جاقىندا قازاقتىڭ عانا ەمەس, ءيىسى تۇركىنىڭ كيەلى رۋحاني استاناسى تۇركىستان قالاسىندا قازىرگى كەزدەگى تىلدىك اۋدارما ماسەلەسىنە قاتىستى «ادەبي اۋدارمانىڭ ماڭىزى مەن مىندەتتەرى» اتتى سەمينار ءوتتى. ءىس-شارانى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى (حقتۋ) مەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا) بىرلەسە ۇيىمداستىردى.
بارشاعا ايان, حقتۋ مەن تۇركپا ەلباسىمىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن جانە ولار قازىرگى كەزدە تۇركى ىنتىماقتاستىعى ينستيتۋتتارىنىڭ قاتارىنان وزدەرىنە لايىقتى ورىندارىن العان.
اۋدارماعا قاتىستى ماسەلەنىڭ كوتەرىلۋىنە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ 2014 جىلى 5 ماۋسىمدا تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى سامميتىندە تۇركىتىلدەس ەلدەردەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن نىعايتۋ جانە ورتاق مەديا رەسۋرس قۇرۋدى كوزدەگەن قادامدار جاساۋ جونىندەگى ۇسىنىسى تۇرتكى بولدى.
تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, ونىڭ ىسكە اسۋىنا قاتىستى ءتيىستى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋدا. اتاپ ايتقاندا, تۇركپا-نىڭ الەۋمەتتىك, مادەني جانە گۋمانيتارلىق كوميسسياسى ءوزىنىڭ 2014 جىلى بىشكەكتە جانە باكۋدە وتكەن ەكى جينالىسىندا ءبىر تۇركى تىلىنەن ەكىنشى ءبىر تۇركى تىلىنە كاسىبي تارجىمە جاساي الاتىن اۋدارماشىلاردى ازىرلەۋ جونىندە ۇسىنىستار ەنگىزدى. سەبەبى, كاسىبي اۋدارماشىلارسىز تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىندا قاي سالادا بولسا دا اقپارات اعىمىن ۇلعايتىپ, ەلدەرىمىزدىڭ اقپاراتتىق دەربەستىگىن نىعايتۋ مۇمكىن ەمەس. تۇركپا مەن حقتۋ اراسىنداعى 2014 جىلى قىركۇيەك ايىندا قول قويىلعان تۇسىنىستىك مەموراندۋمى دا وسى ماسەلەلەردى قامتيدى.
قورىتا ايتقاندا, شەت ءتىلىن ۇزدىك مەڭگەرگەن كاسىبي ءتارجىمەشىلەر ينستيتۋتىنسىز قازاق ءتىلدى اقپاراتتىق كەڭىستىك سىرتقى اقپاراتتىق كوزدەردى تۇرلەندىرە المايدى, قازاقتىلدى باق-تاردىڭ مازمۇنى (كونتەنتى) بايىمايدى, ەكونوميكانىڭ, ونەركاسىپتىڭ, عىلىم, ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ قاي سالاسىنىڭ بولسا دا قازىرگى زامانا كوشىنەن قالماي ءجۇرۋى قيىنعا سوعادى.
تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان سەمينارعا قاتىسۋشىلار اۋدارما ءىسىن قالاي جانە قايتىپ عىلىمي جولعا سالۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. ءىس-شاراعا توراعالىق (مودەراتور) ەتكەن حقتۋ پرەزيدەنتى ءۋاليحان ابدىبەكوۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اۋدارما سالاسىن جەتىلدىرۋدى كوزدەگەن قادامدارىنا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى.
ەلىمىزدەگى اۋدارما سالاسىنىڭ تۇيتكىلدى تۇستارىنا شولۋ جۇرگىزىپ, كولەمدى بايانداما جاساعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, تۇركپا مۇشەسى, جازۋشى الدان سمايىل اۋدارما ماسەلەلەرىندە «ىستەن گورى وي كوپ» بولىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە: «قازىر وسى سالانىڭ تالاپقا ساي بولماۋىنىڭ سالدارىنان ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلدىڭ باق ارقىلى تىكەلەي اقپارات الۋى مۇمكىن بولماي وتىر. ماسەلەن, قازاقستاندا وتىرىپ تۇركيا, ازەربايجان, ت.ب. مەملەكەتتەردە بولىپ جاتقان وقيعالار جايلى رەسەي ارقىلى عانا بىلۋدەمىز», دەدى.
دەپۋتات ءوز سوزىندە ەلىمىزدە شەت تىلدەرىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋداراتىن ماماندار دايارلاۋ ءىسىنىڭ جەكە سالا رەتىندە قارالا قويماعانىن, سونىڭ سالدارىنان اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە نەمەسە تۇرىك تىلىنەن قازاق تىلىنە, قازاق تىلىنەن ازەربايجان جانە باسقا تىلدەرگە اۋدارۋعا ماماندانعان تارجىمەشىلەردى تابۋدىڭ قيىن شارۋا ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, بايانداماشى قازىرگى كەزدە ورىس تىلىنەن قازاق, قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە ەركىن اۋداراتىنداردى جولىقتىرۋدىڭ دا كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىنا كوپشىلىك نازارىن اۋداردى.
اۋدارمانىڭ دەرەۋ قولعا الىنۋعا ءتيىستى وزەكتى جەتى سالاسىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ وتكەن ا.سمايىل حقتۋ-دە جانە باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىندا اۋدارما بولىمدەرىن اشۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى قولدايتىنىن, ۇزدىك تارجىمەدەن ونلاين سايىستاردىڭ, اۋدارما ىسىنە قاتىستى سەمينار جانە باسقا ءىس-شارالاردىڭ ۇيىمداستىرىلعانىن قالايتىنىن ءبىلدىردى.
حقتۋ دامۋ جانە قارجىلاندىرۋ ءىسى جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى مۇستافا نۇرسوي تۇركيادا اۋدارما سالاسىنىڭ دامۋ ۇدەرىستەرى جايلى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردى. تۇركيادا اۋدارما ءىسى 1980-جىلداردان باستاپ عىلىمي جولعا قويىلعان ەكەن.
ال تۇركپا باس حاتشىسى جاندوس اسانوۆ ءوز سوزىندە: «قازىرگى كەزدە اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك جايلى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. سوندا ايتىلماي جۇرگەن ءبىر ماسەلە بار. ول – ءبىز جالعىز عانا سىرتقى اقپارات كوزىنە تاۋەلدىمىز, ەندى ولاردى تۇرلەندىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن شەت تىلدەرىن بىلۋمەن قاتار, كاسىبي دەڭگەيدە اۋدارا الاتىن حالگە جەتۋ قاجەت», دەدى. ج.اسانوۆ قازاق ءتىلدى جۋرناليستەردىڭ شەت تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرۋى ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق دەربەستىگىن نىعايتادى دەگەندى باسا ايتتى.
باياندامالار تىڭدالىپ بىتكەن سوڭ, حقتۋ-ءدىڭ كىشى زالىنا جينالعان عالىمدار, وقىتۋشىلار جانە ستۋدەنتتەر ءوزارا ەمىن-ەركىن اڭگىمەلەستى. سول ۋاقىتتا زالدان قويىلعان «ەلىمىزدە جاقسى اۋدارماشىلاردى سوزدىك جازۋعا جۇمىلدىرىپ جاتقان جوبالار بار ما؟» دەگەن ساۋالعا تۇششىمدى جاۋاپ تابىلمادى.
وسىلايشا, تۇركىستاندا وتكەن ءىس-شارا ەلىمىزدەگى اۋدارما ءىسىنىڭ پروبلەماتيكاسىن اجەپتاۋىر سيپاتتاپ بەرە الدى دەۋگە بولادى. ەگەر, وسى شارۋادا ناتيجەلى قادامدار جاسالسا, ەڭ اۋەلى قازاقتىلدى اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ تۇرلەنۋىنە, سونداي-اق, باسقا سالالاردىڭ دا مازمۇندىق جاعىنان تولىسۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىلار ەدى.
قۇلبەك ەرگوبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.