– ابدىمالىك نىسانباي ۇلى, عىلىم سالاسىنداعى قىزمەتىڭىزگە ەلۋ جىل تولعان ەكەن. ءسىزدى وسى ەلەۋلى وقيعامەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ءوزىڭىزدىڭ عىلىم جولىنداعى شىعارماشىلىعىڭىزدىڭ قاينار باستاۋلارى, عالىم بولۋىڭىزعا ىقپالىن تيگىزگەن كىسىلەر تۋرالى بىلگىم كەلەدى.
– قازاقتىڭ كەڭ دالاسى رۋحاني قازىناعا دارحان ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ءاربىر قىرىندا وزىندىك تۇنىپ تۇرعان تاريح بار. ولاردى ەلەپ-ەكشەپ, شىنايى تۇستارىن, اقتاڭداقتارىن ايقىنداي الساق, وندا سان عاسىرلىق رۋحاني بايلىعىمىزدى باعالاعانىمىز. مىنە, حالقىمىزدىڭ جادىندا سونداي وزىندىك سۇبەلى ورنى بار ولكەسى بولىپ سانالاتىن سىر ءوڭىرىندەگى قاراۋىلتوبە اۋىلىندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا دۇنيەگە كەلدىم. كەزىندە اكەمدى بۇرىنعى كەڭەستىك ساياسي جۇيە “حالىق جاۋى” دەپ ادىلەتسىز جالا جاپقاندىقتان, توتاليتارلىق رەجىمنىڭ قىسپاعىنىڭ قانداي بولاتىنىن جاستايىمنان سەزىنىپ ءوستىم. كەيىن ول كىسىنىڭ اقتالۋىنا قول جەتكىزگەنىمە تاعدىرعا ريزالىعىمدى بىلدىرەمىن, بۇل عۇمىردا ادام ءۇشىن ادىلدىك پەن ادىلەتتىلىكتىڭ ورنى ەرەكشە ەكەن. ادىلدىككە قاراي ۇمتىلۋ – مەنىڭ ومىرلىك قاعيداتىما اينالعان ەدى. جاستايىمنان ارمانىم جاقسى عىلىمي جۇمىس پەن تارتىمدى ەڭبەكتەر جازۋ ارقىلى اكەگە ەسكەرتكىش ورناتۋ. مەنىڭ ومىردە ازامات بولىپ قالىپتاسۋىما, كەيىن عىلىم جولىنا تۇسۋىمە قاتيرا اپام مەن رىستى اجەمنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. سوندىقتان ولاردى ءار كەزدە قۇرمەتپەن ەسكە الامىن. ال ەندى ءوزىم كوپتەگەن قازاق جاستارى سياقتى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ورداسى بولعان الماتىعا جەتۋگە اسىقتىم. ءسويتىپ, 1960 جىلى جولدامامەن ەلىمىزدىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ قابىرعاسىندا, ناقتىراق ايتساق, الدىمەن حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىندا, سودان كەيىن فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا عىلىمداعى ەڭبەك جولىمدى باستادىم. سودان بەرى عىلىم كەڭىستىگىندە قىزمەت اتقارعانىما 50 جىل تولعان ەكەن. وسى جارتى عاسىرلىق ۇزدىكسىز عىلىمي ىزدەنىستەر مەن اقيقاتقا ۇمتىلىستاردىڭ مەن ءۇشىن قيىندىعى دا, قىزىعى دا مول بولدى. عىلىم سالاسىندا قازىرگى كەزەڭگە دەيىن عىلىمي قىزمەتكەرلىك لاۋازىمنىڭ تومەنگى ساتىلارىنان ينستيتۋت ديرەكتورى جانە قازاق ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتورى دارەجەسىنە دەيىنگى قىزمەتتەردىڭ بارلىعىن اتقارىپ شىقتىم. “ماتەماتيكاداعى اقيقاتتىڭ تابيعاتىن اشۋداعى سايكەستىك ءپرينتسيپىنىڭ ماڭىزى” اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى كورنەكتى عالىم, پروفەسسور ي.ۆ.كۋزنەتسوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ماسكەۋدە 1964 جىلدىڭ اياعىندا قورعادىم. ول كەزدەگى عىلىم سالاسىنداعى ديسسەرتاتسيالىق قورعاۋلار قازىرگى كەزەڭدەگىمەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا كۇردەلىرەك بولاتىن. مەكتەپ پەن ينستيتۋتتى قازاق تىلىندە ءبىتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بۇرىنعى استاناسىندا ورىس تىلىندە ماتەماتيكانىڭ كۇردەلى فيلوسوفيالىق-دۇنيەتانىمدىق جانە لوگيكالىق-ءادىسنامالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ وڭاي شارۋا ەمەس بولاتىن. و.ا.جاۋتىكوۆ, ب.ا.روزەنفەلد, ا.ن.كولموگوروۆ سياقتى اتاقتى ماتەماتيك-عالىمداردىڭ لەكتسيالارى مەن كومەكتەرى كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. سول كەزەڭدەگى ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا سالاسىنداعى ب.م.كەدروۆ, ج.م.ءابدىلدين, ق.ح.راحماتۋللين, ە.ۆ.يلەنكوۆ, ۆ.س.ستەپين, ۆ.ا.لەكتورسكي سياقتى كورنەكتى ماماندارمەن عىلىمي-شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستا بولىپ, ناعىز كاسىبي شىڭدالۋ مەكتەبىنەن وتكەنىمە قۋانىشتىمىن. كەيىنىرەك, 1975 جىلدىڭ باسىندا “ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى سينتەزدەۋ مەن دامىتۋدىڭ ديالەكتيكالىق-لوگيكالىق پرينتسيپتەرى” اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, كەيىنگى شىعارماشىلىق تابىستارعا جاستىق شاقتا قوردالانعان ساپالى ءبىلىم مەن داعدىلار ۇلكەن تەوريالىق ىرگەتاس بولدى. مىنە, سونىڭ ارقاسىندا ۇزدىكسىز عىلىمي ىزدەنىستەر جاساۋدىڭ كوپتەگەن قىر-سىرلارىن مەڭگەرىپ, قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ونداعان مونوگرافيالار مەن جۇزدەگەن ماقالالار جازدىم. ولاردىڭ ەڭ تاڭداۋلىلارى قازىرگى كەزەڭدە الەمنىڭ 25 تىلىندە جارىق كوردى. بۇل مەنىڭ قازاق جەرىندەگى فيلوسوفيالىق ويلاۋ مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭدەگى ورنىقتى دامۋىنا, ءوزىنىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا تۇسۋىنە قوسقان ۇلەسىم دەپ بىلەمىن.
– حالىقارالىق ارەنادا جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىڭىز جانە عىلىمي جاڭالىقتارىڭىز تۋرالى ناقتىراق ايتىپ وتسەڭىز. جالپى حالىقارالىق دەڭگەيدە قازاقستان عىلىمىنىڭ تانىلا تۇسكەنى ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كورسەتپەي مە؟
– جالپى مادەنيەتتىڭ ءبىر كورنەكتى سالالارى عىلىم مەن فيلوسوفيا بولىپ تابىلادى. ءبىز عىلىم جانە سونىڭ نەگىزىندە تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى جان-جاقتى دامىتۋ ارقىلى عانا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلا الامىز. جاپپاي باسەكەلەستىك بەلەڭ العان زاماندا ءوزىمىزدى ەشقانداي الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قىسپاقتاردان قورىقپاي, لايىقتى دەڭگەيدە ۇستاي الامىز. رۋحاني قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ ءبىر ۆەكتورى – ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ دامۋىن ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋ ەكەنى انىق. ارينە, ءتۇرلى عىلىمي ورتالاردىڭ قارجىسىنا بىزدەردى شاقىرۋىن قۇپ الىپ, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارى مەن كونگرەستەرىندە عىلىمي باياندامالار جاساپ, جۋرنالدارىندا ماقالالارىمىزدى جاريالاپ, كىتاپتارىمىزدى جارىققا شىعارىپ وتىرسا, وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى عىلىم دەڭگەيى مەن قازاق حالقىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگى تۋرالى الەم حالىقتارى تەرەڭىرەك جانە كەڭىرەك تانىسا تۇسەتىنىنە ءشۇبا كەلتىرۋگە بولمايدى. ال ەندى مەنىڭ جەكە شىعارماشىلىعىما كەلەتىن بولساق, وندا رەسەيدەگى دۇنيە جۇزىنە تانىمال “ۆوپروسى فيلوسوفي”, “سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا”, “فيلوسوفيا وبرازوۆانيا”, امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى “كۋلتۋرنوە ناسلەديە ي سوتسيالنايا ترانسفورماتسيا” سياقتى جۋرنالداردا ماقالالارىم ءجيى شىعىپ تۇرادى. مەن ولاردىڭ حالىقارالىق رەداكتسيالىق كەڭەس قۇرامىندا مۇشەمىن. سونىمەن قاتار قازىرگى كەزەڭدە ءنوۆوسىبىر قالاسىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىمەن جانە مينسكىدەگى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتپەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىسىم بار. جاقىندا ءۇش ەلدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن سالىستىرىپ زەرتتەۋگە ارنالعان ۇلكەن ەكى تومدىق مونوگرافيا جارىق كوردى. ال ەندى اقش, تۇركيا, يران, قىتاي جانە ت.ب. ەلدەردە بىرنەشە ىرگەلى ماقالالار مەن مونوگرافيالار جارىق كورىپ, قازاقتار مەن جالپى قازاقستاننىڭ فيلوسوفياسى مەن ساياساتتانۋ سالاسى كەڭىنەن الەم كەڭىستىگىندە ناسيحاتتالدى. عىلىم سالاسىنداعى شىعارماشىلىعىمدى شەتەلدىكتەر دە لايىقتى باعالاۋدا. ماسەلەن, 2005 جىلى انكارادا “تۇركى الەمى سىيلىعىنىڭ” يەگەرى اتانعانىم ەستە قالدى. قىتايدىڭ ۋحان قالاسىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ “شاقىرىلعان پروفەسسورى” اتاعى بەرىلگەنى بىزدەر ءۇشىن قۋانىشتى حابار بولدى.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى, وسى مەكەمەنىڭ باسشىسى بولعانىڭىزعا بيىل 20 جىلدان اسقان ەكەن. ەندى وسى ەكى مىندەتتىڭ ءوزارا بايلانىسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– ءيا, عالىم بولۋ وزىنشە قيىن دۇنيە ەكەنى ەجەلدەن بەلگىلى. عىلىممەن اينالىسۋدى “ينەمەن قۇدىق قازعانداي” دەپ باعالاعان حالىقپىز عوي. جالپى قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن ۇجىمعا باسشى, جەتەكشى بولۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس. فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنا 1990 جىلى 17 مامىردا بالامالى دەموكراتيالىق سايلاۋ ارقىلى ديرەكتورلىق قىزمەتكە كەلگەنىم راس. عىلىمي قىزمەتكەرلەر ۇجىمى ءۇش ۇمىتكەردىڭ ىشىندە ماعان سەنىم بىلدىرگەنى مەنى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىككە يتەرمەلەدى. مىنە, سول تاريحي كەزەڭنەن بەرى قازىرگى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ كەلەمىن. ينستيتۋتىمىزدىڭ قابىرعاسىندا كەزىندە زاڭتانۋشى عالىمدارمەن بىرىگىپ وتكەرگەن وتكەن عاسىردىڭ 60-شى, 70-ءشى جانە 80-ءشى جىلدارعى عىلىمي ىزدەنىستەرمەن, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋلارىمىز دا ەستە قالىپتى. “تەوريانى قۇرۋدىڭ ديالەكتيكالىق-لوگيكالىق پرينتسيپتەرى” اتتى جاڭا كولەمدى مونوگرافيا ءۇشىن بىزدەر 1974 جىلى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى سىيلىقتىڭ يەگەرى اتاندىق. وداقتا بەلگىلى بولعان اكادەميك جابايحان ءابدىلدين باسقارعان ديالەكتيكالىق لوگيكا مەكتەبىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەسىمدى قوسقانىما قۋانىشتىمىن. سول مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىر توپ عالىمدارمەن بىرگە 1984 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولدىم.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن العاشقى جىلدارى قوعامداعى بارلىق سالالار سياقتى عىلىمنىڭ جاعدايىنا دا وڭاي تيگەن جوق. بۇرىنعى توتاليتارلىق مەملەكەت ىدىراپ, گيپەرينفلياتسيا كۇشەيىپ, جاعدايىمىز وتە ناشارلاپ تۇرعان 1991-1996 جىلدارى ينستيتۋتقا باسشىلىق جاساۋ وتە قيىن بولدى. ديرەكتورلىق قىزمەتتىڭ ءوزى عىلىمي-ۇيىمداستىرۋ, زەرتتەۋدىڭ ستراتەگياسى مەن ءادىسناماسىن وزگەرتۋ ماسەلەسىمەن ءتىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان مەنىڭ الدىمدا نەگىزگى فيلوسوفيالىق باعىتتار مەن عىلىمي كادرلاردىڭ نەگىزگى قۇرامىن ينستيتۋت قابىرعاسىندا ساقتاپ قالۋ پروبلەماسى تۇردى. سونىمەن بىرگە ەسكى فيلوسوفيانى وزگەرتىپ, جاڭا زاماننىڭ رۋحاني احۋالىنا لايىقتى جاڭا فيلوسوفيانى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى. ونداي قيىندىقتاردى توزىمدىلىكپەن جەڭە بىلدىك. قازىرگى كەزەڭدە جاعداي جاقساردى, ينستيتۋتىمىزدا 20-دان اسا عىلىم دوكتورى, 25-تەن اسا عىلىم كانديداتى تابىستى جۇمىس اتقارۋدا. شاعىن تيپوگرافيامىز بار, “ادام الەمى”, ء“ال-فارابي” دەپ اتالاتىن ەكى بىردەي حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان عىلىمي جۋرنالدارىمىز ءار توقسان سايىن جارىققا شىعىپ تۇرادى. ولاردا قازىرگى زاماننىڭ كۇردەلى تەوريالىق جانە قولدانبالى ماسەلەلەرى بويىنشا ماقالالار جاريالانادى. سونىمەن قاتار ءبىز ءوزىمىز ورىنداعان عىلىمي جوبالارىمىزدى ۋاقىتىلى ۇجىمدىق جانە جەكە مونوگرافيا رەتىندە شىعارامىز. سونىمەن قاتار ينستيتۋتتا فيلوسوفيانىڭ ءۇش ماماندىعى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالاتىن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىمىز بار. قىسقاشا ايتقاندا, ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا مەن ساياسي عىلىمدارىنىڭ بيىك تەوريالىق دەڭگەيىنىڭ ساقتالۋىنا, ونىڭ ۇنەمى ءوربىپ, دامىپ وتىرۋىنا, وسى سالالار بويىنشا بىلىكتى عىلىمي كادرلاردىڭ دايىندالۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان عىلىمي مەكەمەمىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن قاجەت دەگەن ويدامىن. 2003 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ماماندارىمىز قولدانبالى-ساراپتامالىق زەرتتەۋلەرمەن دە اينالىسىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ رۋحاني جانە پراكتيكالىق ومىرىنە كومەگىن تيگىزەتىن عىلىمي ۇسىنىستار, ساراپتامالار جاساپ كەلەدى. بۇل تەوريا مەن پراكتيكانىڭ ءوزارا ۇندەسە باستاعانىنىڭ بەلگىسى دەپ ويلايمىن. عىلىم دامۋىنىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭگە سايكەس كەلەتىن كەلبەتى وسىنداي.
– قازىرگى كەزەڭدەگى عىلىمداعى داستۇرلەر جونىندە وي قوزعايتىن بولساق, وندا جالپى بۇل سالادا جاڭاشىلدىق پەن داستۇرلەر ءبىر-بىرىمەن استاسىپ جاتپاي ما؟ بۇرىنعى فيلوسوفيا مەن قازىرگى فيلوسوفيانىڭ ءوزارا ۇقساستىعى مەن ايىرماسى قانداي؟
– كەز كەلگەن جاڭا دۇنيە قوعامدا ورنىن تاۋىپ, شىنايى تۇردە بەكي السا, وندا ول بىرتە-بىرتە الەۋمەت ءۇشىن داستۇرگە اينالادى. ال ەسكىرگەن ءداستۇر ارقاشاندا جاڭا قۇبىلىستارعا ورنىن بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل ءومىردىڭ وزىندىك ديالەكتيكاسى. كەشەگى كوممۋنيستىك ۇستەمدىككە, يدەولوگياعا قىزمەت ەتكەن فيلوسوفيا قازىرگى كەزەڭدە ادامنىڭ الەمدى ەركىن رۋحاني يگەرۋىنىڭ سالاسىنا اينالۋعا تالاپتانۋدا. دەگەنمەن, ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى كەزەڭگە دەيىنگى ادامزاتتىڭ فيلوسوفيالىق ماسەلەلەرى رەتىندە قويعان ىرگەلى دۇنيەلەردەن اۋىتقىپ كەتۋگە بولمايدى. ماسەلەن, ادامي ءومىردىڭ ءمانىن, ادام بولمىسىن ىزدەمەگەن, ونى تۇسىندىرۋگە, زەردەلەۋگە تىرىسپاعان فيلوسوفيا فيلوسوفيا ەمەس, قۇر اقىلگويسۋشىلىك بولىپ تابىلارى انىق. سوندىقتان فيلوسوفيانىڭ ەڭ نەگىزگى ماسەلەسى ادام مەن الەمنىڭ قاتىناسى, ادام, ونىڭ دۇنيەتانىمى, قۇندىلىقتارى, بوستاندىعى مەن قۇقىقتارى ماسەلەسى. ال ادامنىڭ ءومىرىنىڭ ءمانى ونىڭ رۋحانياتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاق حالقىنىڭ تاريحي ءداستۇرلى جانە قازىرگى رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىنا الەۋمەتتىك-مادەني جانە تاريحي-فيلوسوفيالىق پايىمداۋلار جاساۋ ماڭىزدى بولعاندىقتان وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا ينستيتۋتىمىزدا العاش رەت قازاق فيلوسوفياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەيتىن ارناۋلى ءبولىمنىڭ اشىلۋىنا كۇش سالدىم. ويتكەنى, فيلوسوفياسى جوق حالىق بولمايدى. ادەتتە, قازاق حالقى دارىندى فيلوسوف حالىق دەپ ەسەپتەلەدى. قازاق حالقىندا ەۋروپاداعىداي راتسيونالدى, جۇيەلى تۇردەگى فيلوسوفيا بولماعان دەۋشىلەر دە تابىلدى. دەگەنمەن, قازىرگى كەزەڭدە فيلوسوفيانىڭ ءبىر عانا كەيىپتە بولمايتىندىعىن الەم زيالىلارى مويىنداي باستادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن مەملەكەتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارىسىندا كونە زاماننان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسىن 20 توم شاماسىندا ءبىرشاما جيناقتاپ العانىمىزعا قۋانامىز. الەمدىك فيلوسوفيانىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ 20 توم تۇرىندە العاش رەت قازاقشا سويلەي باستاعانى دا ەلەۋلى وقيعا دەۋگە تۇرارلىق. سونىمەن بىرگە ءال-ءفارابيدىڭ ون تومدىق شىعارمالار جيناعى قازاق تىلىندە تۇڭعىش رەت جارىق كوردى. ەندى ءبىز ءوزىمىزدىڭ تىلىمىزدە ەلۋ تومدىق فيلوسوفيالىق مۇراسى بار حالىقپىز. 2010-2011 جىلداردا “قازاقتىڭ ەتيكاسى مەن ەستەتيكاسى”, “فارابيتانۋ” جانە “تاۋەلسىز قازاقستان فيلوسوفياسى” اتتى ءۇش توم قازاق تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ جارىق كورمەك. بيىل الەمدىك جانە ۇلتتىق فيلوسوفيالىق مۇرا نەگىزىندە “باتىس فيلوسوفياسى” جانە “شىعىس فيلوسوفياسى” اتتى ستۋدەنتتەرگە, ماگيسترانتتارعا, دوكتورانتتارعا ارنالعان كولەمدى ەكى وقۋ قۇرالى جارىق كوردى. باسەكەگە قابىلەتتى ادام بولۋ, تولىق, رۋحاني جاعىنان جەتىلگەن ادام قالىپتاستىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وسكەلەڭ تالابى. ال ەندى قازىرگى كەزەڭدە بارلىق ەلدەردە قوعامدىق عىلىمدار جاھاندانۋدىڭ ءارتۇرلى قىرلارىن زەرتتەۋگە بەت بۇرۋدا. ويتكەنى, جاھاندانۋ وبەكتيۆتى ۇدەرىس رەتىندە ءومىردىڭ بارلىق قاتپارلارىنا ەنىپ كەلەدى. جاھاندانۋدىڭ جاقسى جاعى دا, تەرىس جاعى دا بار ەكەنى بەلگىلى. جاقسىسى – ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە وقشاۋلانىپ قالمايمىز, الەمدىك ينتەگراتسيانىڭ بارلىق كورىنىستەرىن تىكەلەي سەزىنەمىز, مادەنيەتارالىق قاتىناستاردىڭ بەل ورتاسىندا بولىپ, ۇنەمى وركەنيەتتىك سۇحباتتا بولامىز. تەرىس جاعى – جاھاندانۋ كەز كەلگەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى باسىپ-جانشىپ, سۇرىقسىزداندىرا تۇسەدى, بۇقارالىق مادەنيەت بارلىق الەۋمەتتىك كەڭىستىكتە باسىم بولۋعا ۇمتىلادى. ەندى عانا ۇلتتىق جاڭعىرۋ جولىنا تۇسكەن حالىقتار ءۇشىن بۇل ۇدەرىستەردىڭ زياندىلىعى وسىنداي كەيىپتە بايقالادى.
جالپى تولەرانتتىلىق, سوڭعى ون جىل بويى نەگىزىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان جاڭا ءوزارا ءتۇسىنىسۋ فيلوسوفياسى قازىرگى زاماننىڭ ورنىقتى دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن فيلوسوفيالىق جۇيە بولماق دەگەن ويدامىن. قوعامداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ورنىقتىلىق, العا قاراي سەنىممەن جىلجۋ, جەدەل دامۋ ءاربىر ادامنىڭ ءومىرىن مازمۇندى ەتۋگە قولايلى جاعداي جاسارى انىق. سوندىقتان قازىرگى زاماننىڭ جاڭا ينتەگرالدىق فيلوسوفياسى – ادامعا بەت بۇرعان, ادام مۇددەسىن قورعايتىن فيلوسوفيا بولۋى ءتيىس دەگەن پىكىردەمىن.
– قازاق دياسپوراسى ماسەلەسى ەلىمىزدەگى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاعىنان العاندا وزەكتى پروبلەمالاردىڭ قاتارىنا جاتادى ەمەس پە؟ كەزىندە دياسپوراتانۋدى عىلىمي اينالىمعا تۇڭعىش رەت ەنگىزگەن دە ءسىز بولاتىنسىز...
– ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان كەزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ “دياسپوراتانۋ” دەگەن ۇعىمنىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنۋىنە ۇلەس قوستىم. مىنە, ەندى قازىرگى كەزەڭدە ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, شەتەلدىك كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باۋىرلارىمىزدى ىشكە تارتىپ, رۋحاني-مادەني جاعىنان ءبىرتۇتاس حالىققا اينالۋعا قادام جاساپ جاتقاندىعىمىز قۋانتادى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا تۇسۋىمەن قاتار ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. قازاق جەرىنەن كەزىندە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كوشىپ كەتكەن جانە كوشۋگە ءماجبۇر بولعان قانداستارىمىز قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە ورالا باستادى. حالىقارالىق دەڭگەيدە “رەپاتريانت” دەپ اتالاتىن بۇل قۇبىلىستىڭ قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا وزەكتىلىگى ارتا تۇسۋدە. ال ەندى عالىمدار تۇرعىسىنان جاسالعان ارەكەتتەرگە كەلەتىن بولساق, وندا جالپى بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ اۋقىمىندا عىلىمي جوبا رەتىندە ەكى رەت كەشەندى تۇردە زەرتتەلىپ, “قازاق دياسپوراسى: ماسەلەلەرى جانە بولاشاعى” دەگەن تاقىرىپتا ۇجىمدىق مونوگرافيا فورماسىندا جارىق كوردى. ەكىنشى كىتاپ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا اۋقىمىنداعى قازاق دياسپوراسى ماسەلەسىنە ارنالدى. ارينە, دياسپورا ماسەلەسىنىڭ ءالى دە كوپتەگەن الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق, قۇندىلىقتىق-دۇنيەتانىمدىق جانە پراكتيكالىق ءتيىمدى شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى تۇستارى بارشىلىق. ماسەلەن, قانداستارىمىزدىڭ ازاماتتىق الۋى مەن كۆوتا ماسەلەسى ءوزىنىڭ كۇردەلى ەكەنىن بايقاتۋدا. ارينە, بۇل ماسەلەلەرگە بىرجاقتى قاراۋعا دا بولمايدى. ەڭ نەگىزگى تۇعىرنامالىق باعدار – قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالۋىنىڭ سان قىرلى تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت, سونىڭ ءبىر قىرى الەمدەگى قىرىقتان استام ەلدەردەگى بەس ميلليوننان استام حالقى بار قازاق دياسپوراسى ماسەلەسى.
– تاۋەلسىز ەلگە قازىرگى زاماندا رۋحاني تىرەك بولاتىن وزىندىك ۇلتتىق يدەيامەن بايلانىستى قازاق فيلوسوفياسى قاجەت ەمەس پە؟
– ۇلتتىق يدەيا حالىق ءۇشىن بارلىق تاريحي كەزەڭدەردە ماڭىزدى رۋحاني كۇش بولعانى بەلگىلى. ال ەندى بۇل قۇبىلىستىڭ تۇپكى مانىنە, قۇرىلىمىنا نازار اۋداراتىن بولساق, وندا ول ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ رۋحاني كىرشىكسىزدىگىمەن, بولاشاققا دەگەن ارمان-تىلەگىمەن ايرىقشالانۋى ءتيىس. وتكەن عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن دانالارىمىز حالىقتى ۇنەمى رۋحاني-ادامگەرشىلىك باعدارلارعا شاقىرىپ وتىرعان. ءال-فارابي زامانداستارىنا “قايىرىمدى, ىزگىلىكتى قالانىڭ” قاجەتتىلىگىن ايتسا, ءجۇسىپ بالاساعۇن قوعامدا ءاربىر ادامنىڭ ادىلەتتى بولۋىن كوكسەگەن, اباي پەندەگە ارناپ “ادام بول!” دەپ ناقتى كەڭەسىن بەرگەن, شاكارىم بولسا ار-ۇياتتان, ۇجداننان الەۋمەتتىك بولمىستىڭ, ادام ءومىرىنىڭ ءتۇپ قازىعىن ىزدەگەن. وسى ايتىلعاندارعا وراي, قازىرگى زاماندا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا قۇندىلىقتىق باعدار بولاتىن, بولاشاقتىڭ جارقىن جولىن انىقتايتىن ۇلتتىق يدەيا قاجەت ەكەنىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. باسقاشا ايتقاندا, ونىڭ سيپاتتاماسىن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ناقتىلانعان, تاريحي كەزەڭگە بەيىمدەلگەن رۋحاني مودەلى ىسپەتتى فەنومەن دەپ بەرۋگە بولادى. ۇلتتىق يدەيا قازاقستان جاعدايىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى عانا جارقىن بولاشاققا جەتەلەيتىن باعدار, كوشباسشى وي-تۇجىرىم عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ول الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردەگى قانداستارىمىزدىڭ ءجۇرەگىن جىبىتەتىن, كوڭىلدەرىن بيىككە بارىنشا كوتەرەتىن, رۋحاني دەڭگەيدە ارقايسىسىنا دەمەۋ بولاتىن قاسيەتكە يە بولۋى كەرەك. جالپى ۇلتتىق يدەياعا دەگەن زارۋلىك قوعام دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە بەكەر تۋىندامايدى. ۇلتتىق يدەيا, نەگىزىنەن, جاس ۇرپاققا, جاس ماماندارعا, جاس وتباسىلارعا العا قاراي جىلجۋعا اۋاداي قاجەت قۇدىرەتتى الەۋمەتتىك-رۋحاني كۇش بولۋعا ءتيىس. قازاق فيلوسوفياسى ەلىمىزدىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىگىنىڭ كورىنىسى, ەل بىرلىگىنىڭ رۋحاني تىرەگى. رۋحاني دامۋدىڭ نەگىزدەرى تولىق قالانباعان ەلدە يدەيا سان قيلى باعىتتا ءوربيدى, ال ول مەملەكەتتە ءومىر سۇرەتىن بارلىق ازاماتتاردىڭ يگىلىگىنە, مۇددەسىنە قىزمەت ەتسە قۇبا-قۇپ. ەگەر ءار ءتۇرلى ەتنوستىق, ءدىني, الەۋمەتتىك توپتاردى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قويۋدى, ولاردىڭ ىرگە جىگىن اشۋدى ماقسات ەتكەن جالپى مەملەكەتتىك يدەيا بولسا, وندا ول تۇبىندە سول ەلدىڭ ىدىراۋىنا, مەملەكەتتىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوعادى. ءبىزدىڭ جاعدايدا ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر ماڭىزدىلىعىن ساقتايتىن ترانسۇلتتىق, قۇرلىقتىق سيپاتتاعى يدەيا – ەۋرازيالىق يدەيا بولىپ تابىلادى. ول يدەيانىڭ نەگىزگى باعدارى – مادەنيارالىق ىقپالداسۋ, ءارتۇرلى سالالارداعى كوممۋنيكاتسيانى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ جانە بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان سان ءتۇرلى قۇندىلىقتار شەڭبەرىنىڭ ىرگەسىن سوكپەۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. بۇل يدەيانىڭ سونىمەن قاتار ساياسي ۇدەرىس دەڭگەيىندە دە وزىندىك كورىنىسى بار. ويتكەنى, تۇبىندە بىرنەشە عاسىرلىق تاريحي جولىمىز ۇقساس ەلدەرمەن بايلانىستى جانداندىرىپ وتىرۋ يگىلىكتى ءىس جانە ول كوپتەگەن تاريحي-مادەني, الەۋمەتتىك ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەتىن فاكتور دەگەن ويدامىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى ۇلتتىق يدەياسىنىڭ وزىندىك ءبىر نۇسقاسىن تومەندەگىدەي تۇجىرىمداۋعا بولادى: “باستاۋلاردى ۇمىتپاستان, ءبىز بىرلەسىپ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن كۇشتى, وركەنيەتتى جانە دەموكراتيالىق قازاقستاندى قۇرامىز”. بۇل وي-تۇجىرىمنىڭ ءۇش ماڭىزدى ىرگەتاسى بار ەكەنىن بايقايمىز: بىرىنشىدەن, ول رۋحاني باستاۋلاردى, حالىقتىڭ تاريحي مۇراسىن ۇمىتپاۋعا شاقىرادى; ەكىنشىدەن, ءاربىر قازاقستاندىققا ورتاق يگىلىك بولاتىن بىرلىك ماسەلەسىن كوتەرەدى; ۇشىنشىدەن, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى وركەنيەتتى, دەموكراتيالىق ەل بولۋىنا ۇمتىلىس جاساۋ قاجەتتىلىگى ايتىلادى. بۇل تۇجىرىمنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ونىڭ حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعار-شىقپاسىن ۋاقىت كورسەتەرى انىق.
– ءسىزدىڭ جەتەكشىلىگىڭىزبەن قۇرىلعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي مەكتەپتە عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان كوپتەگەن شاكىرتتەرىڭىز بار. وتباسىڭىزدىڭ مۇشەلەرى دە عىلىمعا جاقىندىعىمەن تانىلادى. ەندى وسى ماسەلەلەرگە توقتالساڭىز.
– فيلوسوفيا, مادەنيەتتانۋ, ساياساتتانۋ, سوتسيولوگيا عىلىمدارى بويىنشا قازىرگى كۇنگە دەيىن مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن 65 عىلىم دوكتورى, 100-دەن استام عىلىم كانديداتى بىلىكتى مامان رەتىندە دايىندالدى. ولاردىڭ ىشىندە وتانداستارىمىزدان باسقا رەسەيدىڭ, تۇركيانىڭ, وزبەكستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, ءازىربايجاننىڭ ازاماتتارى دا بار. قازىرگى تاڭدا ولار ءوز ەلدەرىندە عىلىم مەن ءبىلىم سالالارىندا تابىستى قىزمەت اتقارۋدا. وسىلاي حالىقتار اراسىنداعى بايلانىس نەگىزىنەن عىلىم مەن ءبىلىم, مادەنيەت پەن رۋحاني سالادا وربىسە, وندا ورتاق رۋحانيلىعىمىزدى دامىتا تۇسەرىمىز انىق. جالپى وسى رۋحانيلىق ماسەلەسىن كۇن ءتارتىبىنە تولىققاندى قويا ءبىلۋىمىز كەرەك, ونى تەرەڭىرەك عىلىمي ماسەلە رەتىندە زەرتتەۋىمىز قاجەت. پروفەسسور سەرىك نۇرمۇراتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن “قازاق رۋحانياتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ تاريحي-فيلوسوفيالىق جانە ەتنومادەني نەگىزدەرى” اتتى قىزعىلىقتى جوبا زەرتتەلۋدە. مەنىڭ وقۋشىلارىم ديالەكتيكا, ونتولوگيا, تانىم تەورياسى, فيلوسوفيالىق انتروپولوگيا, اكسيولوگيا سالالارىنىڭ ىرگەلى ماسەلەلەرىمەن دە اينالىسادى.
جەڭگەلەرىڭىز زەينەش اشەنقىزى عۇمىرىمدا تاماشا جار, ومىرلىك سەرىك بولىپ وتىر. ول دا عىلىم سالاسىندا كوپتەگەن جىلدار بويى جەمىستى ەڭبەك ەتتى. حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىندا, جالپى شىعارماشىلىقتا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتىم دەپ ايتا الامىن. تاعى ايتا كەتەتىن نارسە: ول تەك ۇلىم مەن قىزىمنىڭ انالارى عانا ەمەس, سونىمەن قوسا نەمەرەلەرىمىزدى دە جاقسى تاربيەلەي الدى. سونىڭ ايعاعى بولار, جالپى وتباسىمىز عىلىم جولىن تاڭداعان ورتا بولىپ تابىلادى. ۇلىم نازار زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قىزىم دينارا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ول قازىرگى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ وتباسىمەن ىستامبۇل قالاسىندا تۇرادى. حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋدارماشىلىقتى شەبەر مەڭگەرگەن مامان. بەس نەمەرەمىز بار. ۇلكەنىمىز شىڭعىسحان تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, ەكونوميكا سالاسى بويىنشا عىلىم كانديداتى اتاندى. ورتانشى نەمەرە دانيار قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىن ۇزدىك ءبىتىردى. قازىر قالالىق پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى. ايجان لوندوننىڭ تۇبىندەگى رەدينگ ۋنيۆەرسيتەتىندە “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىن وتە جاقسى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىندا قىزمەت اتقارۋدا. ودان كەيىن كىشكەنتاي ءامىر مەن ءدامىر ءوسىپ كەلەدى. ياعني, عىلىم مەن ءبىلىم مەنىڭ وتباسىم ءۇشىن تۇبەگەيلى ءمانى بار رۋحاني قۇندىلىقتار بولىپ تابىلادى. مەنىڭ ارمانىم قازاق حالقىنىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي دەڭگەيگە جەتسە ەكەن دەيمىن. سوندا اتا-بابامىز كوكسەگەن جەر-ۇيىقتى قازاقستاندا ءوز قولىمىزبەن جاساي الامىز.
حالىق پەن مەملەكەت تاراپىنان ەڭبەگىم جوعارى باعالاندى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان عىلىمى مەن تەحنيكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پرەزيدەنتتىڭ بەيبىتشىلىك پەن رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, “دوستىق” جانە “پاراسات” وردەندەرىنىڭ يەگەرى اتاندىم.
– راحمەت, ابەكە! مەرەيلى تويىڭىزبەن تاعى دا قۇتتىقتايمىز! شىعارماشىلىق شابىتىڭىز شارىقتاپ, حالقىمىزدىڭ جوعارى رۋحانياتى مەن مادەنيەتى ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ بىرلىگى ارتا ءتۇسسىن!
اڭگىمەلەسكەن سەرىك نۇرمۇراتوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.