تمد ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى ەلوردامىز استانادا جۇمىسىن باستاعالى دا التى جىلعا جۋىق ۋاقىت بولىپتى. سودان بەرى ەلىمىزدىڭ لوكوموتيۆ پاركىن جاڭارتۋمەن بىرگە, زاماناۋي تەپلوۆوزداردى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتاي باستاعان كاسىپورىننىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى جونىندە اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتى مارات تىلەۋباەۆتان سۇراپ بىلگەن ەدىك.
– مارات بولات ۇلى, ورتالىق ازيادا بالاماسى جوق لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى استانادا جاساقتالىپ جاتقاندا كوپتەگەن «بىلگىشتەر» تولىققاندى جۇمىس ىستەپ كەتۋىنە كۇمان كەلتىرگەنى ءمالىم. ودان كەيىن, تەپلوۆوزداردى ەكسپورتقا شىعارۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەندە تاعى دا سەنىمسىزدىكپەن قاراعاندار بولدى. قۋانارلىعى, وسى قيىندىقتىڭ ءبارىن ارتقا تاستاعان زاۋىت ۇجىمى ايماقتاعى ەلدەردىڭ بارىنە جاقسى قىرىنان تانىلا ءبىلدى. سوندىقتان, اڭگىمەنى دە كاسىپورىننىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىنەن باستاساق ءجون بولار؟
– ەل تاريحىنداعى اۋىر ماشينا جاساۋشى ءوندىرىس وشاعىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىنە زەر سالساق, 2006 جىلى وزىق ۇلگىدەگى لوكوموتيۆ زاۋىتىن سالۋ جونىندە امەريكالىق General Electric كومپانياسىمەن ەكىجاقتى كەلىسىم ءتۇزىلدى. ودان بۇرىن كاسىپورىننىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ابدەن ەكشەلىپ, ءاربىر قىرى مەن قىزمەتى مۇقيات زەرتتەلىپ, وتاندىق مامانداردىڭ ساراپتاۋىنان ءوتتى. سوندىقتان, وتاندىق سالا ماماندارى ايماقتىڭ اۋا رايى ەرەكشەلىكتەرىن, رەلس توسەمدەرىن, تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ سىن-سيپاتى مەن كولەمىن انىقتاپ الىپ, قازىرگى زامانعى حالىقارالىق ەكولوگيالىق تالاپتار مەن سانيتارلىق نورمالاردى ەسكەرە كەلىپ, قازاقستاندىق تەپلوۆوز قانداي بولۋى كەرەكتىگىن ايقىندايتىن تەحنيكالىق سيپاتتاما ازىرلەدى. وسى جۇمىستار ابدەن پىسىقتالىپ بولعانان كەيىن عانا جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بەل بۋدى. ءسويتىپ, 2009 جىلدىڭ ورتاسىندا «لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى» اق قۇرىلدى. جوبالىق قۋاتى 100 جۇك ماگيسترالدىق لوكوموتيۆ بولاتىن زاۋىت بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 290-نان استام لوكوموتيۆ قۇراستىرىپ شىعاردى. تەمىرجولدىڭ وسى ماشينالارىنا ءتۇرلى قىزمەتتەر كورسەتۋ ءۇشىن الماتى, اياگوز, اقتوبە, سەكسەۋىل قالالارىندا ءىرى سەرۆيستىك ورتالىقتار قۇرىلدى. بۇگىندە قوعام اكتسيالارىنىڭ 50 پايىزى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-قا تيەسىلى, قالعان بولىگىن رەسەيلىك «ترانسماشحولدينگ» جاق ساتىپ العان.
– قازاقستاندىق تەپلوۆوزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى نەدە؟
– لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى امەريكالىق General Electric كورپوراتسياسىنىڭ ليتسەنزياسىمەن Evolution سەريالى بەسىنشى بۋىنداعى تە33ا تەپلوۆوزىن قۇراستىراتىنىن ايتتىق. كاسىپورىن جاراقتاندىرىلۋ تۇرعىسىنان ەۋرازيا اۋماعىنداعى ەڭ وزىق, ەڭ جوعارى تەحنولوگيالىق ۇلگىدەگى ءوندىرىس وشاعى ەكەنىنە داۋ جوق. ونىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋ. ءسويتىپ, تەمىرجول كولىك جۇيەسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, 1520 جولتابانى توسەلگەن تمد مەن بالتىق ەلدەرىنە زاماناۋي تەپلوۆوزداردى ەكسپورتتاۋ بولىپ وتىر. ەندى تيىمدىلىگىنە كەلسەك, قولدانىستاعى ەسكى تەپلوۆوزدار اي سايىن سەرۆيستىك قىزمەتكە جۇگىنسە, قازاقستاندىق تەمىرجول ماشينالارى ءۇش ايعا دەيىن توقتاۋسىز جۇرەدى. ءار 92 تاۋلىكتەن كەيىن جوسپارلى سەرۆيستىك تەكسەرىسكە كەلىپ, مايىن الماستىرسا بولدى. قۋاتى مەن جارامدىلىق مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعىنان بولەك, قازاق تەپلوۆوزدارى رەسەيلىك لوكوموتيۆتەرگە قاراعاندا اۋاعا زالالدى زاتتاردى 40 پايىزعا دەيىن از شىعارادى. سونداي-اق, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ مەن جاعارماي جانە موتور مايىن تۇتىنۋ بويىنشا سالىستىرعاندا, ءبىر جىلدا 150 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن قارجى ۇنەمدەيدى. بۇلارمەن بىرگە, ءبىزدىڭ لوكوموتيۆتەردىڭ جىلدامدىعى دا جوعارى. جۇك تارتاتىن تەپلوۆوز ساعاتىنا 120, ال جولاۋشىلار پويىزىن تارتاتىنى 160 شاقىرىمعا دەيىن جول جۇرەدى.
– قازىرگى تاڭدا, كاسىپورىندارعا مۇمكىندىگىنىڭ بارىنشا وتاندىق ونىمدەردى قولداۋ ءىسى جۇكتەلگەن. وسى شارا ءسىز باسقارىپ وتىرعان زاۋىتتا قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟
– باستاپقى كەزدە اقش كومپانياسىنان ساتىپ الىنعان بولشەكتەردى اكەلىپ, تەك قۇراستىرۋ جۇمىستارى عانا جۇرگىزىلدى. دەسەم دە, ءوز ماماندارىمىز لوكوموتيۆ جاساۋ ىسىندە وتاندىق ونىمدەردىڭ ۇلەسىن ۇنەمى كوبەيتىپ وتىرۋدى كوزدەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا, وسى كەزدە ءاربىر لوكوموتيۆتى قۇراستىرۋدا, قازاقستاندىق ۇلەستى 32 پايىزعا دەيىن جەتكىزدىك. پايىزدى سانعا اينالدىرساق ءاربىر تە33ا-نىڭ 11 مىڭنان استام بولشەگى وتاندىق ونىمدەردەن تۇرادى. بۇيىرتسا, تاعى بىرەر جىلدا بۇل كورسەتكىشتى 52 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپاردا بار. وسى ورىندا نازار اۋدارتقىم كەلەتىنى, كاسىپورىندا الەمدەگى ەڭ وزىق ستانوكتار جۇمىس ىستەيدى. اتاپ ايتقاندا, لازەرمەن مەتالل كەسەتىن شۆەيتساريالىق BYSTRONIC قوندىرعىسى قالىڭدىعى 6 مم. مەتالل تاباقتان ساعاتىنا ءبىر مىڭعا تارتا بۇيىم جاساۋعا قابىلەتتى. پلازمامەن جانە گازبەن كەسكىش قوندىرعى قالىڭدىعى 20 مم. جانە 200 مم. بولاتىن مەتالدى ەركىن كەسىپ وتەدى. ساندىق باعدارلامالىق باسقارۋى بار گەرماندىق SPINNER تىك جوڭعىلاعىش ستانوكتىڭ ءبىر ءوزى كەسىپ-وڭدەۋ ارقىلى مەتالدان تۇبەگەيلى ءونىم وندىرگەنگە دەيىنگى ارالىقتاعى 28 ءتۇرلى وپەراتسيا جاسايدى. تەمىر تاباقتارىن پرەستەيتىن جوعارى دالدىكتى تۇركيانىڭ «Ermaksan» مەن گەرمانيانىڭ «TruBend» گيدراۆليكالىق قوندىرعىلارى مەتالدى مايىستىرۋعا قاتىستى بارلىق جۇمىستاردى ورىندايدى. زاۋىتتا بۇل سىقىلدى وزىق ۇلگىدەگى جابدىقتاردىڭ ءبىر مىڭ ەكى جۇزدەن استام ءتۇرى بار. وسىناۋ قۇرىلعى-جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەي الاتىن ماماندار دا دامىعان ەلدەردە ارنايى دايىندىقتاردان ءوتىپ كەلدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىندە زاۋىتتا كاسىبيلىگى جوعارى ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جانە باسقارۋشىلىق ۇجىم قالىپتاسىپ بولعان.
– ەندى ونىمدەرىڭىزدى ەكسپورتتاۋ ءىسى مەن كەلەشەك جوسپارلارىڭىز جونىندە ايتىپ وتسەڭىز؟..
– قازاقستاندىق تەپلوۆوزداردى جاقىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتاۋ وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن باستالدى. ءبىرىنشى, دۋشانبە قالاسىندا تاجىك تەمىرجولىنا تە33ا لوكوموتيۆىن ساتىپ الۋ تۋرالى «روحي وحاني توچيكيستون» مۋك-پەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. ءسويتىپ, 2012 جىلى ءتورت تەپلوۆوز تاجىكستانعا قاراي جونەلتىلدى. كەلەسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ۋكرايندىق «يۆانو-فرانكوۆسكتسەمەنت» جاق-پەن ءبىر تە33ا ماشيناسىن ساتۋ بويىنشا كەلىسىم جاسالىپ, تەپلوۆوز 2013 جىلى قازان ايىندا ۋكرايناعا قاراي جول تارتىپ كەتكەن. سونداي-اق, بىلتىرعى قازاندا «كىرگىز تەمير جولۋ» ۇلتتىق كومپانياسىنان دا تاپسىرىس ءتۇسىپ, ەكى تە33ا تەپلوۆوزى كورشى ەلگە سول زاماتتا جەتكىزىلدى. «كىرگىز تەمير جولۋ» ۇق-قا قوسىمشا تاعى ءتورت تەپلوۆوز ەكسپورتتالدى. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا تۇرىكمەنستان تەمىرجول مينيسترلىگىمەن كەلىسىمشارت جاسالدى. ءسويتىپ, ول ءبىر ايدىڭ ىشىندە جەتكىزىپ بەرىلىپ, بۇگىندە قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاندى جانە يران ەلىن جالعاپ تۇرعان جاڭا جولدا ءجۇرىپ جاتىر. ءدال وسى كەزدە «ازەربايجان تەمىرجولدارى» جاق-تىڭ وتىنىشىنە وراي, باۋىرلاس ەلگە تەپلوۆوز ەكسپورتتاۋ شاراسى قارالۋدا. مۇنىمەن بىرگە, مولدوۆا مەن لاتۆيا رەسپۋبليكالارى جانە تمد-نىڭ وزگە ەلدەرى تە33ا ماشيناسىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. دەمەك, الىپ ءوندىرىس وشاعى وشارىلىپ قالادى دەگەن ۇعىم تۋماۋعا كەرەك. بۇل تەمىرجول ماشينالارى بۇعان دەيىن كەرەك بولعان, ەندەشە بۇدان كەيىن دە قاجەت بولا بەرەدى. زامانىنا ساي قايتا قۇرىلىپ, جاڭعىرىپ جاتقان زاۋىتتىڭ جان-جاقتى مۇمكىندىكتەرى مول. ءتۇرلى زاتتاردى سان قىرلى ەتىپ جاساۋعا قابىلەتتى جوعارىدا تىزىلگەن ستانوكتارى بار زاۋىتتى تىعىرىققا تىرەلەدى دەۋ دۇرىس ەمەس. قازىر دە دامىپ, ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ بىرنەشە كوزىن تاۋىپ قويعان. بۇگىندە, جولاۋشىلار لوكوموتيۆىن قۇراستىرۋدى قولعا الىپ, مانەۆرلىك لوكوموتيۆ جاساقتاۋ كوزدەلىپ تۇر.
بۇلارمەن بىرگە, «ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى» مەن اەا ورنالاسقان «استانا – جاڭا قالا» جوباسىنا قاجەتتى بولشەكتەر دايىنداۋدى باستادىق. ماسەلەن, پلاتفورما مەن ارباشىق قاڭقاسى جانە ونىڭ توبەسى, دوڭعالاق جۇپتارى. زاۋىتتان قۇراستىرىلىپ شىققان ءاربىر ەلەكتروۆوز ءۇشىن 1500-دەن استام ءتۇرلى بولشەكتەر شىعارۋ جوسپارلانعان. كەلەشەكتە وندىرىستىك زاۋىتتارمەن بىرگە رەلستى اۆتوبۋستار مەن قالاارالىق پويىزدار قۇراستىرۋ ويدا بار.
اڭگىمەلەسكەن : نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».