڭلايسىز. قازاق ايتىپ جۇرگەن قوجاناسىر اڭگىمەلەرى ولاردا دا سول قالپىندا ايتىلاتىنىنا كۋا بولاسىز. قورقىت اتا, ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي, ءابۋ-سينا, احمەت ياساۋي سەكىلدى اسىلدارىمىزدان قالعان قىمبات قازىنا تۇركى تىلدەس حالىقتارعا ورتاق مۇرا ەكەنىن تۇيسىنگەندە كەۋدەڭدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. قالاي بولعان كۇندە دە بەس عاسىر بويى داۋرەن سۇرگەن سەلجۇقتار مەن التى عاسىر جاساعان وسمان يمپەرياسىنىڭ مۇراگەرى بولعان بۇگىنگى تۇرىك ەلى قازاقپەن ءتىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر جۇرت ەكەنىن بۇعان دەيىن تۇركيانى مۇلدە كورمەگەن, تانىپ-بىلمەگەن قاراپايىم كىسى دە بىردەن بايقايدى. كەيىنگى كەزدەرى ەكى ەل اراسىندا ورنىققان قارىم-قاتىناس يگى جەمىسىن بەرىپ جاتقانى داۋسىز.
تۇركيانىڭ ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا كوڭىل ءبولۋى سۇيسىندىرەدى. قالا ءۋاليىنىڭ (بىزدەردە اكىم) جانە پوليتسيا ءمۇدىرىنىڭ (باستىعىنىڭ) قابىلداۋىندا بولعانىمىزدا تاڭقالعانىمىز – ولاردىڭ كابينەتتەرى وتە قاراپايىم, ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردەي “اتشاپتىرىم” ەمەس, شاعىن عانا ىڭعايلى جۇمىس بولمەسى ەكەنىن بايقادىق. ليتسەيلەر مەن باسقا دا وقۋ ورىندارى باسشىلارىنىڭ كابينەتتەرى اتالعان باستىقتاردىڭ جۇمىس بولمەسىنەن ەكى-ءۇش ەسە ۇلكەن. ۇستازدارعا دەگەن ىقىلاسقا ىرزا بولاسىڭ. بىزدە ەرتەدەن قالىپتاسقان مەكتەپ قوڭىراۋىن ولار قۇلاققا جاعىمدى سازبەن اۋىستىرعان. ساباقتار اراسىنداعى ۇزىلىستە مۋزىكا وينالادى. وقۋشى ۇلدار دا, قىزدار دا ارناۋلى ۇلگىدە تىگىلگەن كيىم كيەدى.
اتاقتى فاتيح ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ شىققان تۇلەكتەردىڭ دەنى باتىس ەۋروپا مەن اقش سەكىلدى ەلدەردە قىزمەت اتقارادى. حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە سايكەس 1992 جىلدان باستاپ تۇرىكتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاق ستۋدەنتتەرى تۇرىك ۇكىمەتىنەن ستيپەنديا الىپ تۇرادى. 2009 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا تۇركيانىڭ 27 ۋنيۆەرسيتەتىندە 737 شاكىرت وقىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا تۇرىكتىڭ 544 ازاماتى ءبىلىم الۋدا.
تاعى ءبىر تاڭداي قاقتىرعان جاعداي – جولداردىڭ تاقتايداي تۇزۋلىگى جانە تازالىعى. ءار باعىتتا جولعا شىققان جۇرگىزۋشىلەر جولعا تۇسەردە اقشا تولەيدى. بۇل قارجى تەك وسى جولدى جوندەۋگە جۇمسالادى ەكەن. اتالعان جولدا اپات بولىپ, كولىگىڭىز مىنۋگە جارامسىز بولىپ جاتسا, جولعا جاۋاپتى فيرمالار نە كولىكتىڭ ءدال سونداي ماركاسىن تاۋىپ, ساتىپ الىپ بەرەدى, نە تولىق قۇنىن تولەيدى.
ىستامبۇل قالاسى تۋرالى ءبىر ماقالادا ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. پاتشالاردىڭ سالتاناتتى سارايلارى دا, كونە عاسىرلارعا كۋا بولاتىن مۇراعاتتار ساقتالعان مۇراجايلار دا, وسى زامانعى ءساۋلەتتى عيماراتتار دا, شۋلى بازارلار دا, ءبارى-ءبارى وسىندا. ەڭ كەرەمەتى – مۇحاممەد عالايسالامنىڭ توپقاپى سارايىندا ساقتالعان شاپانى, ءتىسى, ساقالى, ءمورى جانە تابانىنىڭ ءىزى قالعان تاس. بۇل جەردە ۇزبەي قۇران اياتتارى وقىلادى ەكەن. ازىرەت ءالىنىڭ قىلىشى دا وسى ارادا قىناپتان جارتىلاي سۋىرىلىپ تۇر. توپقاپى سارايىندا جينالعان التىن بۇيىمداردىڭ جانە ونىڭ شاتىرلارى مەن كۇمبەزدەرىن كوركەمدەۋگە جۇمسالعان التىننىڭ سالماعى 18 مىڭ توننادان اسادى دەسەدى.
ىستامبۇل 1453 جىلى ونى فاتيح سۇلتان مەحمەد جاۋلاپ العانعا دەيىن ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ ورتالىعى بولعان. ىستامبۇلدىڭ نەگىزگى ماعىناسى يسلام بول دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى دەگەن پىكىر بار. تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تەك 1923 جىلى انكارا قالاسى بولىپ بەلگىلەنگەن. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن اشىلعان فاتيحتىڭ پانورامالىق مۇراجايى ەل حالقىن پاتريوتيزمگە باۋليتىن كەرەمەت ورىن ەكەن. كونستانتينوپول قالاسىنىڭ الىنۋى, تۇرىك ساربازدارىنىڭ شايقاسى وتە اسەرلى بەينەلەنگەن.
ىستامبۇلداعى سۇلتان مەحمەد مەشىتىنىڭ التى مۇناراسى بار. وسى ارادان مەككەگە قاجىلىققا اتتانادى ەكەن. مەشىت قۇرىلىسى سۇلۋلىعىمەن كوزدى اربايدى. قالاداعى جەر استىنداعى سۋ قويماسىنىڭ ءوزى تۇتاس ساراي سەكىلدى. ونىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ تۇرعان تىكباعاندار (كولوننالار) سانى 336-عا جەتەدى. سۋ قويماسىنداعى سۋ ءالى دە ءموپ-ءمولدىر. ىشىندە شاباقتار اسىر سالىپ ءجۇر. ولاردىڭ قابىرشاقتارى سۋ تۇبىنە تۋريستەر تاستاعان تيىندارعا شاعىلىسىپ جارقىرايدى. قالاداعى اسپالى كوپىر, بوسفور بۇعازى ارقىلى وتەتىن پاروم, كەمە ۇستىندەگى ساياحات اسەرلەرى ءومىرى ەستەن كەتپەستەي بولدى.
تۇركيانىڭ تاعى ءبىر عاجايىبى – پامۋكاللە الەمدە ەش جەردە كەزدەسپەيتىن كەرەمەت قۇبىلىس. مۇندا جەر استىنان شىعاتىن ىستىق اراسان سۋى مىڭداعان جىلدار بويى تولاسسىز اعىپ جاتىر. بۇل ەلدى اسپان استىنداعى مۇراجاي دەسە دە بولادى. ەجەلگى عاسىرلارداعى اپوللون حرامى, ريم تەاترى, ۆيزانتيانىڭ قيراعان قورعاندارى مەن سارايلارى, نەكروپول, سۇلتانداردىڭ قامالدارى, كونە عيماراتتار, سارقىرامالار مەن توننەلدەر, وسى زامانعى ساۋلەتتى ۇيلەر كەشەگى كۇن مەن بۇگىندى جالعاستىرىپ جاتىر. ونىڭ ءبارىن بايانداپ جاتۋ ءۇشىن تۇتاس كىتاپ جازۋ كەرەك شىعار.
تۇرىكتەر ءابا ءايۋب ءال ءانساري دەپ اتايتىن (اۋىزەكى تىلدە ءايىپ سۇلتان) مۇحاممەد پايعامباردىڭ سەنىمدى سەرىگى, ساحاباسى بولعان, يسلامدى تاراتۋعا كوپ تەر توككەن ادام كونستانتينوپول الىنباي تۇرىپ قازا تابادى. ونىڭ ءتانىن جەر قوينىنا تاپسىرعان مەكەن كوپ ۋاقىتقا دەيىن انىقتالمايدى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە قاراعاندا, ءبىر كۇنى باقتاشى قوي جايىپ ءجۇرىپ, بيىك توبەنىڭ باسىنداعى كولەمى ءۇش-ءتورت مەتر جەردىڭ ءشوبىن قوي جەمەگەنىن بايقايدى. وسىلايشا سول ماڭايدا جەرلەنگەن ءايىپ سۇلتاننىڭ جاتقان ورنى بەلگىلى بولادى. كەيىنىرەك سول اراعا ءزاۋلىم مەشىت سالىنادى. اۋليە اتانعان ساحابانىڭ باس جانە اياق جاعىنا 1454 جىلى قوس شىنار ەگىلىپتى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن قاراڭىز, سول اعاشتاردىڭ جاپىراعى ءالى جايقالىپ تۇر. شىنار اعاشىنىڭ جۋاندىعى سونداي, قولداسىپ تۇرعان ون كىسىنىڭ قۇلاشى جەتپەيدى. مەشىت ماڭايىنا كەيىن ەلگە تانىمال كىسىلەر جەرلەنىپ, ۇلكەن زيراتقا اينالعان. تۇرىكتەر كوزىمىزدىڭ قاراسى دەپ اتاعان مەشىتكە كەلۋشىلەر تاسقىنى كۇن سايىن تولاستامايدى. عاسىرلار بويى جايقالىپ تۇرعان شىنار تۇرىك حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ەرلىگىنىڭ سيمۆولى بولىپ ەسەپتەلەدى.
تۇركى دۇنيەسىنىڭ مادەني ورتالىعىندا تىگۋلى تۇرعان قازاقتىڭ كيىز ءۇيى دە كوزدىڭ جاۋىن الادى. قازاق ەلىنىڭ ءبىر پۇشپاعىندا تۇرعانداي سەزىنەسىڭ. ورالدا ءبىلىم العان, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دەگەن دارەجەسى بار, قازىرگى ۋاقىتتا دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەن نۇرساۋلە احاتوۆا دەگەن قارىنداسىمىز ىستامبۇلداعى قازاق ەلشىلىگى اشقان ورتالىقتا قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ بالالارىنا قازاق تىلىنەن ساباق بەرەدى.
ىستامبۇلدا تەڭىز جاعاسىندا تۇرعان كەمەدەن كوپ كولىك جوق. ال بوسفور بۇعازىنداعى كوپىرلەر ەلدىڭ ەڭ ساۋلەتتى قۇرىلىستارى بولىپ سانالادى. كوپىر دەگەننەن شىعادى, تۋىستاس ەلدەر اراسىنداعى التىن كوپىر ىسپەتتەس اۋدارما ىسىنە كەيىنگى ۋاقىتتا ەرەكشە ءمان بەرىلۋدە. بۇعان دەيىن ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار شاحانوۆ شىعارمالارى, “قازىرگى قازاق اڭگىمەلەرىنىڭ انتولوگياسى” تۇرىك تىلىندە جارىق كورسە, بيىلعى جىلى فيلوسوف عالىم عاريفوللا ەسىمنىڭ “ادامزات” دەپ اتالاتىن كىتابى تۇرىك وقىرمانىنا جول تارتتى. اتالمىش كىتاپتىڭ تۇركياداعى “شەراتون” وتەلىندە وتكەن تۇساۋكەسەرىن ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, شوقايتانۋشى ابدۋلاقاپ قارا اشتى. زالدا تۇرىك ادەبيەتشىلەرى جانە عالىمدارىمەن بىرگە قازاق جاستارى دا وتىردى.
“ديالوگ ەۋرازيا” تۇعىرناماسىنىڭ تەڭ توراعاسى حارۋن توكاك قازاق جانە تۇرىك حالقىن ءبىر ادامنىڭ ەكى قولىنا تەڭەپ, ولاردى ءبىر شىناردىڭ ەكى بۇتاعى سەكىلدى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋعا بولمايدى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. تۇرىك پروفەسسورى ءيلبىر ورتا ۇلى “ادامزات” كىتابىنىڭ ەكى حالىققا دا پايدالى جاقتارىنا توقتالا كەلىپ, ونى تۇرىك تىلىنە تارجىمالاعان ءلاززات وراقوۆانىڭ اۋدارمانى ءساتتى جاساعانىن تىلگە تيەك قىلدى. كوكشەتاۋداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى شاكىر ىبىراەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ توراعاسى سەيىتقازى ماتاەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اسحات بەكەنوۆ, قاراعاندىداعى “بولاشاق” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, اقتوبە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى عالىمجان نۇرىشەۆ, تۇركىستانداعى احمەت ياساۋي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سارسەنبەك تورتاباەۆ, باتىس قازاقستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىكقالي شاراباسوۆ كىتاپتىڭ قۇندى جاقتارىنا توقتالىپ, اۆتورعا تابىس تىلەدى.
“تىكا” دەپ اتالاتىن تۇركيا ۇكىمەتى جانىنداعى تۇرىك ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ باسقارماسىنىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىسى دا تاڭقالارلىقتاي. “ديالوگ ەۋرازيا” تۇعىرناماسىنىڭ باس حاتشىسى يسمايل تاستىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولار ەكى ەل اراسىنداعى ءتۇرلى مادەني جانە ەكونوميكالىق بايلانىستى جولعا قويۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ ءجۇر. ىستامبۇلدا “ۋنيۆەرسيتەتتەر بىرلىگى” اتتى رەكتورلار قاۋىمداستىعى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. وسى ۇيىمنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا دا تۇرىك بيزنەسمەندەرىنىڭ قولداۋىمەن جوعارى وقۋ ورىندارى, ليتسەيلەر سالىنعان. الداعى جىلدارى ولار وسىنداي بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرماق نيەتتە. ءبىر عاجابى, وقۋ ورىندارىنىڭ عيماراتتارى مەن جاتاقحاناسىنا, باسقا دا قۇرىلىسىنا قاجەتتى قارجىنى تۇرىك جاعى تۇگەل وزدەرى شىعارادى.
ىستامبۇلداعى سابىن زاۋىتىنىڭ ونىمدەرى الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارايدى. كەيىنگى ۋاقىتتا ولار سۇيىق سابىن شىعارۋدى جولعا قويىپتى. مۇنىڭ سىرتىندا ءتۇرلى كوسمەتيكالىق بۇيىمدار شىعارىلادى. زاۋىت ديرەكتورى “سىزدەرگە داعدارىستىڭ اسەرى قالاي بولدى؟” دەگەن سۇراققا تاپقىر جاۋاپ بەردى. “قىز-كەلىنشەكتەردىڭ داعدارىستا شارۋاسى جوق. كيىم-كەشەك جۋىلۋى كەرەك. ايەلدەر ساندەنۋى كەرەك. سوندىقتان داعدارىستىڭ ءبىزدىڭ زاۋىتقا مۇلدە قاتىسى جوق”, – دەدى.
“ەشكىم جوق پا؟” قايىرىمدىلىق قورىنىڭ جاساپ جاتقان جۇمىسى جان-دۇنيەڭدى باۋرايدى. بۇل ۇيىم پاناسىز قالعان, جوقشىلىققا ۇشىراعان ازاماتتارعا, الەم ەلدەرىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە كومەك قولىن سوزادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇرىك ەلىنىڭ قامقورلىق اكتسياسى بارلىق قۇرلىقتارعا قىزمەت ەتەدى. قوردىڭ اتاۋىنىڭ قويىلۋ ءمانىسى بار. جەر سىلكىنىسى بولعاندا توپىراق استىندا قالعان بەيشارالاردىڭ جەر استىنان “كىم بار؟”, “ەشكىم جوق پا؟” دەگەن داۋىستارى ەستىلەدى ەكەن. ەل بولعان سوڭ قايىرىم جاساۋشىلار دا تابىلادى. ادام بالاسىنىڭ ءومىر سۇرۋدەگى نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى قينالعانعا قول ۇشىن بەرۋ بولسا كەرەك.
تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىندەگى كوزبەن كورگەنىمىز ەستەن كەتپەيدى. عيمارات سىرتى تولعان ادام. ولاردىڭ اراسىندا اۋىل ادامى دا, قالا تۇرعىنى دا بار. ماجىلىستە ولارعا قاتىسىپ, دەپۋتاتتار پىكىرىن ەستۋگە ارناۋلى زال جاساقتالعان. پارلامەنت تورىندە اتاتۇرىكتىڭ “ەگەمەندىك – ەشبىر تالاسسىز, شارتسىز ەلدىكى” دەگەن قاناتتى ءسوزى جازىلعان.
ءماجىلىس زالىندا ءبىز بارعان كۇنى “اق پارتيا” پارتياسىنىڭ كوشباسشىسى, ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ەردوعان اپتالىق ەسەپ بەرىپ جاتىر ەكەن. جىلدىق, توقساندىق نەمەسە ايلىق ەمەس, اپتالىق ەسەپ. ونىڭ قاعازعا قاراماي سويلەگەن سوزىنە, سانداردى ءبىر مۇدىرمەي جاتقا ايتقانىنا ايىزىمىز قاندى. ءۇزىلىس كەزىندە حالىق قالاۋلىلارى دا, ولاردى سايلاعان حالىق تا پارلامەنت اسحاناسىندا قاتار وتىرىپ, اس ءىشتى. سول اسحانادان ءبىز دە ءدام تاتتىق. ەردوعاننىڭ قازاقشا ماعىناسى ەرتۋعان (ەر بولىپ تۋعان) دەگەنگە سايادى. شىنىندا دا, ەلدىڭ قامىن ەرتە ويلاعان, ەر بولىپ تۋعان, اتا جولىن قۋعان ازامات سويلەسە تىلگە شەشەن, ەلگە كوسەم بولاتىن تۇلعا ەكەنىنە از عانا سۇحباتتاسىپ قالعانىمىزدا كوزىمىز جەتتى.
تۇرىك ەلىندە مەملەكەتتىك تۋعا دەگەن قۇرمەت ايرىقشا. كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مەكەمە عانا ەمەس, تاۋدىڭ باسىندا, تەڭىزدىڭ جاعاسىندا, بيىك قورعانداردا تۇرىك تۋى جەلبىرەيدى. تۇرىك تۋى نەعۇرلىم بيىك بولسا, تۇرىك ازاماتىنىڭ دا توبەسى كوككە ءتيىپ تۇرادى.
تۇرىك جەرىنە اياعىمىز تيگەندە ءبىزدى قارسى العان جولباسشىمىز ءماۋلىت ەسىمدى تۇرىك ازاماتى: “حوش كەلدىڭىزدەر. سىزدەر ەلىمىزگە كەلدىڭىزدەر, ەلىڭىزگە كەلدىڭىزدەر”, – دەگەن ەدى. تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ باس باقانى, پرەمەر-مينيستر ەردوعان مىرزا دا ءوز ءسوزىن: “سىزدەر ءوز ۇيلەرىڭىزدە ءجۇرسىزدەر”, – دەگەن سوزدەن باستادى. تۇرىك جانە قازاق ەلى اراسىنداعى ەلارالىق قارىم-قاتىناستىڭ ساياسي, اسكەري, مادەني جانە ەكونوميكالىق سالادا نىعايىپ كەلە جاتقانىنا كەڭىنەن توقتالدى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەنادا بەدەلگە يە بولىپ, ەقىۇ-عا توراعالىق جاساۋىنا بايلانىستى وزدەرىنىڭ دە قۋانىشتى سەزىمگە بولەنگەنىن ايتتى. 2009 جىلدىڭ اياعىندا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 1 ميلليارد 700 ميلليون دوللارعا جەتكەن. تۇركيانىڭ ىسكەر ازاماتتارى وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە عانا 8 ميلليارد دوللار قارجى يگەرىپتى.
سەيىتقازى ماتاەۆتىڭ وسى كەزدەسۋدى پايدالانىپ, “ەۋروپا وداعىنا كىرۋ ءۇشىن تۇركياعا باسقا ەلدەر قالاي جاردەم جاساي الادى؟” – دەگەن ساۋالىنا ول تابان اۋزىندا “ەۋروپانىڭ تاۋارلارىن الماڭىزدار!” – دەپ ءبىر-اق اۋىز سوزبەن ۇتىمدى جاۋاپ قايتاردى.
تۇرىك زيراتتارىنىڭ كوپشىلىگى قاراپايىم, مارقۇمداردىڭ باسىنا ءمارماردان قۇلپىتاس قانا قويىلعان. ولىگە قۇرمەت دەگەن جەلەۋمەن بەيىتتى مۇراجايعا اينالدىرىپ جىبەرۋ, زيرات باسىنا مازار سالۋ, مۇسىندەر ورناتۋ سەكىلدى قازاققا ءتان “قاسيەتىمىز” كوزگە ۇرا قويمايدى. ونىڭ ەسەسىنە كەزىندە بىزدە ماركسيزم-لەنينيزم قايراتكەرلەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەتكە مۇندا اتاتۇرىك يە بولىپ وتىرعانداي. كەز كەلگەن قالادا ونىڭ نەشە ءتۇرلى ەسكەرتكىشتەرى, تاستان سوققان مۇسىندەرى الدان شىعادى. كوپتەگەن مەكەمە كابينەتتەرىندە, اۋديتوريالاردا, وقۋ زالدارىندا, كىتاپحانالاردا اتاتۇرىكتىڭ بەينەسى سالىنعان سۋرەتتەر ءىلۋلى تۇرادى.
كەز كەلگەن وقۋ ورنىندا مۇستافا كەمال پاشا – اتاتۇرىكتىڭ سۋرەتى نەمەسە ءمۇسىنى قويىلعان, ايتقان سوزدەرى قابىرعاعا ويىپ جازىلعان. ونىڭ نەگىزگى قاعيداسى قازاق ناقىلىمەن ايتار بولساق, تۋعان ەلدىڭ “جاقسىلىعىن اسىرىپ, جاماندىعىن جاسىرۋ” بولعانى بەلگىلى. تۇرىك قاۋىمى اتاتۇرىك يدەيالارىن تۋ قىلىپ كوتەرىپ وتىر.
اتاتۇرىكتەن كەيىن تالاي زيالى كىسى ەل باسقارعان. كەيىنگى جىلدارى تۇرعىت ءوزال (1927-1993), سۇلەيمەن دەميرەل (1993-2000), احمەت سەزەر (2000-2007), ال 2007 جىلدان باستاپ ابدۋللا گۇل ءبىرىنشى باسشى بولدى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەلىنە ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن تۇلعالار.
انكاراداعى گازي ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى باسقوسۋدا ع.ەسىم تۇركى دۇنيەسىنىڭ عىلىم اكادەمياسىن اشۋ تۋرالى يدەيا كوتەرگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ەكەنىن ايتىپ, مۇنداي ورتالىق استانادا اشىلسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا ونى العاش تانىعان تۇركيا بولعانى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەندە ونى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇپتاۋشىلار دا تۇركيا بولعانى بەلگىلى. “قازاقستان-زامان” حالىقارالىق ساياسي-قوعامدىق گازەتىنىڭ جانە ء“مولدىر بۇلاق” بالالار جۋرنالىنىڭ باس ديرەكتورى احمەت الياز, حالىقارالىق قوعامدىق-ينتەللەكتۋالدى “دا-قازاقستان” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى مالىك وتارباەۆ وسى جايلارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتىڭ پايدالى جاقتارىنا توقتالىپ, ونى ورىستەتە ءتۇسۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. قىزىلوردا وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور باۋىرجان ەلەۋسىنوۆ, سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەيىر ەسكەندىروۆ, ارقالىقتاعى ى.التىنسارين اتىنداعى پەدينستيتۋت رەكتورى جاسۇلان شايماردان, اقتاۋ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى باقتىباي شەلپەكوۆ تە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەل حالقىنا جولداۋىنا ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت جاسايتىن تۇرىك پروفەسسورلارى تاراپىنان جاقسى باعا بەرىلدى. بەيبىتشىلىك ساقتاۋعا جانە ديالوگتى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ن.ءا.نازارباەۆقا “ەۋرازيا وردەنىنىڭ” تابىس ەتىلۋى دە كەزدەيسوق بولماسا كەرەك.
تۇرىك ءتىلى مەن قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇبى ءبىر, ەجەلگى تۇركى تىلدەس تىلدەر ەسەبىندەگى كونەلىگى جانە ءوزارا تۋىستىعى داۋ تۋعىزبايدى. ءبىر عاجابى, تۇرىكتەر دينوزاۆردى دەنەزور دەپ اتايدى ەكەن. دەنەسى زور جانۋار دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىرىپ تۇرعان وسى ءسوز ءبىزدىڭ اتا-بابامىز سوناۋ كونە عاسىرلاردا, ءتىپتى دينوزاۆرلار ءومىر سۇرگەن تۇستا بولعان دەگەن باتىل بولجام جاساۋعا نەگىز بەرەدى. ءپىلدى ءپىل, مامونتتى ءزىل دەگەن قازاقتار ەندى دينوزاۆردى دا شەت تىلدەن ەنگەن كىرمە ءسوز ەسەبىندە قولدانباي, دەنەزور دەپ اتاسا جاراسىپ-اق تۇرعان جوق پا؟! شتامپتى تۇرىكتەر ءىستاڭبا دەپ اتايدى. ءبىز بۇل ءسوزدى ءمورتابان دەپ جازىپ ءجۇرمىز. زەر سالا قاراساق, تۇرىك تىلىندەگى بالاماسى ۇعىمدى. كەلەشەكتە ءتىل ماماندارى ۇقساس تىلدەردى تۇبەگەيلى زەرتتەۋى قاجەت سەكىلدى.
جالپى, تۇرىك جەرىندە جۇرگەندە تۇرىكتى اعا, ءوزىڭدى ءىنى سەزىنەسىڭ. بىراق, جاعاڭ جايلاۋ, ءتوسىڭ قىستاۋ بولىپ, ءىرى سەزىنەسىڭ. ال ءوز جەرىڭدە, ءوز ەلىڭە تۇرىكتەر مەيمان بولىپ كەلگەندە ءوزىڭدى اعا سەزىنەسىڭ. ورتاق تامىرلار ءتىلىمىز جانە دىنىمىزبەن قاتار, ءتۇبىمىز دە ءبىر ەكەنىن كورسەتەدى.
اقىلبەك شاياحمەت, جازۋشى.