فورۋمدا ايەلدەر قاۋىمىنا باسا نازار اۋدارىلدى

كەشە مەملەكەتتىك حاتشى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزدى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا VIII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا يەمەندىك قۇقىق قورعاۋشى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تاۆاكۋل كارمانمەن وتكىزگەن كەزدەسۋىندە ايەل قۇقىق­تارىن قورعاۋ مەن ونى كەڭەيتۋ سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن بايانداي كەلىپ, دۇنيە­جۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم­نىڭ ساراپتاما توبى 2012 جىل­دىڭ قازان ايىندا جاريالا­عان ەر مەن ايەلدىڭ قۇقىق تەڭدىگى رەي­تين­گىسىندە ءبىزدىڭ ەل 135 مەملە­كەت ىشىنەن 32-ورىندى يەلەن­گەنىن جەتكىزدى.

سونداي-اق, گ.ابدىقالىقوۆا 2011 جىلى نوبەل سىيلىعىنا لايىق دەپ تانىلعان ت.كار­مان­نىڭ «ايەلدەر قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن زورلىقسىز كۇرەس جانە بەيبىت­شىلىك ورناتۋعا ايەلدەردىڭ قاتىسۋ قۇقىعى» باعىتىنداعى ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, ونىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى جۇمىسىنا تابىس تىلەدى جانە يەمەندە تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا نيەتتەستىگىن ءبىلدىردى. بۇدان كەيىن مەملەكەتتىك حاتشى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اكىمشىسى حەلەن كلاركپەن ءجۇز­دەستى. جۇزدەسۋشىلەر ءوزارا ءتيىم­دى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ولاردى ەلى­مىز­دىڭ ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋى جاعدايىندا كەڭەيتۋدىڭ كەلەشەگىن تالقىلادى.

گ.ابدىقالىقوۆا ءوز كەزەگىندە قازاقستان مەن بۇۇ دب اراسىندا قالىپتاسقان ورنىقتى قارىم-قاتىناسقا توقتالا وتىرىپ, كەدەيشىلىك پەن جۇمىسسىزدىقتى, انا مەن بالا ءولىمىن تومەندەتۋدى, تۇراقتى دامۋدى, قورشاعان ورتانى جاقسارتۋدى, ايۆ/جيتس جانە تۋبەركۋلەزدى الدىن الۋدى, گەندەرلىك تەڭدىكتى, سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى كۇرەستى قوسا قام­تيتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ­دىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتال­عان ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە اسى­رۋعا تەحنيكالىق جاردەم جاسا­عانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. باسقوسۋدا بۇۇ دب-مەن ىنتى­ماقتاستىق قازاقستاننىڭ زاڭنا­ماسى مەن ءىس تاجىريبەسىنە بۇۇ-نىڭ جوعارى ستاندارتتارىن جانە حالىقارالىق ۇزدىك تاجىريبەنى ويداعىداي ەنگىزۋ ىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسقانى دا ءسوز بولدى. بۇدان بولەك, گ.ابدىقالىقوۆا قازاقستان مەن بۇۇ دب اراسىنداعى 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزدەمەلىك جاڭا باعدارلاماسى «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى, «نۇرلى جول – بولا­شاققا باستار جول» جاڭا ەكو­نو­مي­كالىق ساياساتى جانە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ باستاماسى بولىپ تابىلاتىن بەس ينستيتۋتتىق رەفور­مانىڭ ماق­ساتتارى مەن مىندەت­تەرىنە قول جەتكى­زۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. كەزدەسۋدە ايتىلىپ وتكەن­دەي, ەلى­مىزدىڭ جەتىستىكتەرى حالىقارالىق رەيتينگتەر ارقىلى دا ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر. قا­زاقستان ءتىرى تۋعان ءار 1 000 سابيگە قاتىستى العانداعى انا ءولىمى دەڭگەيىن 1999 جىلعى 55-تەن 2013 جىلعى 12,6 دەيىن ءۇش ەسە تومەن­دەتۋ ارقىلى مىڭجىلدىق دامۋدىڭ بەسىنشى ماقساتىنا (مدم) قول جەتكىزدى. بۇعان دەيىن كەدەي­شى­لىكتى ازايتۋ, باس­تاۋىش بىلىمگە قولجەتىمدىلىك جانە گەندەرلىك تەڭ­د­ىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىنەن مىڭ­جىل­دىقتىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىن­شى دامۋ ماق­ساتتارىنا مەرزىمىنەن بۇ­رىن قول جەتكىزىلگەن بولاتىن. 2013 جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا, قا­زاقستان ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭ­گەيىنىڭ حالىقارالىق رەيتينگىندە 47-ورىن يەلەنىپ, تمد-نىڭ بارلىق ەلدەرىنەن وزىپ شىقتى. ءبى­لىمگە تەڭ قولجەتىمدىلىك قامتاما­سىز ەتىلدى. يۋنەسكو مالىمە­تىنە سايكەس, ءبىلىمنىڭ دامۋ كورسەت­كىشى بويىنشا مەملەكەتىمىز الەمنىڭ 129 ەلى اراسىندا 4-ورىندى يەلەندى. كەزدەسۋ سوڭىندا تاراپتار جا­ڭا جوبالاردى ءتيىمدى ىسكە اسى­رۋ ماقساتىندا بەلسەندى ىن­تى­ماق­تاستىقتى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىز­دى ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى. كەزدەسۋلەردەن كەيىن مەم­لە­كەتتىك حاتشى VIII استانا ەكونو­ميكالىق فورۋمى اياسىندا وتكەن «نۇرلى جول – جاڭا مۇمكىندىكتەر» اتتى حالىقارالىق ايەلدەر جيىنىنا (فورۋم) قاتىستى. اتالعان القالى كەڭەستى اشقان گ.ابدىقالىقوۆا گەندەرلىك تەڭدىكتى ىلگەرىلەتۋدە جانە ايەلدەردىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتەرىن ارتتى­رۋدا ەلىمىزدە قول جەتكىزىلگەن تا­بىستاردى اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, ول ينستيتۋتتىق تاسىلدەردى جەتىلدىرۋدىڭ, ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن ودان ءارى دامىتۋعا ينۆەستيتسيالار مەن يننو­ۆا­تسيا­لار تارتۋدىڭ جانە ايەلدەردى وقىتۋ مەن ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ زاماناۋي ينفرا­قۇ­رىلىمىن جاساۋ قاجەتتىلىگىنە كوڭىل اۋدارا وتىرىپ, قازىرگى كەزەڭدە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ­دىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ىسىنە ايەلدەردىڭ كوبىرەك تارتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. – مەملەكەت باسشىسى ايەل­دەر قاۋىمىنىڭ قوعام دامۋىن­داعى ەرەكشە ءرولىن باسا ايتا كەلىپ, «قازاقستان-2050» ستراتە­گياسىندا ايەلدەر قاۋىمىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق باسقارۋ جۇمىستارىنا بەلسەندى تارتۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارتادى. وسى جانە باسقا دا قولايلى جاعدايلاردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە جىلدان جىلعا ءوز كاسىبىمەن اينالىساتىن ايەلدەر سانى كوبەيىپ كەلەدى. 2014 جىلى جۇرگىزىلگەن حالىقارالىق ەسەپتەۋدە قازاقستان ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىك كوەففيتسيەنتى بويىنشا الەمدە 25-ورىنعا تابان تىرەدى. بۇل – وتە جوعارى كورسەتكىش. قازاقستاندا بۇگىندە ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا تاۋەلسىز بولۋىنا بارلىق جاعدايلار جاسالعان. سونىمەن قاتار, ايەلدەردىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا دا بارلىق العىشارتتار بار. سولاردىڭ ءبىرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ارنالعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دەپ ايتۋعا بولادى. باعدارلاما ينۆەس­تيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە جول اشادى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى 400 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن اشىپ, ولاردىڭ شىعاراتىن تاۋارىنىڭ كولەمى 150 ملرد. تەڭگەگە ۇلعايادى, – دەدى گ.ءاب­دى­قالىقوۆا. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىر­گى تاڭدا ەلىمىزدە كاسىپكەر ايەل­دەردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتقا­نى انىق بايقالىپ وتىر. رەسپۋب­ليكامىزدا شاعىن جانە ورتا بيزنەس باسشىلارىنىڭ 40 پايىزدان استامىن ايەلدەر قاۋىمى قۇرايدى. كەيبىر وڭىرلەردە ءوز ءىسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعانداردىڭ 48 پايىزى – ايەلدەر. فورۋم جۇمىسىنا پار­لا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى م.قازبەكوۆا, اۋعانستان پارلا­مەنتىنىڭ دەپۋتاتى ش.باراكزاي, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اكىمشىسى ح.كلارك, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ت.كارمان مەن تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان».