اڭگىمەنى ابەڭ, ءابدىجامىل اعامىزدىڭ مىنا سوزىنەن باستايىن: «سەيىلبەك! ءيا, بۇل جىگىتپەن ءبىز ءبىر ەل, ءبىر جەردىڭ توپىراعىنان جارالعان كىسىلەرمىز. بىراق... سونان كەلە, شىن مانىندە, ءبىر-بىرىمىزبەن تانىستىق-بىلىستىگىمىز كەشەگى سوۆەت زامانىندا, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە, وندا دا, مۇلدە ويلاماعان جاعدايدا, اياق استىنان الدەقالاي كەزدەستىك تە, سول كۇننەن باستاپ, اۋەلى كوڭىلدەس دوس,
كەلە-كەلە توننىڭ ىشكى باۋىنداي اعا-ءىنى, ءارى-بەرىدەسىن, ءتىپتى,سىرلاس-مۇڭداس بوپ, ءىشى-سىرتىمىز ارالاسىپ كەتتى...»
بۇل مەنىڭ «ەر قاناتى» اتتى كىتابىما ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ ءوزى جازعان «ءتاڭىر سىيلاعان تالانت» دەگەن العىسوزىنىڭ كىرىسپەسىنەن الىنعان سويلەمدەر.
ال ەندى مەن وسىمەن ىنىلىك ىزەتتىلىك ساقتاپ, الداعى ايتار ويىمنىڭ, پىكىرىمنىڭ, ءسوزىمنىڭ بەتاشارىن, تۇساۋكەسەرىن ابەكەڭنىڭ ءوز سوزىمەن باستاپ, ول كىسىنىڭ اق باتاسىن, رۇقساتىن الدىم دەپ ەسەپتەيىن.
اسىلىندا ابەكەڭمەن دوس, ءىنى بولۋ, سىيلاس-سىرلاس بولۋ ەكىنىڭ ءبىرى, ەگىزدىڭ سىڭارى تۇگىلى, مىڭنىڭ بىرىنە دە بۇيىرا بەرمەيتىن ساتتىلىك, باقىت, ابىروي, جاۋاپكەرشىلىك. دوستى تاني ءبىلۋ, تابا ءبىلۋ ءبىر ەرلىك بولسا, ساقتاي ءبىلۋ ءجۇز ەرلىك قوي. ابەكەڭ – قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا, قانداي ولشەممەن كەلسەڭ دە, قانداي تارازىعا سالساڭ دا وتە كۇردەلى, تەرەڭ, تۇڭعيىق, سان ساتىلى قاراما-قايشىلىقتاردان تۇراتىن قۇپيا, جۇمباق, كوپشىلىككە بەيمالىم تۇلعا.
ابەكەڭ سىرت كوزبەن قاراعاندا جابىقتاۋ, سۋىقتاۋ, كىرپيازداۋ, تاكاپپارلاۋ كورىنگەنمەن: قانشالىقتى ءوزىن-ءوزى بايگە اتىنداي باپتاپ, ساقتاپ, جاراتىپ, شەكتەپ, شەتتەپ, تەجەپ, شىدەرلەپ, شەگەلەپ ۇستاعانىمەن; بار ءومىرىن, ءوزىن تەك قانا ادەبيەتكە ارناپ, بۇل دۇنيەگە تەك ادەبيەت ءۇشىن كەلگەندەي كورىنگەنمەن – قۋانعان, شاتتانعان, كوڭىلدەنگەن ساتتەردە ابەكەڭنىڭ دە كوسىلەتىن, شەشىلەتىن, توگىلەتىن, اشىلاتىن كەزدەرى دە از ەمەس. بۇنداي ساتتە ابەكەڭ ءوزىن ەركىن, تاۋەلسىز, باسقا ءبىر الەمدە جۇرگەندەي سەزىنەدى, ۋاقىتتى دا, ورتانى دا, ەشكىمدى دە ەلەمەيدى, ەسكەرمەيدى, تەك ءوزى عانا سويلەيدى.
ال كەيدە قانشا جالىنساڭ دا, جالبارىنساڭ دا, قولقا سالساڭ دا ابەكەڭنەن ءبىر ءسوز دە شىعارا المايسىڭ. ابەكەڭدى سويلەتۋ ءۇشىن ءيا اقىلىنا, ءيا اشۋىنا تيۋ كەرەك. مىنە, ادام بولمىسىنداعى قات-قابات قاراما-قايشىلىق دەگەن وسى.
ۇلى جازۋشى ل.ن. تولستوي دۇنيەدەن وتەرىندە كەشىرىم سۇراعان كوپ جىل وتاسقان ايەلىنە: «مەنى بۇكىل الەم تۇسىنگەندە, مىنا سەن عانا تۇسىنبەدىڭ, كەشىرمەيمىن», دەپ كوز جۇمعان ەكەن.
ال ابەكەڭدى تەرەڭ ءتۇسىنۋ, جان-جاقتى ءبىلۋ, ول كىسىنىڭ شىن, شىنايى بەينەسىن جاساۋ, ءادىل دە ادال باعاسىن بەرۋ ءۇشىن كىمگە دە بولسا دارەجە, دەڭگەي, اقىل, پايىم-پاراسات, ءبىلىم مەن ومىرلىك تاجىريبە, تاعىلىم, تالعام ءھام ۇزاق ۋاقىت كەرەك. ول كىسىنىڭ قۇپيا, جۇمباق قاسيەتتەرىن اقىلدىڭ, كوڭىلدىڭ, كوكىرەكتىڭ, جۇرەكتىڭ, سانانىڭ, سەزىمنىڭ كوزىمەن عانا كورۋگە بولادى. قاي كەزدە كىم تۋرالى جازساڭ دا شىعارمانىڭ ءساتتى شىعۋىنىڭ ءۇش شارتى بار. ءبىرىنشى, ول كەيىپكەردىڭ ءوزىنىڭ جاقسىلىعى, كۇننىڭ جارىعىن بۇركەمەلەۋ قانداي قيىن بولسا, جاقسى ادامنىڭ جاقسىلىعىن جوققا شىعارۋ دا سونداي قيىن. ەكىنشى, ول ادامدى جان-جاقتى جاقسى ءبىلۋىڭ كەرەك.ءۇشىنشى ءارى شەشۋشى شارتى: كەيىپكەرىڭدى وزىڭدەي جاقسى كورۋىڭ كەرەك.
ادامنىڭ ءبىرىن-ءبىرى سىيلاۋى, قۇرمەتتەۋى, دوس, تۋىس, ۇستاز, شاكىرت, اعا, ءىنى بولۋى, جاقسى كورۋى ەكى كىسىگە دە تىكەلەي بايلانىستى.
...مەن بىردە اۋرۋحانادا اۋىر حالدە جاتقانىمدا ابەكەڭ تەلەفون شالىپ, كوڭىلىمدى سۇراپ: «سەيىلبەك, مەن سەنى ءوزىمنىڭ جەرلەستەرىمنەن, قانداستارىمنان, باۋىرلاستارىمنان, تامىرلاستارىمنان دا جاقسى كورەم عوي, سەن ولمە, مەن ولگەندە, سەنى باسىمدا قالقيىپ تۇرادى دەپ ءجۇرمىن عوي», دەدى. مەن: «ابەكە, ءسىز دە ولمەڭىز, ءسىز ءالى دە حالىققا, ەلگە كەرەكسىز, تاعدىرلىق جۇمىس قوي, ماڭگىلىك كىم بار, مەن قول قۋسىرىپ, قالقيىپ تۇرمايمىن, بەلىمدى بەكەم بايلاپ, بىلەگىمدى سىبانىپ كىرىسەمىن. ويتكەنى, ءسىز, كەڭبايتاق قازاقستاننان تەك مەنى عانا ەرتىپ بارىپ, ارالدان 400 شاقىرىم جەردەگى سۇيىكتى بەلارانىڭىزدىڭ توبەسىنەن ءوزىڭىزدىڭ ماڭگىلىك جاتاتىن ورنىڭىزدى بەلگىلەپ, كوك تاس قويدىڭىز. قىزىلورداعا قايتىپ كەلىپ, ءبىزدىڭ ۇيگە قونىپ, تاڭەرتەڭ مەنىڭ دە كەلەشەك باقيلىق ماڭگىلىك ومىردە جاتاتىن جەرىم جونىندە ءوزىڭىزدىڭ اعالىق اقىل-كەڭەسىڭىزدى, پىكىرىڭىزدى ايتتىڭىز, مەن مۇنى امانات دەپ قابىلدادىم», دەدىم.
ءيا, ابەكەڭ مەنى جاقسى كورەدى. سوندىقتان مەن دە ءوزىمدى ابەكەڭدى جاقسى بىلەتىن, تەرەڭ تۇسىنەتىن ازاماتتاردىڭ ءبىرىمىن دەپ ەسەپتەيمىن.
ابەكەڭنىڭ بىرەۋدى جاقسى كورۋى دە, جەك كورۋى دە ەرەكشە, ەشكىمگە دە ۇقساي بەرمەيدى. جاقسى كورۋى ءوزىنىڭ ىشكى رۋحاني قازىناسى, باعا جەتپەس قۇندىلىعى, سىرى, قۇپياسى, ونى سىرتقا شىعارۋ ابەكەڭ ءۇشىن قيىننىڭ قيىنى.
مىسالى, ابەكەڭ ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلاعاتتى شاكىرتى. مۇحاڭ ابەكەڭدى وتە جاقسى كورگەن, جاقىن تۇتقان, قامقورلىعىن, قولداۋىن, كومەگىن اياماعان. ال ابەكەڭ دە ءوز سوزىمەن ايتقاندا: «دۇنيەدە مۇحاڭدى ەڭ جاقسى كورەتىن ادام». ءومىر بويى, قانشاما زامان, قوعام, ادام وزگەرىپ جاتسا دا, ول مۇحاڭنىڭ ارۋاعىن ارداقتاۋمەن, رۋحىن ۇلىقتاۋمەن, ءوزىن, ءومىرىن, ءسوزىن ناسيحاتتاۋمەن كەلەدى.
ابەكەڭ ءوزىنىڭ ىنىلىك, شاكىرتتىك پارىزىنىڭ, بورىشىنىڭ ءبىر پاراسىن ورىنداۋ ماقساتىندا, تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋىنا كەتكەن مۇحتار مەن ماعجاننىڭ كوزىندەي, وزىندەي, ىزىندەي «تاڭ شولپان» جۋرنالىن قايتا ءتىرىلتىپ,حالقىمەن قاۋىشتىردى. ونىڭ مۇنداي ەرەكشە, قايتالانبايتىن قاسيەتىنە مەنىڭ دە كوزىم جەتىپ, كوكىرەگىمە تۇيگەن, سارى مايداي ساقتاپ جۇرگەن سىرىم بار. سوناۋ جىلدارى ابەكەڭ «سوڭعى پارىزىن» قىزىلورداعا كەلىپ جازدى. ابەكەڭ: «ماعان ەشقانداي ەرەكشە كۇتىمنىڭ, نەمەسە قازى, قارتا, جال, جايانىڭ قاجەتى جوق, تەك تازا, تىنىش ورىن, كۇرىش بوتقا, كوجە, قويۋ ءسۇت قاتقان شاي بولسا بولعانى,مەنى ەشكىم مازالاماسىن», دەدى.
مەنىڭ سوندا كىتاپ جازۋدىڭ قانشالىقتى قيىن, قيامەت, ازاپتى جۇمىس ەكەندىگىنە كوزىم ابدەن جەتتى. ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ەندى ءبىر دەمالدىراتىن مەزگىل جەتتى-اۋ دەپ, ابەكەڭدى تەرەڭوزەك اۋدانىنا, كول باسىنا, تازا اۋاعا الىپ باردىم. بىزبەن بىرگە وبلىستىق ورتالىق اۋرۋحانانى سالىپ جاتقان «بولگارسترويدىڭ» پرەزيدەنتى س.پەشوۆ, اۋدان اكىمى ا. بوجانوۆا بولدى. وتە ءبىر ءماندى, مامىلەلى, كوڭىلدى وتىرىس ءوتتى, جاقسى دەمالىس بولدى.
ابەكەڭنىڭ ءوزى دە, ءومىرى دە, ءسوزى دە, ءجۇرىسى دە, تۇرىسى دا, وتىرىسى دا, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسى دا, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى دا, جالپى بولمىسى وزگەلەردەن وزگەشەلەۋ, ەشكىمگە دە ۇقسامايدى, تەك وزىنە ءوزى عانا ۇقسايدى. ومىردە وتە قاراپايىم, ەشۋاقىتتا جارقىراتىپ كيىم كيگەن ەمەس, جالپى كيىمگە ءمان بەرمەيدى, كەيدە شالبارىنىڭ جىرتىعىن دا بايقاي بەرمەيدى. ۇلى ادامداردا ۇقساستىق بولا بەرەدى عوي. البەرت ەنشتەين دە, ماعان نە كەرەك دەپ كيىمگە تىپتەن ءمان بەرمەگەن, كوڭىل بولمەگەن ەكەن.
ابەكەڭ قادىرلەپ, قاستەرلەپ, كادەلەپ شاقىرۋىڭدى دا كۇتپەيدى, كوڭلى كەتكەن ادامعا سەنىڭ ۇيىڭە بارام دەيدى دە 40 جىلعى قۇداسىنداي تورىڭە جايعاسىپ جاتىپ الادى. ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتپەيدى, تاماق تاڭدامايدى, كوڭىلىڭە, ىقىلاسىڭا, بارىنا ريزا.
ومىردەن وتەر الدىندا مۇحتار اۋەزوۆ ءا.نۇرپەيىسوۆتى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعالىعىنا ۇسىنعان. ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشىلارىمەن, سول كەزدەگى توراعا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ وزىمەن دە كەلىسىپ قانشاما تالپىنعانمەن ابەكەڭ ۇمتىلا قويماعان, باياعىسىنشا تاۋەلسىز, دەربەس, نوقتاسىز, جۇگەنسىز ەركىن ءومىر ءسۇرۋدى قالاعان.
ءا.نۇرپەيىسوۆ – بۇكىل ومىرىندە باسىنان ءبىر ءسوز اسىرماعان, ەشكىمنىڭ قاباعىن, قاسىن قاراۋىلداماعان, تابالدىرىعىنا تابىنباعان, ەشكىمنىڭ الدىندا تىزەسىن بۇكپەگەن, باسىن يمەگەن, ەشكىمگە جاۋتاڭداماعان, ەشكىمگە جالپاڭداماعان, ەشكىمگە تاۋەلدى بولماعان, ەشكىمگە كەۋدەسىن باستىرماعان, ەشكىمدى توبەسىنە شىعارماعان, حاننىڭ الدىندا دا, قارانىڭ الدىندا دا قاسقايىپ تۇرىپ اقتى اق, قارانى قارا, باردى بار, جوقتى جوق دەپ, حالىقتىڭ, ەلدىڭ ءسوزىن ايتا العان, ار مەن نامىستان جارالعان, «مالىم جانىمنىڭ ساداقاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداقاسى» دەپ جۇرگەن ازامات. ول – زاماندا دا, بۇل زاماندا دا بيلىككە تىم جاقىنداپ كەتىپ كۇيمەگەن, تىم قاشىقتاپ كەتىپ توڭباعان, ءوزىنىڭ ورنىن, ءار نارسەنىڭ رەتىن, ءجونىن, جوسىعىن, سالماعىن, باعاسىن بىلەتىن كىسى.
كەشەگى كۇنى قازاقتىڭ باسىنا بۇلت اينالىپ, دەموكراتيانىڭ جالعان شاپانىن جامىلىپ, قايتا قۇرۋدى قايتا قىرۋعا اينالدىرا جازداعان باس حاتشى م.س. گورباچەۆ الماتىعا كەلگەندە ەلدىڭ, حالىقتىڭ, زيالىلاردىڭ اتىنان كرەملدىڭ وكتەمدىگىمەن, امىرشىلدىگىمەن بۇكىل ۇلتقا ۇلتشىل, جاستارىنا بۇزاقى, باسبۇزار ايدارى تاعىلعاندا ءدالەلدى, دايەكتى, دەرەكتى قارعىسپەن جازاعا پارا-پار اتالى, ءباتۋالى, ءتۇيىندى ءسوز ايتىپ, تويتارىس بەرگەن, باس حاتشىعا كوزىمەن جەر شۇقىلاتىپ, بەتىن «پراۆدا» گازەتىمەن بۇركەمەلەتىپ پالەنىڭ, جالانىڭ بەتىن قايىرعان دا وسى ءا.نۇرپەيىسوۆ. «ءسىز قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مادەني داستۇرلەرىن جانداندىرۋ جونىندە جارلىق قابىلدادىڭىز. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە قازاقتاردا ونداي ءداستۇر جوق, بولعان دا ەمەس. ەگەر ءداستۇر بولسا, ول قىلىشتىڭ جۇزىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن شەكارالاس جاتقان كىشى حالىقتاردىڭ قۇنارلى, سۋلى, نۋلى جەرلەرىن رەسەيگە باعىندىرىپ بەرۋ ءداستۇرى بولعانى راس», دەگەن دە وسى ابە ەمەس پە؟ سونداي-اق, رەسپۋبليكادا قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ, قازاق ءتىلى ءولىپ بارا جاتىر. تىپتەن ابايدىڭ اناسى ۇلجان دۇنيەگە كەلگەن, ءسوز زەرگەرلەرى شىققان قارقارالىدا قازاق مەكتەبى جوق. ءتىلسىز, ءدىلسىز, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرسىز حالىق, ۇلت بولمايدى دەپ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ دابىل قاققاندا وسى ابەكەڭ.
كەشەگى كۇنى ورىستىڭ ۇرىنشاق جازۋشىسى سولجەنيتسىن ادەپسىزدىكپەن, اپەرباقاندىقپەن قازاقستاننىڭ بۇكىل سولتۇستىگىنە اۋىز سالىپ, بۇرىن قازاقتىڭ جەرى, ەلى, شەكاراسى, مەملەكەتى بولماعان دەگەن ساندىراعىنا قارسى تاعى دا قالام-سەمسەرىن قولعا الىپ, «يزۆەستيا», «ليتەراتۋرنايا گازەتا», ت.ب وداقتىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە كولەمدى سىن ماقالالارىن جاريالاپ, قازاقتىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا جاساعان قياناتىنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرىپ, «سىباعاسىن» بەرگەن دە ءا.نۇرپەيىسوۆ.
رەسپۋبليكانى گ. ۆ. كولبين باسقارعان الاساپىران كەزەڭدە ءا.نۇرپەيىسوۆ كسرو جازۋشىلار وداعى سەكرەتارياتىنىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە 20 مينۋت (رەگلامەنت 10 مينۋت) ءسوز سويلەپ, قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ. ۆ. كولبيندى ۇلت تاعدىرىنا بايلانىستى ءتورت ماڭىزدى, وتكىر, ومىرشەڭ ماسەلەلەر بويىنشا قاتاڭ, ىمىراسىز سىنعا الادى. ەڭ وزەكتى, ەڭ شەشۋشى كادر ساياساتىنداعى رەسپۋبليكادا ورىن الىپ وتىرعان رەتسىزدىكتى, جونسىزدىكتى ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەيدى. «ءيا, كولبينگە دەيىن دە وڭتۇستىك وبلىستارىن قازاق كادرلارى باسقاراتىن, كولبيندە سول ءداستۇردى ساقتاپ قازاق كادرلارىن قويدى, رەسپۋبليكالىق, كاسىپوداق, كومسومول ۇيىمدارىنىڭ جەتەكشىلىگىنە دە قازاق كادرلارى ۇسىنىلدى. بىراق ولاردىڭ فاميلياسى قازاق بولعانمەن, ءتۇر-كەسكىنى قازاققا ۇقساعانىمەن قازاقتىڭ تىلىنەن, دىنىنەن, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرىنەن بەيحابار, جالپى بولمىسى, دۇنيەتانىمى قازاققا ۇيقاسپايتىن, كوپ جاعدايدا ايەلدەرى ورىس ۇلتىنان بولىپ كەلەتىن قازاقتار «شەبەرلىكپەن» تابىلىپ قويىلۋدا», دەيدى.
ابەكەڭ – بۇكىل سانالى ءومىرىن, ءوزىن, شىعارماشىلىعىن ارالعا, ارالدىڭ بۇرىنعى, قازىرگى, بولاشاق تاريحىنا, تاعدىرىنا قالتقىسىز ارناعان ادام. ارال ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا ءتۇسىپ كەلەدى.البەرت ەنشتەين اتوم بومباسى ويلاپ تابىلدى دەگەن جاڭالىقتى ەستىگەندە: «چەلوۆەچەستۆو پريبليجاەتسيا ك سۆوەي كاتاستروفە» دەگەن ەكەن. ءا.نۇرپەيىسوۆ تە «ارال تاعدىرى-ادام تاعدىرى», «ارالدىڭ قاسىرەتى – بۇكىل الەمنىڭ, بۇكىل ادامزاتتىڭ قاسىرەتى», دەپ جارتى عاسىر جالىقپاي جار سالۋمەن كەلەدى. بۇكىل سانالى ءومىرىن ارالعا ارناعان ابەكەڭ باقيلىق ءومىرىن دە ارالعا ارناۋ ءۇشىن, ارالدىڭ ماڭگىلىك جاناشىرى, تىلەۋقورى, شىراقشىسى بولۋ ءۇشىن, رۋحىم ەلىممەن, حالقىممەن بىرگە بولسىن دەپ, جوعارىدا ايتىلعانداي بەلەراننىڭ توبەسىنەن ماڭگىلىك جاتاتىن ورنىن دايىنداپ قويدى.
بۇل كىندىك كەسىپ, قان تامعان كيەلى جەردى, قاسيەتتى توپىراقتى, وسكەن, ونگەن ەلدى, ارالدى سىيلاۋدىڭ, قۇرمەتتەۋدىڭ, ارالعا دەگەن ادالدىعىنىڭ بۇكىل الەمدە, ادامزات تاريحىندا تەڭدەسى جوق جاڭا ءبىر ۇلگىسى, ءۇردىسى, مۇنى ابەكەڭنىڭ تاعى دا ءبىر ازاماتتىق ەرلىگى دەۋگە ابدەن بولادى.
ابەكەڭ تەك ارالدىڭ عانا ەمەس ءاردايىم بۇكىل قازاق جەرىنىڭ, ەلىنىڭ, حالقىنىڭ, تاريحىنىڭ, تاعدىرىنىڭ قورعاۋشىسى دا, قولداۋشىسى دا, كۇزەتشىسى دە, شىراقشىسى دا, ابىرويى دا, ايباتى دا, قايراتى دا بولىپ كەلەدى. تىپتەن «ۇلت كوشباسشىسى» دەگەن ءسوز العاش رەت وسى ابەكەڭنىڭ دۋالى اۋزىنان شىقپاپ پا ەدى؟
سونداي-اق, ابەكەڭنىڭ ارالدىق جەرلەستەرى تاراس شەۆچەنكو اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ اتىن ءا.نۇرپەيىسوۆكە بەرۋگە ۇيعارىپ, كەلىسىم سۇرايدى عوي. ابەكەڭ: «تاراس شەۆچەنكو ۋكراين حالقىنىڭ ابايى, ابايمەن تاعدىرلاس, قازاققا تىلەكتەس اقىن, ولاي جاساۋعا بولمايدى», دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق بىلدىرەدى. شالقار اۋدانىنا بارعاندا دا ورتا مەكتەپتىڭ اتىن ءا.نۇرپەيىسوۆكە بەرۋ جونىندە مارتەبەلى جينالىس بولادى, حالىق بۇل ۇسىنىستى ءبىر كىسىدەي قولدايدى, ماقۇلدايدى, بىراق ابەكەڭ سول جينالىستا ءۇش رەت سويلەپ, بۇل شەشىمدى دە قابىلداتپايدى. ابەكەڭ تەك جاقىندا ارال قالاسىندا وزىنە ارنالىپ سالىنعان مۋزەي ۇيىنە عانا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. جۇرت جاپپاي ءجوندى, ءجونسىز, رەتتى, رەتسىز اتاق ءۇشىن اتان جارىس جاساپ جۇرگەندە, لايىم, ابەكەڭنىڭ بۇل ونەگەسى دە ەلىمىزگە, حالقىمىزعا ۇلگى بولعاي.
ال ەندى تويقۇمارلىققا كەلەتىن بولساق: مىناۋ توي تومالاق, داڭعازاعا, داراقىلىققا, باسەكەگە, جارىسقا, جالعان نامىسقا, اس تا توك ىسىراپقا, اس ءىشىپ, اياق بوساتار ءمانسىز, ماعىناسىز, بەيپايدا شاراعا اينالعان زاماندا, بۇكىل قازاق اپتاسىنا التى كۇن توي تويلاپ, جۇمىس ىستەۋگە ۋاقىت تابا الماي جۇرگەن قوعامدا ابەكەڭنىڭ ازاماتتىق ەرلىگى ءوز ءومىرىنىڭ وسىناۋ 90 جىلىندا بىردە-ءبىر مەرەيتوي وتكىزبەدى. قاي كەزدە بولماسىن تاريحتا توي مەملەكەتتىڭ ىشتەي ىرۋىنە, شىرۋىنە, توعىشارلىققا نەگىز بولاتىن, ادىلەتسىزدىككە, داڭعازالىققا, جارىسقا, بايگەگە جول اشاتىن قاۋىپتى, زياندى قۇبىلىس ەسەبىندە قاراستىرىلعان. كەزىندە ورىستىڭ حالىق بولۋىنا, ەل بولۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان پەتر 1 دە «ويىن-توي – بالە-جالانىڭ باسى» دەپ, مەرەيتويىن وتكىزبەۋ ءۇشىن پاريجگە ساپارعا كەتكەن ەكەن. ابەكەڭ دە 50, 60, 70, 80, 90 جىلدىق مەرەيتويلارىن وتكىزبەۋ ءۇشىن شەتەلگە, ارالعا, شالقارعا كەتىپ قالادى. ال الماتىدا بولسا, ۇيىندە تۇرمايدى, سىرتتا جۇرەدى. ارالعا بارعاندا ەڭ شالعايدا جاتقان ەكى اۋىلعا ءوز قارجىسى ەسەبىنەن ەكى اۆتوبۋس الىپ بەرىپ: «مەنىڭ قولىمنان كەلگەن مەرەيتويىم وسى», دەگەنى بار.
كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە قاراقالپاقتىڭ ءبىر زيالى ازاماتى قالپاعىن ەشۋاقىتتا شەشپەگەن, قالپاعىمەن جاتىپ, قالپاعىمەن تۇرادى ەكەن, تىپتەن مونشاعا دا قالپاعىمەن تۇسەدى ەكەن, ومىرىندە ءبىرىنشى رەت قالپاعىن لەنيننىڭ ماۆزولەيىنە بارعاندا شەشىپتى دەپ, كۇنكوسەم لەنيندى دارىپتەيتىن ءبىر اڭگىمە بار ەدى. سونداي-اق, ابەكەڭ دە جاسى 85-كە كەلگەندە ءبىر تاماشا ارمانتوي وتكىزۋگە ءوز ەركىمەن, ءوز ىنتاسىمەن, ءوز ىقىلاسىمەن ءماجبۇر بولدى. ول ابەكەڭنىڭ ءوزى, كوزى, ءىزى, ءومىرى, عۇمىرىنىڭ جالعاسى, ارداعى, ارمانى, ماقساتى, مۇراتى كارىمنىڭ ۇيلەنۋ تويى ەدى. كارىم ابەكەڭنىڭ بارى دا, نارى دا, باقىتى دا, بايلىعى دا, جالعانداعى جالعىز جۇبانىشى. وعان ۇلكەن ۇمىتپەن, ىزەتپەن, سەنىممەن, ساعىنىشپەن, قۇرمەتپەن سوعىستا قازا تاۋىپ, ارماندا كەتكەن ءبىر اۋلەتتىڭ بەس بوزداعىنىڭ ءبىرى – ءوز اكەسى كارىمنىڭ اتىن وشىرمەۋ ءۇشىن ىرىمداپ قويعان. ەندەشە بالا كارىم – سول بوزداقتاردىڭ ءتىرى جەر باسىپ جۇرگەن ءوزى دە, كوزى دە.
ابەكەڭنىڭ بۇل ارمانتويى بيىك دارەجەدە ءوتتى. وعان سالىق زيمانوۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, تورەگەلدى شارمانوۆ باستاعان زيالىلار, ۇكىمەت مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, بىرنەشە وبلىستىڭ باسشىلارى, ەلىمىزدىڭ ارقا تۇتار, بەتكە ۇستار قايماقتارى, جاقسىلارى مەن جايساڭدارى تۇگەل قاتىستى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ارنايى قۇتتىقتاۋ حات جولدادى.
ابەكەڭ وسى ارمانتويدى مەنىڭ باتاممەن اشتىردى. سول سىرلى سەزىمگە تۇنعان جۇرەكجاردى لەبىز مىناۋ بولاتىن:
– اينالايىن كارىم, ايگەرىم! ءومىر دەگەن قىزىعى مەن قيىندىعى مول ۇزاق ساپار. ساپارلارىڭ ءساتتى, قادامدارىڭ قۇتتى بولسىن, الدارىڭ اشىق بولسىن, جان-جاقتارىڭ جازىق بولسىن, كولەڭكەلەرىڭ كەڭ, شۋاقتارىڭ مول بولسىن, اتتارىڭ ارىماسىن, توندارىڭ توزباسىن.
ءومىر دەگەن كۇرەس, كۇرەستە جەڭىمپاز بولىڭدار; ءومىر دەگەن جارىس, نامىس, ءبايگە, ءاردايىم الدا بولىڭدار; ءومىر دەگەن سىن-سىناق, سىننان, سىناقتان ءسۇرىنبەي وتىڭدەر; تىزەلەرىڭ بۇگىلمەسىن, باستارىڭ يىلمەسىن, كەۋدەلەرىڭدى ەشكىم باسپاسىن, توبەلەرىڭە ەشكىم شىقپاسىن.
اينالايىن كارىم, سەن تۇلپاردىڭ تۇياعىسىڭ, اسىلدىڭ سىنىعىسىڭ, اتالارىڭ نۇرپەيىستىڭ, كارىمنىڭ, ءابدىجامىلدىڭ ءىزىسىڭ, كوزىسىڭ, ءوزىسىڭ, ءومىرىسىڭ, ءومىرىنىڭ جالعاسىسىڭ, بايتەرەكتەي ۇلكەن ۇلاعاتتى, ابىرويلى اۋلەتتىڭ تامىرىسىڭ, بۇتاعىسىڭ, جاپىراعىسىڭ. بۇگىن وسى كيەلى اۋلەتتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ التىن بوساعاسىن, 60 جىل كۇتتىرگەن, ارمان – كەلىن ايگەرىم اتتاپ وتىر.
اينالايىن كارىم, بۇكىل الەمگە بەلگىلى, پەندەلىگىنەن پەرىشتەلىگى الدەقايدا باسىم, دانالىعى مەن دارالىعى پاك, كىرشىكسىز بالالىققا, بالالىعى دانالىققا استاسىپ جاتقان, اتاڭ ءابدىجامىلدىڭ دەنەسىنىڭ سەنەن بولەكتىگى بولماسا, جانى سەنىمەن ءبىر. سەنىڭ تويىڭ ابەكەڭنىڭ بار قۋانىشى, قىزىعى, باقىتى, ارمانى. بۇگىن بۇكىل الەمدە ابەكەڭنەن باقىتتى ادام جوق دەپ ويلايمىن. ابەكە, باقىتىڭىز باياندى بولسىن, بالدارىڭىز باقىتتى بولسىن, ءوسسىن, ءونسىن, كوكتەسىن, كوگەرسىن, جاقسىلىعىڭىز جالعاسىن تاۋىپ, تويىڭىز تويعا ۇلاسسىن.
وسىنىڭ بارلىعى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, ەگەمەندىگىمىزدىڭ, ەلدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى بيىك بولسىن, ەگەمەندىگىمىزدىڭ, ەلدىگىمىزدىڭ شاڭىراعى شايقالماسىن, ۋىعى قيسايماسىن, كەرەگەسى سوگىلمەسىن, بوساعاسى بوساماسىن, تابالدىرىعى تومەندەمەسىن, توڭىرەگى تۇگەل بولسىن, ىرگەسى ءبۇتىن بولسىن, سىرتىندا جاۋ بولماسىن, ىشىندە داۋ بولماسىن. حالقىمىز, جەرىمىز, ەلىمىز, ەلباسىمىز امان بولسىن, تىنىشتىق, مولشىلىق, بەيبىتشىلىك, مامىراجاي, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان بولسىن!..
اق باتا, زيالى قاۋىمنىڭ اق تىلەگى قابىل بولىپ, جاقىندا ابەكەڭ نەمەرەلى بولدى, اتىن يمان قويدى. قۇتتى بولسىن ايتىپ ۇيىنە باردىق, ابەكەڭنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. «ايگەرىم كەلىنىمنىڭ ءجۇزى جىلى, ماڭدايى اشىق, ءاردايىم ك ۇلىپ جۇرەدى, ۇيگە قۋانىش, باقىت, بەرەكە كىردى», دەيدى ابىز اعا.
«سىرت كوزبەن قاراعاندا اڭقاۋلاۋ, اڭعالداۋ, كەڭقولتىقتاۋ كورىنگەنمەن جارىقتىق ءسابيت مۇقانوۆ ءبىر ءساتتى ءىس ىستەسە, ءساتتى ءسوز ايتسا: «مەن ءوزىم قۋمىن-اي!» دەپ وتىراتىن ەدى», سەيىلبەك, ساعان باتا بەرگىزگەن مەن ءوزىم دە قۋمىن, باتاڭ قابىل بولدى, ارمانىم ورىندالدى. كۇندە پەرىشتەمدى كورۋگە ءۇيدىڭ ەكىنشى قاباتىنا 17 رەت كوتەرىلەمىن», دەپ قۋتىڭ-قۋتىڭ ەتەدى ابەكەڭ.
وسى تاياۋدا عانا ابەكەڭە تەلەفون شالىپ, جاعداي سۇراسام: «جاڭا عانا بالامدى قۇيرىعىنان قاعىپ ۇيىقتاتتىم», دەپ ءماز-مەيرام. ارمانتويدا ابەكەڭ الەمدەگى ەڭ باقىتتى ادام دەپ, ەلدىڭ الدىندا وزىنە ماقۇلداتىپ الىپ, تويشىل قاۋىمعا جار سالىپ ەدىم, ابەكەڭنىڭ باقىتىنىڭ بازارىنىڭ تارقاماعاندىعىنا, باقىتىنىڭ باياندى بولعاندىعىنا تاعى دا, ەكىنشى رەت كوزىم جەتىپ, شىن اتالىق جۇرەگىممەن مەن دە قۋاندىم.
قازاقتا: «دوسىڭنىڭ كىم ەكەنىن كورسەت, مەن سەنىڭ كىم ەكەندىگىڭدى ايتايىن», «مىڭ دوس كوپتىك قىلمايدى, ءبىر دۇشپان ازدىق قىلمايدى», «ءبىر ادال دوسى بار ادام باقىتتى», دەگەن دانالىق سوزدەر بار. قۇدايعا شۇكىر, ابەكەڭنىڭ شىن دوستارى بارشىلىق. مۇستاي كارىم, د.كۋگيلدينوۆ, ب.پانكين, ا.كيم, يۋ.كازاكوۆ, گ.بەلگەر, ن.اناستاسەۆ, ت.شارمانوۆ, س.قيراباەۆ, ك.ورمانتاەۆ, ع.قاليەۆ, ا.ءاشىموۆ, ىنىلەرى: ي.تاسماعامبەتوۆ, ق.كوشەرباەۆ, ت.مانسۋروۆ, ق.سۇلتانوۆ, م.جولداسبەكوۆ, ۇ.ايتجانوۆ, ءا.كەكىلباەۆ, د.يسابەكوۆ, س.ەلۋباەۆ, ت.ابدىكوۆ, ن.ورازالين, ە.راۋشانوۆ. ومىردەن وتكەن ش.ەسەنوۆ, ءا.تاجىباەۆ, س.زيمانوۆ, س.نۇرماعامبەتوۆ, ز.قابدولوۆ, ح.ەرعاليەۆ, ت.احتانوۆ, ق.مىرزاليەۆ, ءو.سۇلتانعازين, م.قوزىباەۆ, ق.مۇحامەدجانوۆ, ت.مولداعاليەۆ, تاعى دا باسقا كوپتەگەن ارداقتى ازاماتتار.
بىردە وبلىس اكىمى كەزىمدە, ادەتتەگىندەي, ابەكەڭنىڭ ۇيىنە سالەم بەرۋگە باردىم. سالەم-ساۋقاتتان كەيىن ابەكەڭ: «اجار اس-سۋ دايىنداعانشا ءبىر جەرگە بارىپ قايتايىق», دەدى.
كەلىستىك, كەتتىك. ابەكەڭ ءوزى رولدە, ءبىر ۇيگە كەلدىك, ول ابەكەڭنىڭ ەسكى دوسى زەينوللا قابدولوۆتىڭ شاڭىراعى ەكەن. قۇرىلىسشىلاردان باسقا ەشكىم جوق. ابەكەڭ: «زەينوللا مەن ساۋلەنى سارىاعاشقا دەمالۋعا جىبەرىپ, ۇيلەرىن ولار كەلگەنشە جوندەتىپ قويايىن دەپ ءجۇرمىن, سونى كۇندە كەلىپ باقىلايمىن», دەدى. باسقا اڭگىمە بولعان جوق, ۇيگە قايتىپ كەلدىك.
بۇرىندى-سوڭدى مۇنداي جاعدايدى ەستىمەگەسىن, كورمەگەسىن مەن دوس جونىندە, جولداس جونىندە قالىڭ ويدىڭ ورمانىن ارالاپ كەلەمىن. ە, ناعىز دوستىق, شىن دوستىق, ادال دوستىق دەگەن وسى ەكەن عوي, قالاي دانا قازەكەڭ «جول جونەكەي قوسىلعان ەكى دوستان, ءبىر دوس ارتىق ەجەلدەن كوڭىل قوسقان» دەپ تاپ باسىپ, تاۋىپ ايتقان دەسەڭىزشى!
ابەكەڭ, جالپى, ۇيسىزدەرگە, كۇيسىزدەرگە, كەدەي-كەپشىكتەرگە, مۇڭلى-مۇقتاجدارعا جاقسىلىق جاساۋدان جالىقپايتىن يماندى, قايىرىمدى جان.
تاعى دا بىردە ءبارىمىزدىڭ ورتاق دوسىمىز كامال ورمانتاەۆ كەنەتتەن قاتتى ناۋقاستانىپ, الماتىنىڭ اۋرۋحاناسىنىڭ جانساقتاۋ بولىمشەسىندە ۇزاق جاتتى. مەن ەلدەن كامەكەڭنىڭ كوڭىلىن سۇراۋعا بارىپ, ابەكەڭمەن حابارلاستىم. ول ماشينەسىن ءوزى ايداپ, تەزدەپ كەلىپ, ەكەۋمىز جانساقتاۋ بولىمشەسىنە باردىق. سوندا ءوزىنىڭ قان قىسىمى 180 ەكەن, وعان قاراپ جۇرگەن ابەكەڭ جوق. «بولىمشە باسشىسىنا كىرەمىز دە شىعامىز, كورىڭىز دە تۇرىڭىز, ءبىزدى كورگەسىن ناۋقاسىڭىزدىڭ جاعدايى جاقسارادى», دەپ كامەكەڭە كىردىك. باسىندا جان جولداسى تورەگەلدى شارمانوۆ پەن جان سەرىگى روزا وتىر ەكەن. ءبىزدى كورىپ كامەكەڭنىڭ ءجۇزى جايناپ, جانارىنان ومىرگە دەگەن ءۇمىت ۇشقىنى قىزىلقانات بالاپانداي ۇشا باستادى. ءبىز انانى ايتىپ, مىنانى ايتىپ, قاۋقىلداسىپ, ءبىر جىلاپ, ءبىر ك ۇلىپ ءبىراز وتىرىپ قالىپپىز. باس دارىگەرگە بەرگەن ۋادەمىز ەسىمىزگە ءتۇسىپ, رۇقسات سۇراپ, كەتۋگە ىڭعايلاندىق. ءبىز كامەكەڭمەن جاقسى بولىڭىز دەگەن نيەتپەن ك ۇلىپ قوشتاستىق. قوشتاساردا مەن كامەكەڭنىڭ قولىن ءسۇيدىم, ءابدىجامىل اعاسى دوس-ءىنىسىنىڭ اياعىن ءسۇيدى. بۇل دا ءبىر كىمدى دە بولسا تاڭعالدىراتىن, تاڭداندىراتىن ەشكىمدە, ەشقاشاندا كورگەن دە, ەستىمەگەن دە ەرلىككە پارا-پار ۋاقيعا بولدى.
كەيىنىرەك مەن ابەكەڭنىڭ دوستارى, ارىپتەستەرى, تۋىستارى, شاكىرتتەرى – بارلىق زيالى قاۋىم باس قوسقان ءبىر مارتەبەلى جيىندا بارشاسىنا ارناپ: «جولداسىن شيپاجايعا دەمالىسقا جىبەرىپ, ءۇيىن رەمونتتاتقان, جانساقتاۋ بولىمشەسىندە جاتقان جولداسىنىڭ اياعىن سۇيگەن قايسىڭىز بارسىز؟» – دەپ سۇراق قويدىم. ەشكىم مەن بارمىن دەپ ايتا المادى, باسقالار دا ايتا الماس دەپ ويلايمىن. وسىدان كەيىن «پەرىشتەڭ بولماسا, پەندەڭ وسىنداي-اق بولسىن», دەگەن وي ءتۇيدىم.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كوزى ءتىرى كلاسسيگى, شىعارمالارى الەمنىڭ 34 تىلىنە اۋدارىلىپ, بىرنەشە ميلليونداعان تارالىممەن جارىق كورگەن, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, «وتان» وردەنىنىڭ يەگەرى ءا.نۇرپەيىسوۆ زامانىمىزدىڭ زاڭعارلارى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ, عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ, عابيدەن ءمۇستافيننىڭ ءوزى, كوزى, ءىزى, جالعاسى. «مەنى تۇلعالار ءوسىردى. بارىنەن دە اكەمنەن كورمەگەن جاقسىلىق كوردىم», دەيدى ول وسى «ەگەمەن قازاقستاندا» انا ءبىر جىلى جاريالانعانىن اۋىزەكى اڭگىمەسىندە اعىنان جارىلىپ. مەن ماقالامدا تەك ابەكەڭنىڭ ءوزىم بىلەتىن ادامي قاسيەتتەرىن بايانداۋدى ماقسات ەتتىم.
سەيىلبەك شاۋحامانوۆ.