بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, سارسەنبى كۇنى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ استاناسىندا ماسكەۋلىك جازۋشى سەرگەي پلەحانوۆتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى جازىلعان «جىبەكتەي ەسىلمەگەن جول» («نە شەلكوۆىي پۋت») اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولىپ ءوتتى.
تۇساۋكەسەر ءراسىمى رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قابىلداۋ ۇيىندە بولدى. اتاقتى ورىس مەتسەناتى ساۆۆا موروزوۆ ءحىح عاسىردا سالدىرعان بۇل اسەم عيمارات مادەنيەت پەن تاريح ەسكەرتكىشى بولىپ ەسەپتەلەدى جانە قازىر ول سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا بەرىلىپ, قابىلداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ۇيگە اينالعان. مىنە, وسى عيماراتقا ماسكەۋلىكتەردىڭ ادەبيەت پەن ونەر, ساياسات پەن ساراپتاما, عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىمەن اينالىساتىن ءبىر توپ تانىمال وكىلدەرى اعىلدى. ولاردىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ, ىسكەرلىك قاۋىمداستىقتىڭ دا تانىمال وكىلدەرى بولدى. حالىققا اسا تانىمال ادامداردىڭ اراسىنان ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆ.سادوۆنيچي, اتاقتى ارتيستەردەن ا.دجيگارحانيان, ن.ورىنباساروۆا, بيزنەس قاۋىمداستىقتان و.سوسكوۆەتس جانە تاعى باسقالار كەلدى.
كىتاپ اۆتورى سەرگەي پلەحانوۆ – تانىمال ورىس جازۋشىسى, ونىڭ ساياسي تاقىرىپتارعا جازعان كوپتەگەن كىتاپتارى بار جانە ول بىرنەشە كوركەم فيلمدەر ستسەناريلەرىنىڭ اۆتورى. كوركەم پۋبليتسيستيكا جانرىندا جازىلعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى مىنا ەڭبەگى بارىنشا تۇشىمدى, ساياسي فاكتىلەر شەبەر پايدانىلعان تارتىمدى تۋىندى بولىپ شىققان. بۇرىننان بەلگىلى دۇنيەلەردىڭ وزىنە جاڭا كوزقاراسپەن كەلىپ, تەرەڭدەتىلگەن كوركەم ساراپتاما جاسالعان.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى جازىلعان كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ اشتى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە كىتاپتىڭ وسى زاماننىڭ اسا كورنەكتى ساياسي تۇلعاسى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعانىن ايتا كەلىپ, ونىڭ اۆتورى تۋرالى قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. سەرگەي نيكولاەۆيچ پلەحانوۆتىڭ الدارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان كىتابى «ميروۆىە ليدەرى» اتتى جاڭا سەريانى اشىپ وتىر. مەن ونىڭ جاڭا تۋىندىسى ساياساتپەن اينالىساتىنداردىڭ عانا ەمەس, بارلىق وقىرمانداردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنىنا سەنىمدىمىن. ونداعى وقيعالار ومىردە بولعان فاكتىلەرمەن مەيلىنشە بايىتىلعان, وقىرمانداردى وزىنە بىردەن تارتادى. ءوز باسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە جاساعان كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرىنە, ءتۇرلى قابىلداۋلارىنا قاتىسىپ جۇرگەن ادام رەتىندە اۆتوردىڭ ءجىتى بايقاعىشتىعىنا, فاكتىلەردى ۇتىمدىلىقپەن جەتكىزە العانىنا بارىنشا ءتانتى بولدىم جانە بارىڭىزگە دە ونى وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم, دەدى ول. ودان ءارى س.لاۆروۆ ن.نازارباەۆتىڭ ءومىر جولى قازاقستاننىڭ اسا قيىن اسۋلاردى ەڭسەرۋىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتا كەلىپ, كسرو تاراعان كەزدە ونىڭ ءوز حالقىنىڭ بولاشاق تاعدىرىنا بايلانىستى اسا اۋىر جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارماي, ونى ءوز موينىنا العانىن جانە ۇتىمدى ستراتەگيانى قولدانا وتىرىپ, قازاقستاندى ءتۇرلى كيكىلجىڭدەر مەن قانتوگىستەرگە ۇرىندىرماي, امان الىپ شىققانىن تىلگە تيەك ەتتى. ول قازاقستاننىڭ ءتيىمدى ەكونوميكاعا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتىپ, حالىقارالىق بەدەلىن دە ارتتىردى. ءساۋىر ايىنىڭ اياعىنداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا قازاقستاندىقتاردىڭ ونى ءبىراۋىزدان قولداعانى ءوز كوشباسشىلارىنا ءسوزسىز سەنگەندىگىنىڭ كورىنىسى. ءسويتىپ, قازاقستان باسشىسى ءوز حالقىنىڭ الدىندا وراسان زور بەدەلگە يە ەكەندىگىن تاعى ءبىر رەت كورسەتتى, دەدى رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. ودان ءارى س.لاۆروۆ ن.نازارباەۆتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ورناتۋعا قوسقان زور ۇلەسىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتتى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وداقتاستىق جانە ارىپتەستىك تۋرالى قول قويىلعان كەلىسىم كۇشىنە ەندى, بۇل قۇجات ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى بارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە بەرىك نەگىز قالايدى. وسىلاي دەي كەلىپ, س.لاۆروۆ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋ جولىنداعى ىستەرىنە دە ۇلكەن باعا بەرىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ايماقتىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردى دامىتۋ مەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ جولىنداعى ىستەرىن دە ريزاشىلىقپەن اتادى.
ن.نازارباەۆتىڭ ءومىر جولى دا, كورنەكتى ساياساتكەر رەتىندەگى قالىپتاسۋ جولدارى دا جىبەكتەي ەسىلگەن جوق, ونىڭ ءوسۋ مەن قالىپتاسۋ ساتىلارى بارلىق ساياساتكەرلەرگە ۇلگى بولاتىنداي, قيىندىقتاردى اقىل مەن قايراتىن بىردەي جۇمساي وتىرىپ ەڭسەرۋ ارقىلى شيرىقتى, دەي كەلىپ, ءسوزىنىڭ اياعىندا س.لاۆروۆ كىتاپتىڭ اتىنىڭ تابىلىپ قويىلعانىن تاعى ءبىر اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, سەرگەي ۆيكتوروۆيچ كىتاپ اۆتورى سەرگەي پلەحانوۆتىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە قاتىسا الماعاندىعىنا وكىنىش ءبىلدىردى. ول ناۋقاستانىپ قالعان ەكەن, تۇساۋكەسەر راسىمىنە كەلە المايتىنىن ايتىپ بىزگە حابار بەردى, دەدى ول. ەكىنشى بولىپ ءسوز كەزەگى ماسكەۋ قالالىق جازۋشىلار ۇيىمى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير بويارينوۆكە بەرىلدى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن جۋىردا عانا قازاق اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن سويلەسىپ, وسى تۇساۋكەسەردىڭ بولاتىنى جايلى اڭگىمەلەسكەندەرىنەن باستادى. ءبىز ءوز سوزىمىزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قازىرگى تىنىشسىز زامانداعى بارىنشا سالماقتى, ويلى, سونىمەن بىرگە, جەر شارىنىڭ اسا قولايسىز ايماقتارىنىڭ بىرىندە ورنالاسقان ەلىن بەرىك قاداممەن العا باستىرىپ كەلە جاتقانى تۋرالى ايتقان ەدىك. مەن ءوزىم – سەمەي توڭىرەگىندە تۋىپ-وسكەن جانمىن. اتوم قاسىرەتىن دە ءوز كوزىممەن كوردىم. 1954 جىلى جەر-انانىڭ جۇرەگىن جارىپ جىبەرگەندەي سولق ەتكىزگەن جارىلىس سەمەي قالاسىن تۇگەل قارا تۇنەككە ورادى. ءبىز نە بولدى دەگەندى انامىزدان داۋىسىمىزدى شىعارىپ تا سۇراۋعا قورىقتىق. انامىز ءبىزدى ودان ءارى سەسكەندىرمەۋ ءۇشىن بۇل نوۆوسيبيرسكىدەگى ءورت قوي دەپ ءبىزدى تىنىشتاندىرعان بولدى. بىراق مەن ونى ەشقاشان ۇمىتا العان جوقپىن, سول كورىنىس مەنىڭ جۇرەگىمدە, ول مەنىڭ جىرلارىم ارقىلى قازىر شىعىپ جاتىر. سوندىقتان دا قىرىق جىل بويى وسىنداي جارىلىستاردى باستان كەشكەن ايماقتى جەر شارىنىڭ ەڭ قاسىرەتتى اتىراپتارىنىڭ ءبىرى دەپ ايتۋىما تولىق نەگىز بار. ال سول اجداھانى جەر بەتىنەن وشىرگەن ادام بولعاندىقتان دا ماعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمى سونداي ىستىق, دەدى ول. ودان ءارى ۆ.بويارينوۆ اۆتوردىڭ كىتاپتا وسىنداي ساتتەردى بارىنشا انىق, ءدال جازعانىن ايتا كەلىپ, سول كەزدەگى ءوزىنىڭ سەمەي جەرىندەگى ومىرىنەن ءبىرشاما دەرەكتەر كەلتىردى. ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە قازاقستاننىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مارات ءتاجين قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جانە مينيستر سەرگەي لاۆروۆتىڭ جەكە وزىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. كەيبىرەۋلەر بۇل شارانى قازاقستان ەلشىلىگى ۇيىمداستىرىپ وتىر دەپ ويلايتىن شىعار, جوق, ولاي ەمەس, مۇنى رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن رەسەيدىڭ جازۋشىلار وداعى ۇيىمداستىرىپ وتىر, دەدى ەلشى. ودان ءارى ول وسى كۇنگە دەيىن ادامزات تاريحىندا الەمدىك كوشباسشىلار اتاعىنان ۇمىتكەر 11-12 مىڭداي ادام بار ەكەنىن ەسكە سالدى. ولار تسەزاردان باستالىپ, شىڭعىس حانمەن, ناپولەونمەن جالعاسىپ, ءححى عاسىردىڭ كوشباسشىلارىنا دەيىن جەتىپ وتىر. ەگەر ولاردى توپتاستىراتىن بولساق, تەك ءۇش ءتۇرلى نەگىزگى ارتىقشىلىقتارىن كورەمىز. بىرىنشىدەن, كوشباسشىنى حالىقتىڭ اراسىنان ونىڭ جەكە باسىنىڭ تابيعي قاسيەتتەرى اجىراتىپ تۇرادى. بۇلاي توپتاۋ 2 مىڭ جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. اتالعان كىتاپتا قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ باسىندا وسى قاسيەتتەردىڭ بار ەكەندىگى كورىنەدى. ەكىنشى توپقا «كوشباسشىلىق مىنەز-ق ۇلىققا» ساي ادامدار جاتادى. ناقتى ايتاتىن بولساق, كوشباسشى جەكە مىنەز-قۇلقىمەن ءوزىن قورشاعان بيۋروكراتيالىق ورتادان دارالانىپ تۇرۋى ءتيىس. ءۇشىنشى تەوريا «سيتۋاتسيالىق بەلگى» دەپ اتالادى. مۇنىڭ ايرىقشا ايىرىم بەلگىلەرى بولادى. شاعىن عانا سيتۋاتسيادان اياعىنان تايىپ تۇسەتىندەر بۇل تالاپقا ساي بولا المايدى. وسى ورايدا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىپ, اتاعى اسپانعا شىققان ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى چەرچيللدىڭ كۇتپەگەن جەردەن سايلاۋدا جەڭىلىپ قالۋى نەمەسە شارل دە گوللدىڭ فرانتسيا جەتىستىگىنىڭ سيمۆولى بولا تۇرىپ, شاعىن تاكتيكالىق جەڭىلىستەردەن كەيىن ساياساتتان كەتۋى – وسى ءۇشىنشى جىكتەلۋدىڭ تالاپتارىنا ساي بولا الماعاندىقتىڭ بەلگىسى. ال س.پلەحانوۆتىڭ كىتابىنداعى قازاقستان كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەينەسى وسى ءۇش جىكتەۋدىڭ دە تالاپتارىنا ساي ەكەندىگى كورىنىپ تۇر, دەدى م.ءتاجين.
كەلەسى كەزەكتە ەلشى كوپتەگەن كوشباسشىلاردىڭ وسى ءۇش تالاپتىڭ بىرىنە دە جاۋاپ بەرە الماي, ءبىر اياقتان اقساپ جاتاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ال ءبىز «نازارباەۆ فەنومەنى» دەپ اتالعان قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ كەلبەتى كىتاپتا تولىق اشىلىپ, ونىڭ ءتورت اياقتان تەڭ تۇرعانى انىق كورىنگەن دەپ ايتا الامىز. وسىعان وراي, قازاقستان كوشباسشىسى جولىنىڭ كوپ ادام كورە بەرمەيتىن كەزەڭدىك جولدارىنا توقتالا كەتەيىن. كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا گورباچەۆ, ەلتسين جانە نازارباەۆ سەكىلدى ءۇش كوشباسشى قاتار اتالعانىن بىلەسىزدەر. العاشقى ەكەۋىنىڭ كوشباسشى بولۋىنا اتقارعان قىزمەتتەرى ىقپال ەتكەن بولسا, الىستاعى قازاقستان سياقتى رەسپۋبليكانىڭ كوشباسشىسى نازارباەۆتىڭ ولارمەن يىق تەڭەستىرۋىنە تەك ءوز باسىنىڭ جەكە قاسيەتتەرى عانا مۇمكىندىك بەردى. ءتىپتى, نازارباەۆقا كسرو ۇكىمەتىن باسقارۋ دا ۇسىنىلعانىن بىلەسىزدەر. ەگەر سول كەزدە ن.نازارباەۆ ۇكىمەت باسشىسى بولىپ كەتسە, بالكىم, ارتىنان قايناۋى جەتىپ كەلگەن ىدىراۋ پروتسەسى قيىندىققا ۇرىنباي, حالىقتارعا جەڭىل تيگەن بولار ەدى. بىراق تاريحتىڭ جولى باسقاشا بولىپ, نازارباەۆتىڭ باسىنا تاۋەلسىز ەلدى قۇرۋ مىندەتى بۇيىرىپ, بۇل مىندەتتى ول تاماشا اتقارىپ شىقتى. 1990 جىلداردىڭ ورتاسىنان 2000 جىلداردىڭ باسىنا دەيىنگى ەكىنشى كەزەڭ قازاقستان ءۇشىن بارىنشا راديكالدى ترانسفورماتسيا كەزەڭى بولدى. بۇل كەزەڭدە ول جارقىن جاڭعىرتۋشى بولا ءبىلىپ, ءىس جۇزىندە جاڭا ساياسي جۇيە مەن جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناس ورناتا الدى. قازاقستاندى حالىقارالىق قوعامداستىق تاني باستادى. ال بۇگىندە ءۇشىنشى كەزەڭگە قاتىستى اسا ماڭىزدى دۇنيەلەر بولىپ جاتىر. كىتاپتا دا بۇل كەزەڭ جاقسى باياندالعان. اسىرەسە, 2007-08-09 جىلدارداعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى كەزەڭدەرىنەن باستاپ جاعدايدى ستراتەگيالىق تۇرعىدان باعامداي الاتىن جاڭا تيپتەگى كوشباسشىلىق جاساۋ كۇن تارتىبىنە قويىلدى. سول كەزەڭدەردە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بولاشاعىن انىقتاي الاتىن بىردە-ءبىر ەكونوميست بولماي, «جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قارا اققۋى» دەگەن تۇسىنىك پايدا بولعانىن بىلەسىزدەر. وسى كەزەڭدەگى كوشباسشىنىڭ الدىندا: بىرىنشىدەن, اسا اۋقىمدى ستراتەگيالىق باعدارلاما ۇسىنۋ, ەكىنشىدەن, ۇلتتىق ەليتانى وسى مىندەتتى ورىنداۋعا جۇمىلدىرۋ جانە ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق, دىندىك جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماسەلەلەرىندە تەڭگەرىمدى ساياسات ۇستانۋ مىندەتتەرى تۇردى. مىنە, وسى مىندەتتەردىڭ ءبارى نازارباەۆتىڭ ساياسي كوشباسشىلىعىنان تابىلا الدى. س.پلەحانوۆتىڭ كىتابىندا ونىڭ وسى قاسيەتتەرى جاقسى كورسەتىلگەن, دەدى قازاقستان ەلشىسى. م.ءتاجيننىڭ ءسوزى ۇلكەن ىجداعاتپەن تىڭدالىپ, وتىرعاندار قىزۋ قول سوقتى. تانىمدىق دەڭگەيى جوعارى بىلىكتى جۇرتقا ونىڭ جاڭا كىتاپتىڭ جاڭالىقتارىن تەوريالىق تۇرعىدان تالداعان مازمۇندى اڭگىمەسى قاتتى اسەر ەتكەنى بايقالىپ تۇردى. تۇساۋكەسەردەگى كەلەسى ءسوز ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ۆيكتور سادوۆنيچيگە بەرىلدى. بۇگىنگى تاڭداعى ساياسات اسپانىنداعى اسا بيىك تۇلعالاردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى كىتاپ جازۋ اۆتورعا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاتقانى كورىنىپ تۇر, دەپ باستادى اكادەميك ءوزىنىڭ ءسوزىن. الايدا, ءوزىنىڭ الدىنا قويعان مىندەتتى اۆتور ابىرويمەن اتقارىپ شىققان دەپ ايتا الامىن. كىتاپ جەڭىل تىلمەن جازىلعان, سونىمەن قاتار كەيىپكەردىڭ جولىندا كەزدەسكەن نەشە ءتۇرلى قيىندىقتار بوياماسىز, اشىق كورسەتىلگەن. سونداي-اق, نازارباەۆ تۇلعاسىنىڭ قازاقستان ءۇشىن نەمەسە ەۋرازيالىق ايماق ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىلالەمدىك اۋقىمداعى قۋاتتىلىعى بارىنشا ايقىن بەدەرلەنگەن. سوندىقتان اۆتور الدىنا قويعان ماقساتىنا تولىق جەتكەن, دەدى ۆ.سادوۆنيچي. ودان ءارى ول كىتاپتاعى ءوزى قاتىسقان ەكى ەپيزودقا توقتالدى. بۇلار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلگەن كەزىندەگى جايتتار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – 1994 جىلى ءماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار جانە ستۋدەنتتەر قۇرامىمەن كەزدەسۋ. وسى كەزدەسۋدە قازاقستان پرەزيدەنتى العاش رەت ءوزىنىڭ ەۋرازياشىلدىق يدەياسى تۋرالى ايتتى. سوزىنە وتىرعانداردى سەندىرە بىلگەن ول ەۋرازياشىلدىق يدەياسىن تەرەڭ مەڭگەرگەندىگى جانە ونى العاش ۇسىنۋشى ل.ن.گۋميلەۆتى جاقسى زەرتتەگەنى ءبىلىنىپ تۇردى. ارتىنان استانادا اشىلعان ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتكە ونىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باستامانى كوتەرگەنى دە وسى سەبەپتەن شىعار دەپ ويلايمىن. شىنىن ايتۋ كەرەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەۋرازياشىلدىق يدەياسى ونىمەن كەزدەسۋگە كەلگەن اۋديتوريانىڭ تولىق قولداۋىنا يە بولدى دەپ ايتۋ قيىن. كوپتەگەن تىڭداۋشىلار قايتا ۇجىمداسۋدان بويلارىن قاشىرىپ تۇردى, كەيبىرەۋلەر وزدەرىمىزدىڭ دارا جولىمىز بولۋى كەرەك دەگەننەن تانبادى. قازىر بۇل يدەيانىڭ دۇرىستىعىنا كوپ ادامداردىڭ كوزى جەتتى. مىنە, كىتاپتا وسى وقيعا بارىنشا شىنايىلىقپەن كورىنىس تاۋىپتى, دەدى رەكتور. ودان ءارى ۆ.سادوۆنيچي ن.نازارباەۆتىڭ جوعارى بىلىكتى كادرلار دايىنداۋعا قاتتى نازار اۋداراتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا ممۋ-ءدىڭ قازاقستانداعى فيليالىن اشۋ يدەياسىن العاشقى بولىپ كوتەرگەنى جانە استاناداعى بۇل فيليال قازىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ جاقسى فيليالدارىنىڭ قاتارىندا ەكەندىگى ايتىلدى. ەلدەگى ءبىلىم مەن عىلىمعا قاتتى كوڭىل ءبولىپ, ونى ۇنەمى قولداپ وتىرعان وسىنداي پرەزيدەنتتىڭ الدىندا باس يۋگە بولادى, دەدى ول. ويتكەنى, بولاشاق ۇزدىك بىلىمدە ەكەنىن قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ تانىپ تۇرعانى ءتانتى ەتەدى. ۆ.سادوۆنيچي كەلەسى كەزەكتە كىتاپتاعى ن.نازارباەۆپەن ءوزىنىڭ ەكىنشى رەت كەزدەسكەن وقيعاسى تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. بۇل وقيعا جۋىردا عانا بولعان ەدى. ن.نازارباەۆ ءبىزدىڭ ۇلكەن كىتاپحانامىزدا پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ الدىندا قازاقستاننىڭ دامۋ جولدارى تۋرالى لەكتسيا وقىدى. وعان دەگەن قىزىعۋشىلىق تا كۇشتى بولدى. وسىندا قاتىسقان كەيبىر اتاقتى وقىمىستىلار نازارباەۆتى فەنومەن دەپ تانيتىندارىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ ەسىمى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. مىنە, وسى وقيعا دا كىتاپتا جاقسى باياندالعان, دەدى رەكتور. وسىدان كەيىن ءسوز قازاقستان پرەزيدەنتىن شىن جۇرەكتەن قۇرمەتتەيتىن ونەر كوريفەيلەرىنىڭ ءبىرى, كسرو حالىق ءارتىسى ارمەن دجيگارحانيانعا بەرىلدى. سەكسەندەگى اقساقال نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە شاقىرتۋ العان سوڭ ۇيىندە جاتا الماي, اسىعا باسىپ كەلگەنىن ايتتى. ماعان جاس كەزىمنەن حالىق الدىنا شىققاندا ەشقاشان تولقىپ تۇرمىن دەپ ايتپا دەپ ۇيرەتكەن ەدى, بىراق مەن بۇگىن تولقىپ تۇرعانىمدى جاسىرمايمىن. ويتكەنى, مەن بۇگىن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى جازىلعان كىتاپ تۋرالى سويلەيمىن. مەن ءوز باسىم ونى ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ كەمەڭگەر تۇلعاسى, قۇبىلىسى, ياعني فەنومەن دەپ سانايمىن, دەي كەلىپ, اتاقتى ءارتىس ءوز باسىنىڭ ونى جاقسى بىلەتىنىن, قازاقستاندا ءبىر اي بويى ونىمەن بىرگە بولعانىن ايتىپ بەردى. ەگەر تابيعاتتىڭ ءوزى ادامعا كوشباسشىلىق قابىلەت بەرسە, بۇل اسا ماڭىزدى. مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بويىندا ادامدى ۇيىتاتىن قاسيەت بارىنا ابدەن كوزىم جەتتى. سونىمەن بىرگە, ول ءوزىنىڭ بىلمەيتىنىن سۇراۋدان ەشقاشان قىسىلمايدى. بۇل دا پرەزيدەنت ءۇشىن ماڭىزدى قاسيەت. ۇزاق سويلەسۋ بارىسىندا ونىڭ كەيبىر تەاتر ماسەلەلەرىن مەنەن كوپ سۇراعانىن ۇمىتا المايمىن, دەي كەلىپ, ءسوزىنىڭ سوڭىندا ا.دجيگارحانيان ونى «ءبىزدىڭ پرەزيدەنت» دەپ قاتەلەسىپ ايتپاعانىن كولدەنەڭ تارتتى, ول شىن مانىندە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز, ەگەر ءبىز ءوز بويىمىزدان ونى پرەزيدەنتىمىز دەپ تانيتىن باتىلدىق تابا الساق, جامان بولمايمىز, دەدى. وسىدان كەيىن ءسوز جۋرناليست-پوليتولوگ, اتاقتى پۋبليتسيست ماكسيم شەۆچەنكوعا بەرىلدى. سەرگەي پلەحانوۆتىڭ تاماشا ەڭبەكتەرىنەن بۇگىنگى كىتاپتىڭ ءبىر ايىرماشىلىعى بار, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. بۇل كىتاپ جەكە ادامنىڭ عانا تاعدىرى ەمەس, سونىمەن بىرگە, بۇرىنعى ەلىمىزدىڭ قالاي ىدىراپ, قالاي قيراعانى تۋرالى دە ەڭبەك ەكەن. سونداي-اق, ول كسرو-نىڭ قيراندىسىنان ەكونوميكالىق جارقىن تابىستارعا جەتىپ, استانا سياقتى وسى زامانعى تاماشا قالا سالىپ العان جانە ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا ىقپال ەتەتىن قازاقستاننىڭ قالاي پايدا بولعانىن تولىعىمەن كورسەتەدى. كىتاپتا بۇل ەلدىڭ نەشە ءتۇرلى ارانداتۋلاردان, سونىڭ ىشىندە ۇلتشىلدىققا ارانداتۋدان قالاي امان شىققانى تۋرالى كوركەم باياندالىپ, ول باسقالارعا ۇلگى بولارلىقتاي تاعىلىمدارمەن جەتكىزىلگەن. نەشە ءتۇرلى اۆانتيۋرالاردان امان قالعان قازاقستان قازىر رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەڭ سەنىمدى, ەڭ بەرىك سەرىكتەسىنە اينالىپ وتىر. قازىر قازاقستاننىڭ قاي قالاسىنا بارساڭ دا ءوزىڭدى ەركىن سەزىنەسىڭ. قازاقتار ەشقاشان دا ورىستاردى جاتسىنبايدى. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز دە, ءدىنىمىز دە, بولەك بولعانىمەن, تۋىستىعىمىز بەرىك ەكەنىن كورەسىڭ. ال وسى تۋىستىق ناق نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ جەمىسى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. جاڭا وسى جەردە ل.ن.گۋميلەۆتىڭ يدەياسى تۋرالى ايتىلدى. مەنىڭشە, بۇگىنگى قازاقستان بۇل ەۋرازيالىق يدەيادان اسىپ ءتۇستى. قازىرگى قازاقستان ورىس, نەمىس, ۋكراين جانە ت.ب. ءۇشىن دە سۇيىكتى وتانى سانالادى. مەن ءوز باسىم گەرمانيادان قايتىپ كەلىپ, قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان نەمىس حالقىنىڭ وكىلدەرىن بىلەمىن. ولار قازاقستاندا تۇرعان جايلى, ىڭعايلى, مۇندا پەرسپەكتيۆا جوعارى, دامۋعا مۇمكىنشىلىك مول, دەيدى. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا س.پلەحانوۆتىڭ «جىبەكتەي ەسىلمەگەن جول» كىتابى ءوزىنىڭ وقىرمانىن تاباتىنىنا سەنىمدى ەكەنىمدى ايتقىم كەلەدى. ونى قازاقستاندا عانا ەمەس, رەسەيدە دە زەرتتەۋشىلەر تابىلاتىنىنا كۇمانىم جوق, دەدى م.شەۆچەنكو. ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, اتاقتى ءانشى پولاد بيۋلبيۋلوعلى قازاقستان پرەزيدەنتىن ەرتەدەن بىلەتىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. مەن كسرو-نىڭ كەزىندە كەزدەسكەندە-اق بۇل ادامنىڭ الەۋەتى زور ەكەنىن تانىدىم, دەي كەلىپ, ودان ءارى ەلشى كىتاپتاعى كەيبىر ەپيزودتار تۋرالى ءوزىنىڭ پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا ءبىرىنشى باسشى ەتىپ كولبيندى جىبەرۋگە گەيدار اليەۆتىڭ قارسى بولعان جەرىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتىپ, وسى ساتتەردىڭ كىتاپتا ۇتىمدىلىقپەن باياندالعانىن جەتكىزدى. ودان ءارى ول كوشباسشىسىز ەلدىڭ كورگەن كۇنىنىڭ قيىن ەكەندىگىنە توقتالىپ, 1993 جىلى ازەربايجانعا گەيدار اليەۆ كەلگەنشە دۇرىس كوشباسشى بولماعانىن, سونىڭ كەسىرىنەن ەلدىڭ ءبىرشاما كۇيزەلىسكە ۇشىراعانىن ەسكە الدى. ءسوز اۆتوردىڭ زايىبى يۋليا پلەحانوۆاعا بەرىلگەندە, ول سەرگەي پلەحانوۆتىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە جينالعاندارعا ارناعان ءسوزىن وقىپ بەردى. ول ءوز حاتىندا وسىدان 30 جىلداي بۇرىن قازاقستاننىڭ كينەماتوگرافيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى قانات ساۋداباەۆپەن اڭگىمەلەسكەندە ونىڭ ن.نازارباەۆ تۋرالى ايتقانىن جانە رەسپۋبليكاداعى وڭ وزگەرىستەر ونىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى بولارىن جەتكىزگەنىن ەسكە الىپتى. وسى كەزەڭنەن باستاپ س.پلەحانوۆ ن.نازارباەۆتىڭ ساياسي تۇلعاسىن زەرتتەۋدى باستاعان ەكەن. كسرو قۇلدىراۋىمەن كوپتەگەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ۇمىت بولا باستادى, تەك نازارباەۆتىڭ ەسىمى جىلدان-جىلعا جارقىراي ءتۇستى. رەسپۋبليكانىڭ موينىنا اۋىر سالماق تۇسكەن قيىن كەزەڭدەردە ول بيلىك شتۋرۆالىن سەنىمدى تۇردە ۇستاي الدى. 2000 جىلى ونىمەن العاش رەت كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن مەن وسى كىتاپتى جازۋدى قولعا الدىم, دەي كەلىپ اۆتور نازارباەۆتىڭ ءىس-ارەكەتىنەن بولاشاقتا دا جەمىستى ىستەر كۇتەتىنىن جەتكىزىپتى. تۇساۋكەسەر راسىمىندە قورىتىندى ءسوزدى وسى كىتاپتىڭ جازىلۋىنا ىقپالىن تيگىزگەن ساياساتكەر, ن.نازارباەۆتىڭ مادەنيەت, ءبىلىم جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار جونىندەگى قورىنىڭ ديرەكتورى قانات ساۋداباەۆ ايتتى. وسىناۋ تاماشا زالدا اسا تانىمال ديپلوماتتار, ساياساتكەرلەر, عىلىم, ادەبيەت جانە ونەردىڭ كورنەكتى تۇلعالارىن, باق پەن ساراپتامالىق جانە ىسكەرلىك قاۋىمداستىقتىڭ تاماشا وكىلدەرىن كورىپ وتىرعانىما قۋانىشتان تولقىپ تۇرمىن. وسىنشا تاماشا تۇلعالاردىڭ ءبارىنىڭ جينالۋى زامانىمىزدىڭ زاڭعار تۇلعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوپ جىلدىق جاسامپاز ەڭبەكتەرىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن. سپيكەرلەردىڭ ءبارىنىڭ دە شىن جۇرەكتەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ تۋرالى ايتىلعان تاماشا پىكىرلەرى مەنى قاتتى تولعاندىردى, دەي كەلىپ, ءسوزىنىڭ سوڭىندا تۇساۋكەسەر ءراسىمىن ۇيىمداستىرعان رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە, كىتاپتى جارىققا شىعارعان «مەجدۋنارودنىە وتنوشەنيە» باسپاسىنا العىسىن جەتكىزدى. ن.نازارباەۆ تۋرالى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ءارتۇرلى كىتاپتار شىقتى. سولاردىڭ ىشىندە مىنا تۋىندىنىڭ جولى بولەك. ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ شىنايىلىعىمەن, تاريحي شىندىعىمەن دارالانىپ, قاراپايىم قازاق بالاسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشىلىققا جەتكەن جولىن كورسەتكەن. بۇل جول – جىبەكتەي ەسىلگەن جول ەمەس-ءتى, بۇرالاڭى مەن قيرالاڭى, ءتىپتى, قاۋىپتى قۇزدارى دا كوپ ەدى, الايدا, قازاق بالاسى سول جولمەن زاڭعار بيىككە كوتەرىلە العانىن بۇگىنگى كۇنى شىعىس تا, باتىس تا مويىنداپ وتىر. مەن بۇل كىتاپتىڭ ۇزاق تا قىزىق ءومىرى بولاتىنىنا جانە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ونى زەرتتەۋشىلەر مەن وقيتىندار كوپ بولاتىنىنا سەنىمدىمىن, دەپ ءسوزىن اياقتادى قانات بەكمىرزا ۇلى. وسىدان كەيىن تۇساۋكەسەردىڭ رەسمي بولىگى اياقتالدى. ءسويتىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ جايلى تاعى ءبىر ەرەكشە تۋىندى ومىرگە كەلدى. كىتاپ 480 بەتتەن تۇرادى, تارالىمى – 5 مىڭ دانا. جوعارىدا ايتىلعانداي, ونى جارىققا شىعارعان ماسكەۋدىڭ «مەجدۋنارودنىە وتنوشەنيە» باسپاسى وسى كىتاپپەن «الەمدىك كوشباسشىلار» سەرياسىن باستاپ وتىر.
جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن.