جول ۇستىندەگى جۋرناليست

ارىپتەس تۋرالى اڭگىمە

ءوزىم اسا ءبىر قادىرلەيتىن نۇرما­حان ورازبەك اعامنىڭ ءبىر تاعى­لىمدى ءىسى ويىما ورالىپ وتىرعانى. سوناۋ ءبىر كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارقى­راپ تۇرعان كەزىندە ول قازتاگ اتتى اقپارات اگەنتتىگىندە قىزمەت ىستەپ, “وداق جانە شەتەل حابارلارى” باس رەداكتسياسىندا اۋدارما جاساعان. نۇراعاڭ سول تۇستا تالاي مارتە “شەڭبەردەن شىعىپ كەتىپ” جۇرگەن ەكەن. 1987 جىلى ماسكەۋدە جۋرناليستەر وداعىنىڭ ءVى سەزى ءوتىپتى. ايتۋلى القالى جيىنعا قازاقستاننان نۇرماحان اعا دا قاتىسقان. سوندا تاسس-تىڭ القا ماجىلىسىندە: “گەنيالنىە مىسلي داجە ۆ گولوۆۋ گەنەرالنوگو سەكرە­تاريا نە كاجدىي دەن پريحوديت. چتو ۆى داەتە ستەنوگرافيچەسكيي وتچەت؟..” دەپ, الىپ ەلدىڭ ىرگەلى اقپارات اگەنتتىگىندەگى دوكەيلەردىڭ زارەسىن ءبىر ۇشىرعان. شىنىندا دا, ول كەزدە گورباچەۆتىڭ, باسقا دا كومپارتيا باسشىلارىنىڭ شەتەلگە بارعانى ستەنوگرافيالىق ەسەپ سياقتى بەرىلەتىن ەدى. ال اقپارات اگەنتتىگى جۇيەسىنىڭ مىندەتى – حابار بەرۋ, ايتاتىن ويىن انىق جەتكىزۋ. قاشاندا ءوزى ۇستانعان قاعيداتتان اۋىتقىمايتىن نۇراعاڭ الماتىعا ءبىر-اق تارتادى. كەلەسى كۇنى تاسس-تىڭ قىزمەتكەرلەرى جانۇشىرا حابارلاسادى, “نۋرەكە, ۆى چتو نادەلالي, تۋت ۆسيا رۋكوۆودستۆا ۆ شوكە” دەپ. وسىلايشا, نۇراعاڭ وداقتىق جۇيەنىڭ ولقىلىعىن دا سىن تەزىنە الىپ, وتكىر تۇلعانىڭ ۇستانىمىن تانىتقان ەدى. جالپى, جۋرناليستيكا توڭىرەگىندە, جۋرنا­ليستەر تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالسا, نۇراعاڭنىڭ وسى ءبىر بەينەسى كوز الدىما ەلەستەيدى. بۇگىندە, قۇدايعا شۇكىر, قازاق جۋرناليستيكاسى نۇراعاڭ سىناعان ستەنوگرافيادان ىرگەسىن اجىراتىپ, سونى سۇرلەۋىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. ءبىر كەزدەرى كەڭەس وداعى تۇ­سىن­دا ورازبەكتىڭ وعىلانى سالعان وزىق جولدى – حالىقارالىق ماسە­لەلەر توڭىرەگىندە تۇشىمدى پىكىر ايتىپ, قازاقتىڭ مۇددەسى تۇرعىسى­نان وقىرمانعا جەتكىزەتىن جۋرنا­ليستەر شوعىرى قالىپتاسىپ تا ۇلگەردى. حالىقارالىق تاقىرىپقا قالام تەربەگەن بىرەگەي جۋرناليس­تەردىڭ ساناتىندا ەگەمەندىك سامات مۇسا دا بار. كوشباسىندا دەسەك تە, بالكىم, اسىرا ايتقاندىق بولماس. ويتكەنى, “ەگەمەن قازاقستان” – تاۋەلسىز ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءار­بىر قادامىن جەرىنە جەتكىزە جا­زىپ كەلە جاتقان باسىلىم. حالىق­ارالىق قارىم-قاتىناستار ماسەلەسى باسىلىم بەتىندە كۇن سايىن جاريا­لانىپ, جۇمىر جەر بەتىندەگى قازاققا قاتىستى ماسەلە نازاردان قالىس قالعان ەمەس. ول تاقىرىپتى جازاتىن, قالام تەربەيتىن جۋرنا­ليستىڭ ءبىرى سول – سامات مۇسا. كەزىندە “كازپي” اتانعان ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تەتىنىڭ وقۋىن تاۋىسقان ساكەڭنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن “تىلگە” بۇيرەگى بۇ­رىپ تۇرعانى. قازاق ءتىلىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن وقىتاتىن فيل­فاك­تىڭ بەرگەنى كوپ, ارينە. سون­دىق­تان دا فيلولوگ ساماتتىڭ ءۋاجى كوپ تۇستا ورىندى شىعىپ جاتادى. “بىزدە كازپي-دە...” دەپ باستالاتىن اڭگىمەنىڭ اقىرى دا ءوزى ءدارىس العان “داۋلەردى” تۇگەندەۋمەن اياقتالادى. قازاق ادەبيەتىندە ورنى بولەك مىقتىلاردىڭ اتتارىن ەستى­گەننەن كەيىن كوپتەن دايىنداعان “ارگۋمەن­تىڭ” دە “ويناماي” قالادى. كوري­فەي­لەردەن لەكتسيا تىڭداعان ءشا­كىرت­تىڭ وسال بولۋى مۇمكىن بە! سوندىقتان جۋرناليستيكاعا “ساۋات­تىلىق مەكتە­بىنەن” شىڭدالىپ كەل­گەن ساكەڭ ءبىلىم تۇرعىسىنان, ءسوز جوق, “بەستىك­كە” يە بولادى. ءتىل توڭىرە­گىندەگى تايتالاستا ۇپاي سونىڭ جاعىندا. ايتپاقشى, سامات مۇسا جۋرنا­ليس­تيكاداعى ەڭبەك جولىن دا “ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەسۋدەن”, كوررەكتورلىقتان باستاعان. كەيىن جاڭا كەزەڭنىڭ, جاڭا قوعامنىڭ جارشىسى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن “حالىق كەڭەسى” باسىلىمىندا جەمىستى قىزمەت ەتىپ, اقپارات الەمىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋدىڭ سوڭى حالىقارالىق اقپاراتتارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە ۇلاستى. سوڭعىسىنىڭ دەنى تارجىمامەن تىكەلەي بايلانىستى عوي. بەرتىنگە دەيىن حالىقارالىق تاقىرىپتارعا قاتىستى اقپارات كوزى رەسەيدىڭ اقپارات اگەنتتىكتەرىنەن الىنىپ كەلگەنى ءمالىم. ەندەشە, ورىس تىلىندەگى اقپاراتتاردى قازاقشا سويلەتۋگە دە ءبىلىم كەرەك, بىلىكتىلىك قاجەت. “فيلفاك” تۇلەگىنىڭ جاڭا قىرى, ساياسي ۇعىم-تۇسىنىككە جەتىك­تىگى وسى ىڭعايدا مولىنان تانىلدى. سامات مۇسانىڭ “لەنتاسىنان” شىققان اقپاراتتاردى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ باسشىلارى كوپ تۇزەمەيتىن دە, كۇزەمەيتىن دە. وسىلايشا حالىقارالىق حابارلار وقىرمانعا جاتىق تىلمەن جەتكىزىلىپ جاتادى. ءاۋ باسىندا نۇراعاڭدى, نۇر­ماحان ورازبەك اعانىڭ تاعىلىمىن بەكەر كەلتىرگەن جوقپىز. ساماتتىڭ بويىندا الدىڭعى بۋىن اعاسىنا دەگەن, ونىڭ اتقارعان ىسىنە دەگەن ۇقساستىق بار. كەزدەيسوقتىق شى­عار, بالكىم. الايدا, جاقسى اعانىڭ ونەگەسىن كەيىنگى بۋىننىڭ بويىنان تابۋ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس پە! سامات مۇسا نۇرماحان اعاسى سىندى تارجىماعا كەلگەندە, قالامى جۇيتكي جونەلەدى. سونداي-اق اعاسى قازتاگ-تا “وداق جانە شەتەلدىك حابارلار” باس رەداكتسياسىندا قىزمەت جاساسا, سامات بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىس­تىكتەگىلەرمەن قوسا, الەم ەلدەرىنىڭ حابار-وشارلارىن قاجەتكە جاراتىپ ءجۇر. ۋاقىتى مەن تالابى باسقا دەمەسەڭىز, يلەگەنى – سول تەرىنىڭ پۇشپاعى. نە دەسەك تە, ونەگە بولار اعانىڭ جولىن جالعاس­تىرعانعا نە جەتسىن. ەندەشە, تاۋەل­سىز ەلدىڭ ءتول اقپاراتتارىن تاراتقان سامات مۇسانى وسى ۇدەدەن شىعىپ ءجۇر دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا قۇ­قىمىز بار. “بۇرىن-سوڭدى “قازاق” دەگەن ۇلتتىڭ, ەلدىڭ بارىن شەتەل بىلە بەرمەيتىن. قازىر قۇدايعا شۇكىر, كوپشىلىگى تانيدى. ال ەگەر سايا­ساتىمىز جاقسى ءجۇرىپ, حالقى­مىزدىڭ ءال-اۋقاتى, تۇرمىسى وڭعا­رىلسا, ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز سول. سوندا عانا دۇنيە ءجۇزى الدىندا ابى­رويىمىز اسقاقتايدى. اركىم ءوز پىكىرىن اشىق ايتىپ, اشىق جاريا­لايتىن بولسا, جانە سول پىكىردى بيلىك ەسكەرىپ جاتسا, سوندا عانا ء“بىز – قازاقپىز” دەپ ماقتانا الاتىن جاعدايعا جەتەمىز” دەگەن-ءدى ءبىر سوزىندە نۇرماحان ورازبەك. وسى جولدا سامات مۇسا سىندى بىلىكتى جۋرناليست ايانباي قىزمەت ەتىپ ءجۇر دەپ ايتار ەدىك. سامات مۇسا – جول ۇستىندەگى جۋرناليست. جول بولعاندا قانداي! التى قۇرلىققا تۇگەلدەي تابانى تيمەسە دە, ءتورت قۇرلىقتىڭ ەلدەرىن تۇگەندەگەنى راس. بۇرىن-سوڭدى قولىنا قالام ۇستاعان جۋرناليست قاۋىمى ءبىر رەسپۋبليكانىڭ اۋما­عىن ارالاۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن مارتەبە بولىپ تابىلاتىن. بۇگىندە, قۇدايعا شۇكىر, قازاق ءجۋرناليسىنىڭ اياق باسپاعان اۋماعى قالمادى دەسە دە بولادى. حالىق­ارالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىن ارنايى ساپار بارىسىندا كوزبەن كورىپ, ديپلوما­تيالىق بايلا­نىستاردى جەتە زەرت­تەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. وسىنداي ءمار­تەبەلى ساپارلارعا ارنايى ىرىكتەلگەن جۋرناليستەر توبىنىڭ ورتاسىندا “ەگەمەندىك” سامات مۇسا دا جۇرەدى. ماسكەۋدە وتكەن تمد باسشىلارىنىڭ باسقوسۋى حاقىندا ماقالاسى جارىق كورسە, ەندى بىردە راقىمجاندار تۋ تىككەن بەرليننەن حابار بەرىپ جاتقانى. تاعى ءبىر كۇنى “ەگەمەن قازاقستان” بەتىنەن “بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 63-ءشى سەس­سياسى بۇرناعى كۇنگى جۇمىسىن جالپى پىكىرتالاستارمەن جالعاس­تىردى. ونى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ءسوز سويلەپ اشتى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە بۇگىنگى تاڭدا ادامزات ەشقانداي شەكارانى بىلمەيتىن, بارلىق مەملەكەتتەرگە ىقپال-اسەرى بار سى­ناقتارمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. قارجى, ەنەر­گەتيكالىق جانە ازىق-ت ۇلىك داعدارىستارى, سوعىستار مەن زورلىق-زومبىلىق قاتەرلەرى قازىرگى دۇنيەنىڭ ءومىر شىندىعى بولىپ تا­بىلادى. بۇعان كليماتتىڭ وزگەرۋى پروبلەماسىن قوسىڭىز” دەگەن نيۋ-يوركتان جولدانعان ماقالاسىن وقيسىز. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ جاپونياعا رەسمي ساپارى تۋرالى توكيودان جولداعان رەپورتاجى شىعادى تاعى بىردە. ساكەڭنىڭ اۋەدە ۇشقان ۋاقىتى اناۋ-مىناۋ ۇشقىشتاردان كەم سوقپاسا كەرەك-ءتى. سوندىقتان ونىڭ ۇشاق ىشىندەگى ۋاقىتى وتاندىق ءجۋرناليستىڭ جوعارى كورسەتكىش­تەرىنىڭ ءبىرى بولۋى دا ىقتيمال. گاپ كورسەتكىشتە ەمەس, ماسەلە بارعان ەلدەن جازىلعان رەپورتاجداردا عوي. بۇل جاعىنان العاندا, سامات مۇسا بارعان ساپاردان “ەگەمەننىڭ” ۇپايى تۇگەندەلىپ جاتادى. ساپار الدىندا ساكەڭ الدىن الا دايىن­داعان “دۇنيەلەر” بارعان ەلدىڭ ۋاقىت ايىرماشىلىعىنا قاراماي, كادەگە جاراپ كەتەدى, از-كەم تولىق­تىرۋلاردان كەيىن. تەلەۆي­زيالىق فورماتپەن جاعالاسقان رەپورتاجدار ەرتەڭگى كۇنى-اق گازەتتىڭ بەتىندە جاريالانادى. ماقالانىڭ توبەسىن­دە “توكيودان... سامات مۇسا حابار­لايدى” دەگەن بەلگىسى تۇرادى. جۋرناليستىك قىزمەت مارتەبەسىنىڭ ءوزى وسىندا بولار. سامات حالىقارالىق ساياساتتا وزىندىك قولتاڭباسى بار جۋرناليست. ءبىر ماقالاسىندا قىرعىز ەلىندەگى احۋال تۋرالى جەتە زەرتتتەپ جازىپ, وعان رەسمي استانانىڭ كومەك قولىن سوزعاندىعىن باياندايدى. “قازاقستان قىرعىزستاندى كۇردەلى جاعدايدا قالدىرمايدى” دەپ ايتا كەلىپ, قازاق ەلىنىڭ تۋعاندارعا 10 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە قارجى بولگەندىگى جونىندەگى اقپا­رات­تى جەتكىزەدى. ەندى بىردە شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى تۋرالى جازعانىن تۇشىنا وقيسىز. تاعى ءبىر ءسات قازاقستاننىڭ ءوز­بەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتو­تەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ءبورىباي جەكسەم­بين­مەن ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعاپ وتىرعانى. ورىنسىز جەردەن “قىلت” ەتە قالاتىن رەسمي تاش­كەنت­­تىڭ باعىتى مەن ۇستانىمى حاقىندا حاباردار بولاسىز. حالىق­ارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى تولعاقتى تاقى­رىپتار — سامات مۇسا قالامىنىڭ وزەگى. تولىمدى تاجىريبە مەن ۇزبەي ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ جازعان دۇنيەلەرى وقىرماننىڭ ۇنەمى قىزىعۋشى­لىعىن تۋدىرادى. جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قۇرمەتكە دە بولەنىپ كەلەدى. بىلتىر قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇ­حامەدجانوۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا باكۋدە وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اس­سامبلەياسىنىڭ ءى جالپى وتىرىسى­نىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. وسى پارلامەنتتىك اسسام­بلەيا اياسىندا پارلامەنت تاقىرىبىنا قالام تەربەپ جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ اس­سوتسياتسياسى قۇرىلدى. وعان قازاق­ستان تاراپىنان “ەگەمەن قازاق­ستان” گازەتى باس رەداكتورى­نىڭ ورىنبا­سارى سامات مۇسا مۇشە بولىپ كىردى. ءمى­نەكي, حالىقارالىق تاقىرىپقا قالام تەربەيتىن قالام­گەردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋى. بۇگىندە ەردىڭ جاسىنا كەلىپ وتىرعان ساكەڭنىڭ ەڭبەگى الداعى ۋاقىتتا دا جانا بەرسىن دەمەكپىز. عابيت مۇسىرەپ.