پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قالامىنىڭ جۇيرىكتىگى, اۋىزشا سويلەگەندە دە ويىنداعىسىن ەركىن ايتا الاتىن العىرلىعى جۇرتتىڭ بارىنە ءمالىم. ونىڭ جازعان كىتاپتارىن ەل قىزىعىپ وقيدى. ولاردا قازاق قوعامىنىڭ, سونداي-اق, الەمدىك مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسى, كەلەشەگى جايلى تەرەڭ ويلار, عيبراتى مول كەڭەستەر كوپ. اسىرەسە, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى عانا تۋىپ, مەملەكەتتىك تۋىن كوتەرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەگەن ەلدىڭ پايدا بولۋى مەن از مەرزىمنىڭ ىشىندە ءوزىن الەمگە تانىتۋى, سوتسياليستىك قۇرىلىمنان نارىقتىق ەكونوميكاعا اۋىسۋدىڭ تاريحى مەن پروبلەمالارى ويلى كوزبەن, تەرەڭ بىلگىرلىكپەن, سونىڭ ءبارىن قولىمەن جاساعان ادامنىڭ كەڭ دياپازوندى قايراتكەرلىك اقىل-ويى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق ىسكەرلىگى ارقاسىندا مۇمكىن بولعانى جان-جاقتى تالدانادى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت ەڭبەكتەرى ىشتە دە, سىرتقى ەلدەردە دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ءجيى وقىلۋدا, تالقىعا ءتۇسىپ كوپتەگەن شەتەلدەر تىلدەرىنە اۋدارىلۋدا. سونداي ەڭبەكتەردىڭ باستى-باستىلارىن اتاساق, «ادىلەتتىڭ اق جولى» (1991), «عاسىرلار توعىسىندا» (1996), «تاريح تولقىنىندا» (1999), «ەۆرازيا جۇرەگىندە» (2005), «قازاقستان جولى» (2007) جانە تاعى باسقالارى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەزەكتى كىتابى «ءومىر وتكەلدەرى» جاڭا عانا باسپادان شىقتى. ول پرەزيدەنتتىڭ بەلگىلى جۋرناليست-قالامگەر س.ابدراحمانوۆپەن جۇرگىزگەن سۇحباتتارى نەگىزىندە تۋعان. ءجۋرناليستىڭ ءار مەزگىلدەگى اڭگىمەلەسۋ ساتتەرى بولەك-بولەك دۇنيەلەر بولىپ گازەت تىگىندىسىندە قالماي, پرەزيدەنتتىڭ بۇكىل ءومىر جولىن, قوعامدىق ەڭبەگىن, قايراتكەرلىگىن تولىق اشاتىن جۇيەلى دەرەكتەر جيناعى بولىپ شىققان. ونى ەكەۋارا جوسپارلاپ, ۋاقىتتىڭ مۇمكىنشىلىگىنە قاراي جالعاستىرا بەرگەنى قانداي جاقسى بولعان. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءجونىندەگى كىتاپتار مەن شەجىرەلىك حيكايالاردىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, بۇل كىتاپ ولاردى قايتالامايدى. قايتا وقىرمانعا تانىس ءومىرباياندىق اڭگىمەلەردىڭ قىسقاشا ءتۇيىندەلگەن كونسپەكتىسى سياقتى.
سۇحبات تۇرىندە قاعازعا تۇسكەن كىتاپتىڭ باستى ەرەكشەلىگى اۆتور اڭگىمەلەرىنىڭ اۋىزشا ايتىلۋى جانە بۇرىن جاريالانعان دەرەكتەرمەن دايەكتەلىپ وتىرۋى: پرەزيدەنت اڭگىمەلەرىنىڭ ءبارى دە ءوزى باسىنان كەشكەن وقيعالار مەن سولاردىڭ نەگىزىندە تۋعان تولعامدار, تولعانىستار, كوزقاراستار, ويلار ارقىلى شىن ءومىردىڭ سۋرەتتەرىن, ءداۋىر كەزەڭدەرىنىڭ ءوزىن, شىندىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن كوز الدىڭنان وتكىزەدى. بولعان وقيعالاردى اتاپ قانا كەتپەي, ولاردىڭ دايىندالۋ جولدارىن, كەزدەيسوق ەمەس, بەلگىلى تاريحي جاعدايدىڭ قاجەت ەتۋى نەگىزىندە تۋعانىن, الەۋمەتتىك وزگەرىستەر كەزىندە باستى جانە قوسالقى پروبلەمالاردى ىرىكتەپ الا ءبىلۋ قابىلەتىنىڭ مولدىعىن انىق بايقاتادى. مىسالى, ول كەڭەستىك جۇيەنىڭ قۇلاۋىن كەزدەيسوقتىقتان ەمەس, «تاريحتىڭ بۇكىل وي قيسىنى سوعان الىپ كەلە جاتقانىنان, كسرو اتتى ەلدىڭ يدەولوگيالىق تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا باسەكەگە شىداس بەرە الماي, تولىقتاي دەرلىك جەڭىلىسكە ۇشىراعانىنان» كورىپ تۇسىنەدى. سوندىقتان وڭاشا ءمامىلە, ياعني كسرو-نى ىدىراتقان وقيعا رەتىندە ەمەس, سول ۇدەرىستى جىلدامداتۋعا سەپتەسكەن وقيعا رەتىندە قارالادى. ونى گكچپ ب ۇلىگى تەزدەتىپ جىبەرگەنىن تۇسىنەدى. بۇل اۆتوردىڭ بولعان وقيعالاردى ءوز الدىنا بولەكتەپ قاراستىرماي, سونداي شەشىمگە الىپ كەلگەن جاعدايلاردى تەرەڭ تالداۋىن, ساراپتاۋشىلىق قابىلەتىن تانىتادى.
سۇحباتتاردىڭ ۇزىنا بويىنا كوز سالساڭ, ەل باسىنا ءتۇسكەن جاعدايلاردى جان-جاقتى بارلاۋدىڭ, وعان توزىممەن قاراۋدىڭ, ودان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەستىرگەن ىزدەنىمپازدىقتى كورەمىز. اۆتور تەك قازاقستان شەكاراسىمەن شەكتەلمەي, كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىنگى سول تەرريتوريادا وتكەن سەرگەلدەڭنىڭ سەبەپتەرىن كەڭ تالداۋ ارقىلى تاريحي تالعاممەن جيناقتايدى. سول سياقتى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى دە, سول كەزدەگى بيلىك ايتقانداي, ەشكىمنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەمەس, نامىسقوي, ۇلتتىق سەزىمى كۇشتى جاستاردىڭ ىزاعا تولى باتىل قادامىنان تۋعانىن دالەلدەپ جازادى. «ءار نارسەنىڭ ءوزىنىڭ ۋاقىتى بولادى», دەيدى پرەزيدەنت. باس-اياعى 20 جىلدىڭ ىشىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلىپ, تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى دە كەزدەيسوق تۋعان كوزقاراستىڭ تۋىندىسى ەمەس, ەۋروپا-ازيا قۇرلىعىن مەكەندەۋشى حالىقتاردىڭ بىرىگۋگە, ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلعان, سوعىستان كەيىن-اق تۋعان يدەياسى بولعانىن ايتادى.
كىتاپتا ەلباسى باسىنان كەشىرگەن عيبراتتى ءومىر جولى, ونىڭ جاسامپازدىققا تولى تارتىستى كۇرەسكەرلىگى, جوقتان بار جاساپ جاڭا مەملەكەت قۇرۋى, ول مەملەكەتتىڭ از جىلداردىڭ ىشىندە الەمدىك قۇرمەتكە يە بولعانى تولىعىمەن كورىنىس تابادى. جاڭا قازاق ەلىن جەر-جاھان تانىپ, ەۋروپانىڭ تورىنە شىعارعانىنىڭ, ەقىۇ سياقتى قۇرمەتتى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ توراعاسى بولعانىنىڭ, ەكسپو- 2017 سەكىلدى دۇنيەجۇزىلىك كورمە ۇيىمداستىرۋعا قولى جەتكەنىنىڭ كۋاسى بولامىز. بۇلار – قازاقستاننىڭ ەسىكتەگى باسىنىڭ تورگە شىققانىنىڭ بەلگىسىن بىلدىرەتىن دۇنيەلەر.
ەل ەرتەڭىنە سەنىممەن ىلگەرى باستى. سول اڭگىمەلەردىڭ نەگىزىندە ءبىز ءوزىمىز بىرگە وتكەن جانە بۇگىن باسىمىزدان كەشىپ وتىرعان قوعام جانە زامان, ادام تاعدىرى جايلى جاڭا تۇسىنىكتەرگە قانىعامىز. ولاردىڭ شىنايى شىندىقتان عانا تۇراتىنىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ كەلەمىز. كىتاپتىڭ اۆتورى جانە باستى قاھارمانىنىڭ «مەنىڭ تاعدىرىم – باقىتتى تاعدىر. «بلاجەن كتو پوسەتيل سەي مير ۆ ەگو مينۋتى روكوۆىە» دەپ تيۋتچەۆ جازعانداي, مەنىڭ ماڭدايىما مىنا جارىق دۇنيەگە تاريحتىڭ تار تۇسىندا كەلۋدىڭ, اينالاسى جارتى عاسىردىڭ و جاق, بۇ جاعىندا بۇكىل الەمدى توڭكەرىپ تۇسىرەردەي عاجايىپ وزگەرىستەردى كورۋدىڭ, جاڭا مەملەكەت قۇرۋدىڭ, سول ءىستىڭ باسىندا تۇرۋدىڭ باقىتىن جازعان ەكەن. كوپ نارسەنى كوردىم, كوپ جايدى وزەگىمنەن وتكەردىم. ءومىر جولىم توسەلگەن تاقتايداي تەگىس بولعان جوق, الدىمنان تالاي كەدەرگىلەر كەزدەستى, ولاردىڭ كەيبىرىن زامان قويدى, كەيبىرىن قوعام قويدى, كەيبىرىن ادام قويدى. شۇكىرشىلىك, بارىنەن دە ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىرمىن. قازاقستان حالقىنىڭ الەمدىك وركەنيەت كوشىنە قۋاتتى مەملەكەت كۇيىندە, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سىيلى مۇشەسى رەتىندە, بۇگىنى باقىتتى, ەرتەڭى ەڭسەلى ەل رەتىندە قوسىلعانىن كورىپ وتىرمىن. مىڭ تاۋبە!» (5-6-بەتتەر) دەگەن جان سىرى دا بىزگە تۇسىنىكتى. 2015 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا قازاقستان حالقى ەلباسىنا ءبىراۋىزدان داۋىس بەرىپ, كورەگەندىك كورسەتۋى دە وسى شىندىقتى كورىپ, كەلەشەگىنە سەنگەندىكتەن.
سوندىقتان بۇل كىتاپتى حالقىمەن بىرگە وتكەن تاعدىرىن سونىمەن تىعىز بايلانىستىرعان ادامنىڭ ءومىرى دەپ قانا قاراماي, سول حالىقتىڭ بىرگە وتكەن باقىتتى تىرشىلىگىنىڭ جاندى سۋرەتتەرى دەپ باعالاعان ءجون. بۇل شىندىقتى بۇگىنگى جاستار بىلە بەرمەيدى. كىتاپتىڭ تاريحي ماڭىزى دا ونىڭ جاس ۇرپاققا ارنالۋىندا. ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا يە بولاتىن جاستار ءۇشىن ول ءارى قىزىقتى, ءارى ءتالىمدى. ەلباسىن ۇلگى تۇتاتىن, ەلىن سۇيەتىن, جەرىن قورعاۋعا دايىن, قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا جاسقانباي قىزمەت ەتەتىن جاستار پرەزيدەنتىن ۇلگى تۇتۋى كەرەك, كىتاپتى وقىعان جاس ۇرپاق ەل تاريحىن قۇرمەتتەۋگە, ەر ەڭبەگىن باعالاۋعا كوتەرىلۋى قاجەت.
كىتاپ جەكە ادامنىڭ ءومىربايانى تۋرالى بولعاننان كەيىن ونىڭ قۇرىلىمى دا اۆتور اڭگىمەسىنىڭ جەلىسىنە باعىنىپ, ول وتكەن جولدىڭ حرونولوگيالىق باعىتىنا قاراي داميدى. ونىڭ بالالىق, جاستىق شاعى, ەڭبەك جولىنىڭ باستالۋى مەن جالعاسۋى, قازاقستاندا تۇڭعىش قۇرىش قۇيۋ سياقتى اۋىر ەڭبەكتە شىنىعۋى, ەلىنە, قوعامىنا, ەل ەڭبەگىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ ابىرويعا يە بولۋى, تەمىرتاۋدىڭ, قاراعاندىنىڭ, رەسپۋبليكانىڭ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋاپتى جۇمىستارىن اتقارۋى, كەڭەستىك قۇرىلىس قۇلاعاندا ەلىمەن بىرگە, وعان يە بولىپ قالۋى, تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىن جاريالاپ, ونى باسقارۋى, وسى جولدارداعى قيىنشىلىقتاردىڭ ءبارىن ەرلىكپەن جەڭە ءبىلۋى, ەڭبەك پەن كۇرەسكە شىنىعىپ, ءوزىنىڭ بيىك دارەجەگە يە بولۋى مەن ەلىن دە ىلگەرى سۇيرەپ الەمگە تانىتۋى – ول وتكەن جولدىڭ جەڭىل بولماعانىن كورسەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە اۆتوردىڭ كوڭىل-كۇيىنە بايلانىستى سەزىمدى قوزعايتىن, ويدى وياتاتىن سىرلار دا از ەمەس. قۇلاعان قوعام ورنىنا جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ىزدەنىستەر, قيىندىقتار مەن جاسامپازدىق ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, قايراتكەرلىك, عالىمدىق بەينەسىن وقىرمانعا جان-جاقتى اشا تۇسەدى. ولاردىڭ ءبارى قوسىلىپ, تاۋ مەن دالادا ورتاق وسكەن اۋىل بالاسىنىڭ الەمدىك بيىكتىككە شىققان قايراتكەرلىك بەينەسىن تۇتاس كۇيىندە كوز الدىڭا ەلەستەتەدى.
«ۇشقان ۇيا ۇلاعاتى» تۋرالى اڭگىمە, بۇرىن بۇل جايىندا جازىلعانىنا قاراماستان, اۆتوردىڭ ءوز اۋزىنان قىزىقتى, ويلى, سەزىمگە تولى تىڭ اڭگىمەدەي ەستىلەدى. ول, ەڭ الدىمەن, تۋعان جەرى, الاتاۋ باۋرايىنداعى ەل مەن جەر جايلى اڭگىمەلەردەن باستالادى («ادام – تابيعات پەرزەنتى. ادامنىڭ قالىپتاسۋىنا كليمات پەن لاندشافت قاتىسادى»), «تاۋدىڭ بيىكتىگى مەن دالانىڭ كەڭدىگى اقىل-ويىنا دا, مىنەزىنە دە قاتار ىقپال ەتكەنىن» جەتكىزەدى. ەل تاريحىنا بايلانىستى تىڭ اڭگىمەلەر ايتىلادى. وسى ولكەدە تۋعان تاريحي ادامدار, جەر اتاۋلارى تۋرالى ويلار تاريحپەن, توپونيميكامەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمدارعا كوپ وي سالاتىنى داۋسىز. اكەسى, اناسى, باۋىرلارى, ۇستازدارى, دوستارى تۋرالى حيكايالار دا قىزىقتى, سەزىمگە تولى. اۆتور ءوزىنىڭ تۋعان جەرگە ارنالعان پاتريوتتىق جىرلارى مەن ولەڭدەرىنىڭ («شۇبارات», «ۇشقوڭىر», ت.ب.) شىعۋى تاريحىنان حابار بەرەدى. نۇرسۇلتاننىڭ بويىنداعى ادام ءسۇيۋ, ەل مەن جەرگە دەگەن قۇرمەت, وتانشىلدىق وسى كەزدەن باستالعانىن وسى اڭگىمەلەردەن ابدەن تانۋعا بولادى.
جاس نۇرسۇلتاننىڭ ەڭبەك جولى سوعىستان كەيىن قازاقستاندا ىسكە اسقان ۇلكەن ءبىر تاريحي وقيعامەن – ماگنيتكانىڭ سالىنىپ, قازاق دالاسىندا تۇڭعىش قۇرىشتىڭ قۇيىلۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ول ۋكراينادا وسى ماماندىققا وقىپ كەلىپ, العاشقى قۇرىش قۇيۋدىڭ ءشومىشىن ۇستادى. قيىندىقتان قورىقپاي ءوزىنىڭ مەتاللۋرگ دەگەن ماماندىعىن ماقتان تۇتتى. بىرگە كەلىپ, ەڭبەك جولىن بىرگە باستاعان دوستارىنىڭ جۇمىستىڭ اۋىرلىعىن كوتەرە الماي كەتكەندەرى جايلى ايتا وتىرىپ, ءوزىن تەجەگەن نامىسقويلىق, جالپى قازاق بويىنداعى ەر جىگىتتىڭ نامىسى تۋرالى اڭگىمەگە ويىسادى.
«ادامنىڭ ءبىر پارىزى ءوز ۇلتىنىڭ, تۋعان حالقىنىڭ نامىسىن بەرمەۋى, جاقسى اتىن شىعارۋى. ۇلت تا, حالىق تا جەكە ادامداردان قۇرالادى. ەگەر ءار ادام ەلدىڭ تۋى مەنىڭ قولىمدا دەپ ساناسا, وندا ەلدىڭ باعى جانادى... «ەل نامىسى – ەر نامىسى» دەگەندى قازاق سودان ايتقان. حالقىمىزدىڭ «جىگىتكە جار قىمبات, نامىس پەن ار قىمبات» دەيتىنى دە بار. اباي دا قارا سوزىندە بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان ارتىق ەكى مىنەزى بار دەپ, سونىڭ بىرىنشىسىنە قازاقتىڭ ەلباسى, توپ باسى دەگەن كىسىلەرگە ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى بەرىپ سەنەتىنىن, ەكىنشىسىنە نامىسشىل كەلەتىنىن اتاعان عوي». ۇلتىن ءسۇيۋ, نامىسىن قورعاۋ وسىلاي شەت ورتادا جۇرگەندە ايرىقشا كورىنگەن. شەتەلدە, ۋكراينادا وقىپ جۇرگەندە قازاق جىگىتتەرىنىڭ وزدەرىن قايراپ, سپورتتا, جارىستاردا, كۇرەستە الدىڭعى قاتارعا شىعۋى دا وسى نامىسقويلىقتىڭ بەلگىسى. دنەپرودزەرجينسكىگە بيبىگۇل تولەگەنوۆا كونتسەرت قويا بارعاندا, سىرت ەلدە تىڭداۋشىلار بولماي قالماۋى ءۇشىن قازاق ءانىنىڭ نامىسى ءۇشىن تىرىسىپ نۇرسۇلتان باستاعان قازاق جاستارى كونتسەرتتىڭ افيشاسىن ءىلدىرىپ, بيلەت تاراتىپ, تىڭداۋشىلار جيناعان. بۇل دا جاس نۇرسۇلتاننىڭ ۇلت نامىسىن قورعاۋى. «مەتاللۋرگ بولۋ دەگەن مەن ءۇشىن ناعىز ەركەك بولۋ» دەگەننىڭ بالاماسى ىسپەتتى ەدى. تاڭدادىڭ با – كىرىس, كىرىستىڭ بە – شىدا, شىدادىڭ با – قاتارىڭنىڭ الدى بول. وزىمە ءوزىم وسىنداي تالاپ قوياتىنمىن. ودان دا اسىرىپ ايتايىن: مەتاللۋرگ ماماندىعى ماعان ادامنىڭ بويىنداعى وزگەشە مۇمكىندىكتى, وزگەشە شىدامدىلىقتى, وزگەشە توزىمدىلىكتى كورسەتەتىندىگىمەن دە قىمبات» (85-ب.). نۇرسۇلتاننىڭ ءپاتريوتيزمى وسىلاي باستالعان.
كىتاپتا قۋانىش (وماشەۆ) دەگەن دوسى ماگنيتكادان كەتكىسى كەلەتىنىن ايتىپ اقىلداسقاندا, نۇرسۇلتاننىڭ وعان ايتقان ءسوزى كەلتىرىلگەن. ونى قۋانىش ءوزى ايتقان. «قۋانىش, – دەدى ول مەنى مۇقيات تىڭداپ العان سوڭ, – سەن كەتەسىڭ. مەن كەتەمىن. ول كەتەدى. سوندا قازاقستان ماگنيتكاسىندا كىم قالماق؟ بىزدە, قازاقتاردا نامىس دەگەن بار ەمەس پە ەدى؟ بۇل – ءبىزدىڭ ماگنيتكامىز. بۇل – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ۇرپاعىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالار الىپ ءوندىرىس. جان-جاقتان كەلىپ جاتقان وزگە ۇلتتاردان مەتاللۋرگيانىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنىپ, كەلەشەكتە ءوز قولىمىزعا المايمىز با ماگنيتكانى؟ – «دوسىمنىڭ اۋىر ءسوزى مەنى توقتاتتى», – دەيدى قۋانىش (118-ب.).
كەيىنگى اڭگىمەلەردەن ءبىز قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ ءوسىپ, وركەندەۋى جولىن, سونىمەن بىرگە, مەتاللۋرگ نازارباەۆتىڭ دا بىرگە شىڭدالۋ, ءوسۋ جولى قابات جۇرگەنىن كورەمىز. ماگنيتكانىڭ, تەمىرتاۋدىڭ تاريحىنا, ونداعى ادامداردىڭ تاعدىرىنا ول ءوز تاعدىرىنان بولەك قاراي المايدى. «ازامات رەتىندەگى التىن بەسىگىم – تەمىرتاۋ» (104-ب.) دەگەندى وسىدان ايتقان. ول ءوز قاتارىنداعى جۇمىسشىلار ىشىندە ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, كوسەمدىك قابىلەتىمەن ەرتە كوزگە تۇسكەن. كومسومول جۇمىسىنا ارالاسىپ, كەيىن پارتيا قاتارىنا كىرگەن. قالالىق پارتيا كوميتەتىندە, ماگنيتكا پارتيا ۇيىمىندا جاۋاپتى جۇمىستار اتقارۋعا جەتكەن. ول كەزدە ماگنيتكانىڭ پارتيا ۇيىمى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تىكەلەي قاراماعىندا بولاتىن. سونى پايدالانىپ, زاۆودتىڭ مۇقتاجدارى تۋرالى ماسەلەلەر قويادى. ونىمەن كوكپ ورتالىق كوميتەتى شۇعىلدانادى. سولاردىڭ ارالاسۋىمەن كومبيناتتى وركەندەتۋدە جاڭا ىستەر جۇرەدى. كومبينات وداق بويىنشا الدىڭعى قاتارعا شىعىپ ۇلگىلى اۋىر ءوندىرىس مەكەمەلەرىنىڭ بىرىنە اينالادى. ءسويتىپ, قازاقستان ماگنيتكاسى اياعىنان تىك تۇرادى.
نازارباەۆتىڭ كومبينات پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى رەتىندەگى باتىلدىعى مەن ىسكەرلىگى وسىعان جەتكىزگەن ەدى. ول ماسكەۋدە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكرەتارياتىندا سويلەيدى, م.ا.سۋسلوۆ, ۆ.ي.دولگيح سياقتى پارتيا باسشىلارىنىڭ قابىلداۋىندا بولادى. نازارباەۆتىڭ تەمىرتاۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدا پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تاپ باسىپ, باسشىلىققا جەتكىزە الۋى ونىڭ بەدەلىن كوتەرەدى. مۇنىڭ ار جاعىندا قاراعاندى وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءوندىرىس جونىندەگى حاتشىسى, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتتەرى تۇر ەدى. ول قىزمەتتەردە نۇرسۇلتاننىڭ تەمىرتاۋدا شىڭدالۋى, جيناعان تاجىريبەسى, ورتالىقپەن بايلانىسى, ءسويتىپ, بويىنا دارىتقان ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى كومەككە كەلگەنى داۋسىز. كەيىن پرەزيدەنت بولعاندا دا سول تاجىريبەلەر پايداعا استى.
نازارباەۆتىڭ ازاماتتىق جاڭا ءومىرى ونىڭ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلانۋىنان باستالادى. بۇرىنعى قىزمەتى كەڭەستىك جۇيەدەگى قالىپتاسقان داعدى كولەمىندە جۇمىستى باتىل, ىسكەرلىكپەن جىلجىتۋمەن شەكتەلسە, ەندى ەسكى قوعام كۇيرەپ, جاڭا قوعام قۇرۋدىڭ جولىن ويلانۋ مەن اتقارۋ مىندەتتەرى الدا تۇردى. قوعامنىڭ توقىراي باستاعانىن ول ەرتە سەزىندى. پارتيا قىزمەتىندە جۇرگەن كەزدەرىندە-اق, جاڭا جاعدايلارمەن تانىسا ءجۇرىپ, ويلانارلىق دۇنيەلەر تاپتى. پارتيا جۇمىسشىلار ورتاسىمەن بايلانىسىن السىرەتىپ العانىن, ولارمەن پىكىرلەسىپ وتىرۋدان قالعانىن, قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايلارىمەن ەسەپتەسپەيتىنىن كوردى. جۇمىسشى ورتاسىنان شىققان ونىڭ بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, تىكە ايتاتىن مىنەزى باسشىلىق ورتاسىندا دورەكىلىك, پارتيالىق ەتيكادان تىس مىنەز سانالاتىنىن بايقادى. كەمشىلىكتى كورسە دە, كورمەگەندەي بولىپ, ونى باسشىلارعا اشىق ايتا المايتىن, تىگىسىن جاتقىزىپ سويلەيتىن ادامدارمەن ول كەلىسىمگە كەلە المادى. زامانعا, ىسكە وزگەرىستەر كەرەكتىگىن ءتۇسىندى. ورتالىقتا دا وسى داعدى قالىپتاسقانىنىڭ كۋاسى بولدى. ورتالىق ۇلتتىق رەسپۋبليكالار باسشىلارىنا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن بولعان. حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىمسىزدىگىنە ۇلتتىق رەسپۋبليكالار كىنالى سياقتى, ولاردى ورىستىڭ ىرزىعىن جەپ جاتقانداي تۇسىنە باستاعان. جۇمىس ءونىمى دە السىرەپ كەتكەن. ون ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى ورىندالماي قالعان. ەلدىڭ ەڭ ۇلكەن باسشىسى گورباچەۆتىڭ ءوزى ءومىردى, حالىقتى, ەكونوميكانى بىلمەيتىن ادام بولىپ شىققانىن نۇرسۇلتان كوزىمەن كوردى. مۇنىڭ اياعى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ تاراۋىنا, مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتۋعا اكەلگەنى تۇسىنىكتى ەدى.
وسى جاعدايلاردان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا يە بولىپ قالىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلانعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەندىگى ەل تاعدىرى نە بولاتىنى جايىندا ويلانۋىنا جول اشىلدى. ول كوپ ىزدەندى. سوتسياليستىك ەكونوميكانىڭ ءوزىن ءوزى اقتاماعانىن ءتۇسىنىپ, ەلدىڭ ءبارى جۇرگەن جولعا, سىناقتان وتكەن نارىقتىق قارىم-قاتىناستارعا كوشۋدىڭ قاجەتتىگىن كوردى. ءوز ەلىن باسقارىپ, ەكونوميكاسىن كوتەرگەن ەۋروپالىق ءىرى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتىن ساقتاي وتىرىپ, ولاردى ىلگەرى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسۋ مىندەتىن موينىنا الدى. ۇلكەن ويلار نۇرسۇلتاندى تەك قازاق مەملەكەتىنىڭ تاعدىرىمەن شەكتەمەي, الەمدىك دامۋدىڭ پروبلەمالارىن تۇسىنۋگە, ولارمەن بۇل جونىندە پىكىرلەسۋگە جەتەلەدى. ول قازاقستاننىڭ دامۋىن جالپى مەملەكەتتەر دامۋىمەن, قوعامدىق وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرا قاراۋعا كوتەرىلدى: «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى. جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىن جازاردا نۇرسۇلتان ويىنىڭ وسىلاي وربىگەنىن كورەمىز.
«ول ماقالانى دايىنداردا كوپ ويلاندىم, كوپ تولعاندىم, – دەيدى ەلباسى. – الەم نەگە تۇراقسىز؟ دۇنيە نەگە ءبىر داعدارىستان كەيىن ءبىر داعدارىسقا ۇرىنىپ جاتىر؟ باتىس ەۋروپانىڭ بۇرىن بۇلجىماستاي كورىنەتىن قوعامدىق جۇيەسى, سىناقتاردا سىر بەرمەيتىندەي سانالاتىن ەكونوميكالىق جۇيەسى نەگە قايتا-قايتا قيىندىقتاردى باستان كەشۋدە؟ نەگە ول ەلدەردە جۇمىسسىزدىق كۇشەيىپ, الەۋمەتتىك قورعاۋ تەتىكتەرى السىرەپ بارادى؟ وسىدان بىرنەشە جىل عانا بۇرىن اۋقاتتى دەلىنەتىن مەملەكەتتەردىڭ باسىنا قازىر نەگە دەفولت ءتونىپ تۇر؟ سۇراق كوپ. جاۋاپ جوق. ۇلكەن سەگىزدىك دەپ تە, ۇلكەن جيىرمالىق دەپ تە ءۇستىن-ءۇستىن ۇدەمەلەتە جيىن اشىپ, تالقىلاعانمەن بۇل ءتۇيىن تارقاتىلماي كەلە جاتىر. بۇل ءتۇيىن, ارينە, وڭايلىقپەن تارقاتىلمايدى. ادامزات باسىنا ءتونىپ تۇرعان قاتەردىڭ قارا بۇلتىن سەيىلتۋدىڭ – جاھاندىق قارجى داعدارىسىن بولدىرماۋدىڭ جولدارىن بۇكىل ادامزات بىرلەسە تالقىلاعانى ءجون».
ول ماقالاسىندا وسى جاعدايلاردى تالداي كەلە, ءوز يدەياسىن – G-Global يدەياسىن ۇسىنادى. وسى ارقىلى داعدارىستاردان قورعالاتىن, ءتيىمدى الەمدىك ۆاليۋتاسى بار, ورتاق ساۋدا جۇيەسى, ىقپالداستىقتىڭ ادىلەتتى جۇيەسى بار جاھاندىق ەكونوميكا قۇرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى. تۇتىنۋشىلىق يدەياسىنا قاراما-قارسى مەملەكەت ساياساتىنىڭ نەگىزىنە ءوندىرىستىك ەڭبەكتى الىپ, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋعا شاقىردى. ماقالادا پاتەرناليزم, الەۋمەتتىك ينفانتيليزم دەگەن يدەيالاردى قوزعاپ, الەۋمەتتىك ماسىلدىقتان ارىلۋعا, «باياعىداي كەڭبالاق ءجۇرىستى» توقتاتۋعا ۇندەدى. «ينفانتيليزم دەگەن ادامنىڭ قارا باسىن, ءوزىنىڭ وتباسىن الىپ جۇرە الماۋى» دەپ تۇسىندىرە وتىرىپ, ادام جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن ازامات رەتىندە جاستاي قالىپتاسۋى كەرەكتىگىن, جالعان نامىستى قويىپ, بۇرىن قازاقتار ىستەمەيتىن كاسىپتەرگە – تاكسيست, داياشى, ەتىكشى, ساتۋشى, سانتەحنيك, شاشتاراز سياقتى ماماندىقتارعا بارۋىن قاجەت سانايدى.
تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋ جولى, زاڭنامالىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق ەكونوميكا قۇرۋ, ءوز اقشامىزدى اينالىمعا شىعارۋ, مەملەكەتتىك مەنشىكتى جەكەشەلەندىرۋدىڭ جاعدايلارى پرەزيدەنت سۇحباتىندا كەڭ اڭگىمەلەنەدى. ويتكەنى, بۇل وقيعالاردىڭ كەزىندە حالىق ءارتۇرلى كوڭىل-كۇيىن باسىنان كەشكەنىن ەسكەرىپ, ونىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جولدارىن كەڭىرەك ءتۇسىندىرۋدى ورىندى سانايدى.
تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ بارىمىزگە زور جاۋاپكەرشىلىك ارتاتىنىن, بوستاندىقتىڭ قولعا ءتيۋى ەشقانداي ماسايراي بەرۋگە مۇرسات بەرمەيتىنىن پرەزيدەنت حالىققا ۇنەمى ايتۋمەن كەلەدى. ءوز كۇشىمىزگە, ءوزىمىزدىڭ جاسامپازدىق قابىلەتىمىزگە سەنۋگە ۇيرەندىك. رەسپۋبليكا جاعدايىن جاڭعىرتۋدا ونىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» تۇجىرىمداماسى ءوزىن-ءوزى اقتادى. قازاقستان حالقىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق كەلىسىم ساقتالدى. ساياسي تۇراقتىلىق مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قاعيداسىنا اينالدى. جاڭا پارلامەنت قۇرىلدى. مۇنىڭ ءبارى كەيىن كوپتەگەن شارالاردى ىسكە اسىرۋعا جول اشتى. پرەزيدەنت سۇحباتىندا تالداپ ايتىلعان وسى ماسەلەلەر كوپشىلىگىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا ىسكە اسقان ەدى. «ءبىزدىڭ جۇرەر جولىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى بىرەر جىلىندا بەلگىلەنىپ ۇلگەرگەنى, ارينە, ءبىزدىڭ ۇلكەن باعىمىز, – دەيدى پرەزيدەنت. – ءبىز قوعامنىڭ باستى بايلىعى – ادام, ەلدەگى يگىلىكتىڭ ءبارى ادام ءۇشىن جاسالادى دەپ جاريالادىق».
ول ەل دامۋىندا 1992 جىلعى «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندەگى قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى», 1997 جىلعى «قازاقستان-2030», 2013 جىلعى «قازاقستان-2050» ستراتەگيالارى قانداي ءرول اتقارعانىن اتاپ, تالداپ بەردى. قازاقستاننىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرناماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى جايىندا ايتتى. سوتسياليستىك كوزقاراستاردىڭ دا, ءداستۇرلى ۇعىم-پاراساتتىڭ دا, ليبەرالدى قوزعالىستاردىڭ دا قۇندىلىقتارىنىڭ ەكشەلۋى, تاۋەلسىزدىك يدەياسىنا لايىقتارى ىرىكتەلگەنى دە ورىندى ءسوز بولعان. 1992 جىلى وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايى شەتەلدەردەگى باۋىرلارىمىزعا قۇشاق اشىپ, ولاردىڭ بىرتىندەپ ەلگە كەلە باستاۋىنا جول اشتى.
كىتاپتا ەل تاريحىنداعى وراسان وقيعالاردىڭ ءبىرى – سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى جونىندەگى اڭگىمە كىم-كىمگە بولسا دا قۇشتارلىق تۋعىزادى. پوليگون پرەزيدەنت جارلىعىمەن 1991 جىلى 29 تامىزدا جابىلعان. بۇل جارلىقتىڭ ايرىقشا ماڭىزى – ونىڭ كەڭەس وداعى بار كەزدە, ماسكەۋ بيلىگى تۇسىندا شىعۋىندا. بۇل – قازاقستاندىقتار ءۇشىن, اسىرەسە, پوليگونعا جاقىن تۇرعان حالىق ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش بولسا, ماسكەۋ وعان ريزا بولماي, باس شايقاسقان. ولار «كسرو-نىڭ قورعانىس قابىلەتىن ءبۇلدىرۋ ارەكەتى», «ەلدىڭ باستى ستراتەگيالىق نىسانىنا قاستاندىق» ەسەبىندە قاراعان. ن.نازارباەۆتىڭ العاشقى پرەزيدەنتتىك تۇسىندا جاسالعان وسى شەشىم ونىڭ تاۋەكەلگە بەل بايلاعان ەرلىگى دەپ باعالانۋعا لايىق. سۇحباتتا قازاقستاندا اتوم قارۋىن جاساۋدىڭ العاشقى قادامىنان باستاپ, بارلىق تاريحىن, اباي جەرىن پوليگون ءۇشىن تاڭداۋ سەبەپتەرىن, اتومدىق جارىلىستاردان زارداپ شەككەن حالىقتىڭ تراگەدياسىن, پوليگونعا ەشكىمدى جىبەرمەي جاسىرىن ۇستاعانىن (وعان ءبىرىنشى بارعان باسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەن) تۇگەلدەي ايتىپ جاريالاعان.
پرەزيدەنتتىڭ پوليگوندى جابۋ ءجونىندەگى شەشىمىن تەزدەتكەن, ونىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعان جاعداي سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ جونىندە جوعارىدان تۇسكەن حابار ەكەن. «قانىم باسىما شاپشىدى. «نەمەنە, ورتالىق كوميتەت پەن ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى شىعىپ پا ەدى؟ نەگە مەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى, مۇنى العاش رەت ەستىپ وتىرمىن؟ – دەسەم, «قاۋلى شىقپاسا, شىعادى. جوبا جاسالعان, ورتالىق كوميتەت كەلىسكەن. ءبىز قۇجاتتى جىبەرگەندە, قول قويىڭىز دا, ايتقاندى ىستەڭىز», دەپ تۇيەدەن تۇسكەندەي ءسويلەيدى», – دەيدى ەلباسى. ول كولبيننىڭ قول قويىپ قويعانىنا قاراماي, ورتالىقپەن قاتتى-قاتتى سويلەسىپ («بۇلاي بارا بەرسە, 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن»), جوبانى توقتاتادى. نازارباەۆ بۇل جونىندە كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە سويلەيدى, ولجاس سۇلەيمەنوۆتى باس قىپ, «نەۆادا-سەمەي» قوعامدىق قوزعالىسىن ۇيىمداستىرادى. اقىرى, 1990 جىلى ەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن العاشقى باستى شارۋانىڭ ءبىرى ەتىپ پوليگوندى جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويادى.
پوليگوندى جابۋمەن, ارينە, ماسەلە تۇگەل شەشىلمەيدى. رەسپۋبليكا قولىندا ۇلكەن اتوم قارۋى قالادى. پرەزيدەنت كىتاپتى «يادرولىق قارۋ-جاراق جانە ولاردىڭ ۇشىرعىشتارى جونىنەن اقش-پەن ستراتەگيالىق تەپە-تەڭدىككە جەتكىزىلگەنىن, ال جەكەلەگەن پوزيتسيالار بويىنشا, بۇكىل ناتو ەلدەرىنىڭ ءبارىن قوسقانداعى قۋاتتان دا ارتىق اسكەري الەۋەت جينالعانىن» كەلتىرەدى. باتىس الەمى وسىدان قاتتى قاۋىپتەنىپ, ونى جويۋ ءۇشىن مازالاي باستايدى. نازارباەۆ «قولدا بار قارۋ بولاشاقتا دا ساقتالادى» دەپ جاريالايدى. ول امەريكادان قازاقستان قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك سۇرايدى. ولار كەلىسپەگەن سوڭ, باسقا ەشبىر كەلىسىمدى قابىلدامايدى. ونىمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن ۋ.كريستوفەر ونى «وڭاي شاعىلمايتىن جاڭعاق» اتاندىرادى. سوڭىندا امەريكالىقتار امالسىزدان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىن قابىلدايدى. اقىرى مەملەكەت باسشىسى قولدا بار اتوم قارۋىن جويىپ, بۇل ايماقتى ونداي قاۋىپتەن ارىلعان ايماق ەتىپ جاريالايدى.
قازاقستان كونستيتۋتتسياسى ءۇشىن كۇرەستىڭ تاريحى ۇزاق ءارى قىزعىلىقتى. ونى اۆتور تولىق اڭگىمەلەيدى. وندا كونستيتۋتسيانىڭ جالپى ەل تاريحىنداعى, نەگىزگى اتا زاڭ رەتىندە مەملەكەت پەن ادامنىڭ ارا قاتىناسىن بەلگىلەۋدەگى ورنىنا توقتالادى. وقىعان, زەرتتەگەن ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىمەن سالىستىرا وتىرادى. ول ۇزىن سانى 20 ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىن وقىپ كونسپەكتىلەپتى. جەكەلەگەن ماسەلەلەردىڭ كونستيتۋتسياداعى كورىنىسى قانداي بولۋى كەرەكتىگى جونىندەگى ايتىستار مەن تالاستارعا توقتالادى.
«مەن ەل پرەزيدەنتى رەتىندە بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ ءبىرلەسكەن جۇمىسىن جولعا قويۋعا بار كۇشىمدى سالدىم. كەيدە اپتالار بويى كۇنىمەن پارلامەنتتە وتىرىپ, دەپۋتاتتاردىڭ داۋ-دامايىن تىڭدايتىنمىن, ساۋالدارىنا جاۋاپ قايتاراتىنمىن. تۇنگە قاراي كابينەتىمە كەلەتىنمىن دە, شەشىمى قابىلداۋدى تالاپ ەتىپ تۇرعان, كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەرمەن اينالىسۋعا كىرىسەتىنمىن» (340-ب.). مىنە, ول كەزدە پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس رەجىمى قالاي قالىپتاسقان!
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەكاراسىن بەكىتۋ, سىرتقى ساياساتىن بەلگىلەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دا ارنايى سۇحبات وتكىزىلىپتى. ونىڭ العاشقىسىندا اڭگىمە وقىرماندارعا جالپى شەكارا ۇعىمى, ونىڭ مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى جايلى پىكىرلەرمەن باستالادى. «شەكارالار جونىندەگى ماسەلە كەز كەلگەن ساتتە جارىلۋى مۇمكىن وق-ءدارى قويماسى سياقتى ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس, ال ونىڭ جالىنى ادەتتە تەك وتپەن ويناۋشىنى عانا ەمەس, وعان مۇلدەم قاتىسى جوقتاردى دا شارپيدى», – دەيدى پرەزيدەنت. «ۇزىندىعى 13 مىڭ شاقىرىمنان ارتىق مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋ – ەلباسىمىزدىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاۋ قاسيەتىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى» جانە ول «جەر كولەمى بويىنشا دۇنيە ءجۇزىندەگى توعىزىنشى ورىندا تۇرعان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان ەرەكشە ماڭىزعا يە», – دەيدى كوپ جىلدار قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن باسقارعان ق.توقاەۆ. ول تاۋەلسىزدىككە دەيىن وسىنشاما اكىمشىلىك شەكارا زاڭدى تۇردە بەكىتىلمەگەنىن, شەكارانىڭ تۇتاستىعىنا ەشكىمنىڭ كەپىلدىك بەرمەگەنىن اتاپ ايتادى. شەكارالىق شەپتەردى انىقتاپ, ونى قۇجاتتاۋ قاجەتتىگىن كوتەرگەن جانە اتقارعان دا ن.نازارباەۆ ەكەنىن كورسەتەدى. «سىرتقى ساياسات – تولىقتاي مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇزىرەتىندەگى ءىس. پرەزيدەنتتىڭ بۇل سالاعا جاساعان قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا-اق قازاقستاننىڭ داۋىسى بارلىق كوپ جاقتى فورۋمداردا ەستىلە باستادى», – دەپ جالعاستىرادى.
وسى ماسەلەلەر سۇحباتتا كەڭىنەن تالدانا ايتىلادى. شەكارانى ايقىنداۋ مەن قۇجاتتاۋدىڭ قيىندىقتارىنا, باستى-باستى ۇلكەن مەملەكەتتەرمەن شەكارا تۋرالى كەلىسسوزدەردىڭ جۇرگىزىلگەنىنە نازار اۋدارىلادى.
سىرتقى ساياسات تۋرالى اڭگىمەلەگەندە ەقىۇ-عا توراعا بولىپ, سول ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزە العان جالعىز ەل – قازاقستان بولعانى ەرەكشە اتالادى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى كوپ جاقتى باعدار ۇستانىپ كەلە جاتقانىنا, ەۋرازيالىق وداقتىڭ ماسەلەسى قازاقستاندا تۋىپ, كوتەرىلگەنىنە, رەسەيمەن شەكارا جانە بايقوڭىر ماسەلەسىنە, امەريكامەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ شارالارىنا سۇحباتتا كەڭ ورىن بەرىلگەن.
قازاقستاننىڭ دامۋ كەلەشەگى, ونىڭ قارقىنىن كوتەرۋ, ءسويتىپ, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ يدەياسى سوڭعى جىلدارداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ويى مەن اقىلىن بيلەگەن پروبلەمالارعا اينالدى. ول «قازاقستان جولى» دەگەن كىتاپ جازدى. وندا قازىرگى الەمدە اتى ءجيى اتالاتىن, وسىدان 20 جىل بۇرىن-اق تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى, ونىڭ دامۋىنىڭ قازاقستاندىق وزگەشە جولى سۋرەتتەلەدى. سۇحباتتا وسى دامۋدىڭ بەس وزەكتى ماسەلەلەرىنە توقتالعان. ولار: مەملەكەتتىك ستراتەگيا ۇستانىمدارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن بەلسەندى ارەكەت جاسايتىن قابىلەتتى ازاماتتىڭ تۇلعالانۋ جولى, پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ بيۋروكراتيانىڭ كۇنى وتكەن جانە باسى ارتىق بۋىندارىنان ارىلاتىنداي ءتيىمدى جۇيەسى مەن وسى جولداعى ۇزدىكسىز ىزدەنىستەر, ەگەمەن قازاقستاننىڭ داعدارىسقا قارسى جۇرگىزگەن شارالارى مەن ودان شىعا ءبىلۋىنىڭ جولى, ەكونوميكالىق ءوسۋ ءۇردىسى مەن جىل سايىن مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى, ەڭ سوڭىندا ادامداردىڭ جەكە قارىم-قاتىناستارىنىڭ وزگەرۋى, جاڭا قوعامدىق ىزدەنىستەرگە ىڭعايلاسۋ ماسەلەلەرى. كىتاپتان ۋاقىت, تاريح, ادام ءومىرىنىڭ جاڭالىقتارى جايىندا كوپ مالىمەت الاسىڭ, زاماننىڭ رۋحىن سەزىنەسىڭ. اۆتور وتكەندى بايىپتى باعالاي وتىرىپ, بۇگىنگى بولمىسقا اقيقاتتىق تۇرعىسىنان قارايدى, كەلەر كۇننىڭ ءۇمىتىن سەزىنەدى. ىشكى تالداۋلارىندا بۇرىن ءبىز سياقتى كۇي كەشكەن, كەيىن باسەكەلەستىككە قول جەتكىزگەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋ جولى ءسوز بولادى. «قازاقستان-2030», «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلامالارى ارقىلى وسى يدەيالار ىسكە اسىپ جاتقانىن كورەمىز.
ودان كەيىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى قابىلداندى. قازاقستان سياقتى جەرى كەڭ, دالالى, جولدارى جوق ەلدە قاتىناستىڭ وڭاي بولمايتىنى بەلگىلى. وسىنى بايانداي وتىرىپ, اۆتور قازاقستاننىڭ ىشكى ايماقتارىن جالعايتىن جاڭا تەمىر, اۆتوموبيل, اۋە, سۋ جولدارىن سالۋ, كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن كۇن تارتىبىنە قويادى. « ۇلى جىبەك جولى» جاڭارتىلادى. ولاردىڭ ءبىراز بولىكتەرى ىسكە قوسىلعان. قالعانى بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ جەردى باسىپ وتەتىن «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» جولىنىڭ قازاقستاندىق بولىگى اياقتالۋعا جاقىن. كولىك پەن كوممۋنيكاتسيا مەملەكەت ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە قىزمەت جاساپ قانا قويمايدى, ەلدىڭ ساياسي تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ وسى تالاپتارى دا ىسكە اسۋ ۇستىندە. كاسپي مەن قارا تەڭىز ارالىعىنان كانال سالۋ باياعىدا ءسوز بولىپ توقتاپ قالعان ءسىبىر وزەندەرى ارنالارىنىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستانعا بۇرۋ يدەيالارىن كوتەرۋ دە الداعى مىندەتتەردىڭ قاتارىن تولىقتىرادى.
سوڭعى سۇحبات استانا جونىندە. ەلباسى «استانا – تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى» دەي وتىرىپ, ەڭ الدىمەن ونى «ساياسي كۇشتەردىڭ بۇكىل الەمدە جاڭاشا ورنالاسۋىنىڭ ناتيجەسى» دەپ قارايدى. استانانىڭ كوشىپ كەلۋى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ دامۋىنا, ورنىعۋىنا زور ىقپال ەتكەنىنە توقتالادى. بۇل يدەيانىڭ ءوزىنىڭ باسىنا كەلۋى مەن ىسكە اسۋ جولىن شولادى. قالانىڭ باس جوسپارىنىڭ قابىلدانۋى, ونى ورىنداۋعا شەتەل ارحيتەكتورلارىن قاتىستىرۋ ماسەلەسى دە ۇلكەن شارۋانىڭ ءبىرى بولعان ەكەن. وسى نەگىزدە قالا قۇرىلىسىنىڭ قالاي جۇرگەنى, ونداعى ءار ۇلگىدەگى ۇيلەر, قاتىسقان, وزىنە جاردەمدەسكەن ادامدار, قايشىلىقتى كوزقاراس تۋرالى اڭگىمەلەر بىرىنە-ءبىرى جالعاسىپ كەتەدى.
«استانانىڭ قىزىعىن, ەڭ الدىمەن, ءوزىمىزدىڭ حالقىمىز كورىپ جاتىر. ەلدىڭ قيىر-قيىرىنان قۇيىلعان كوش ەلوردانى جىلدان جىلعا قازاقىلاندىرىپ بارادى. ازاماتتارىمىزدىڭ پاتريوتتىق رۋحىن كوتەرۋدە دە ەلوردانىڭ ورنى بولەك. استانا بۇكىل ەلدىڭ دامۋىنا لوكوموتيۆ بولىپ وتىر. وبلىس ورتالىقتارى ەلورداعا قاراپ بوي تۇزەپ جاتىر. استانا ارقىلى ەل تۇلەپ سالا بەردى. بۇل قالا ادام رەسۋرستارىن دامىتۋعا قاتتى ىقپال جاسادى. تالايلار وسى قالاعا كەلىپ, قىزىقتى جۇمىس تاپتى, ءبىلىم الدى, جاڭا ماماندىقتار يگەردى, ءوزىنىڭ شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتتى. استانا قازاقتى شيراتتى. استانا بۇكىل حالقىمىزدى تۇلەتتى. ەلدى سىلكىندىردى», – دەيدى ەلباسى.
سۇحباتتىڭ قورىتىندىسىندا ەلباسى قازاقستان حالقى جەتكەن تابىستارعا ەلدىڭ ءبارى ورتاق ەكەنىن باسا كورسەتەدى. «مەن نە ىستەسەم دە, قابىرعالى حالقىما سۇيەپ ىستەدىم. حالقىمىز بۇل باستامانىڭ ەلدىڭ بولاشاقتاعى تاعدىرى ءۇشىن قاندايلىق ءمانى بارىن بىردەن ۇقتى. جاسى دا, جاسامىسى دا ۇلى كوشكە كولىكتى بولسىن ايتتى, تىلەك قوسىپ قانا قويعان جوق, جان-تانىمەن قولدادى. ۇلى كوشكە قوسىلدى. ارقانىڭ جەلىنە قاعىلىپ, كۇنىنە توتىعىپ, جاڭبىرىنا مالشىنىپ, ايازىنا توڭىپ ءجۇرىپ, ەلدىك عيماراتىنىڭ قاداسىن قاعىستى, بالشىعىن يلەستى, كىرپىشىن قۇيىستى», – دەيدى.
ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ سۇحبات كىتابى ءوزى باستاپ, ەلىمىز باستان كەشكەن تاۋەلسىزدىك تاريحىن قىسقا دا نۇسقا ۇلگىدە اڭگىمەلەپ شىققان باعالى ەڭبەك دەپ قورىتۋعا بولادى. قانشا دەگەنمەن, اۋىزشا ايتىلعان اڭگىمەلەر عوي, بىراق جازىپ العان ۇلگىدەي تازا, باسى ارتىق ءسوزى جوق, جاتىق, شەشەن. ەل تاريحىن, ونىڭ مەملەكەت ەسەبىندەگى دامۋى مەن ادەبيەتى, تاريحى, ونەرى, سالت-ساناسى, ادەت-عۇرپى, باسقا ەلدەر مەن ولاردىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى مەن جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن كوپ بىلەتىن ادامنىڭ كەڭ دياپازوندى ءبىلىمى اڭگىمەلەردەن اڭعارىلىپ وتىرادى. ونى وقىعان ادام قازاقستان, تاۋەلسىزدىك, نازارباەۆ دەگەن ۇعىمداردىڭ قانشالىقتى بىرىگىپ, تۋىسىپ كەتكەنىنە, ءبىرىنسىز ءبىرىن ءتۇسىنۋ قيىن ەكەنىنە كوزىن جەتكىزەدى.
سۇحبات جۇرگىزگەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تا تاجىريبەلى قالامگەر, ويلى, ءبىلىمدى ازامات, وسىلاردىڭ ءبارىن كىتاپتا تولىق ساقتاعان. قانشا دەگەنمەن, سۇحبات رەسمي سويلەنگەن ءسوز ەمەس, ەكى ادامنىڭ ءوزارا بولىسكەن, ءتۇسىنىسكەن جان سىرى عوي. پرەزيدەنت ەڭبەكتەرىن, وندا ءسوز بولاتىن اڭگىمەلەردىڭ ءبارىنىڭ جاندى كۋاسى بولعان ادامنىڭ سۇراۋلارى دا ناقتى, ادەمى ويلاستىرىلعان. كەيبىر جايلاردى ءوز اۋزىنان ەستۋ ءۇشىن ادەيى تاپتىشتەپ, ناقتىلاپ, ونداعى ءوزى كوزدەپ وتىرعان پروبلەمانى اتاپ سۇرايدى.
تۇتاستاي كىتاپ كىم-كىم ءۇشىن بولسا دا قىزىقتى, جاقسى وقىلادى. ونىڭ سوڭعى بەتىن وقىرمان ەلباسىنا دەگەن ۇلكەن ريزالىق سەزىممەن جابادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قارىشتى دامۋىنان ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ويىنىڭ كەڭدىگى مەن قيالىنىڭ, ارمانىنىڭ بيىكتىگىن تانيمىز. ءبىر باعدارلامادان سوڭ ەكىنشىسى, ودان ءۇشىنشىسى تۋىپ, ۇلى جوسپارلاردىڭ تىنبايتىنىن ءتۇسىنەسىڭ. ۇلى جوسپارلارلىڭ اۆتورى دا ۇلى ەكەنىن ەل بىلەدى. بىراق, ءوزى ولاي سەزىنبەيدى, ەڭبەك استىندا وسكەن ادامنىڭ قاراپايىم تۇلعاسى قاشان دا سول قالپىندا كورىنىس بەرەدى. بۇل كىتاپتا دا سولاي. ءبارى دە ءبىز كورگەن, ەستە ساقتالعان ۇلكەن ءومىر سىرى. ونىڭ ءبىز بىلمەيتىن جايلارىن ەلباسىنىڭ وزىنەن تىڭداپ, ءماز بولىپ وتىرمىز. پرەزيدەنت تاياۋ كۇندەرى الدا تۇرعان تۋعان كۇنىنىڭ قارساڭىندا ءومىرى, كورگەن-بىلگەن, ىستەگەن ىستەرى جايلى سىر شەرتىپ, حالقىنا سىيلىق جاساپ وتىرعانى دا قۋانىشتى. قۋانىشقا قۇتتى بولسىن ايتامىز. ەلباسىنا ۇزاق ءومىر, الداعى جوسپارلارىنىڭ ورىندالۋىنا ساتتىلىك تىلەيمىز.
سەرىك قيراباەۆ,
اكادەميك.
الماتى.