كەشىرىم

قازاق پوەزياسىندا وزىندىك قولتاڭباسىن قالىپتاستىرعان اقىن سەرىكباي وسپانوۆ – ونداعان كىتاپتىڭ اۆتورى. ونىڭ تۇڭعىش جىر جيناعى «جۇرەك ءلۇپىلى» 1971 جىلى جارىق كورگەن. ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە «جارقىن جاستىق», «قاينار بۇلاق», «باتىر تۋرالى باللادا», «تىرشىلىك تامىرى», «قوڭىراۋ گۇل», تاعى دا باسقا كىتاپتارى ءوز وقىرمانىن تاۋىپ, باعاسىن الدى. پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرى, عىلىمي ىزدەنىستەرى ناتيجەسىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن العان بەلگىلى قالامگەر قازىر احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارىپ, جۇزدەگەن شاكىرتتى ءبىلىم نارىمەن, ۇلت رۋحانياتىمەن سۋسىنداتىپ ءجۇر. ءبىز بۇگىن اقىننىڭ تاريحي تاقىرىپقا ارناعان شىعارماسىن قالىڭ وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز. قازاقتىڭ سوڭعى حانىن جىرعا قوسقان كولەمدى تۋىندىنىڭ بۇل بولىگىندە كەنەسارىنىڭ كەمەل اقىلى مەن كەڭدىگى كەلىستىرە كەستەلەنگەن. قايىسىپ قىردىڭ بەلى ارقالاعان, كورىندى كۇننىڭ كوزى قانتالاعان. وتەدى بەتىن بۇركەپ قايتا-قايتا جان-جاقتان قارا بۇلتتار انتالاعان.   تاعى دا مىنا شەتتەن, انا شەتتەن, قارا بۇلت-كوتەرىلدى قارا شەكپەن. ۇدەرە سوققان جەلمەن اۋىلداردى مۇڭدى كۇي ارالاپ ءجۇر دالا شەرتكەن.   بۋراداي كوكتەمدەگى شاشقان جىنىن, داۋىلدى الاي-دۇلەي باستالدى كۇن. تارىلىپ كەلە جاتقان قازاق جەرى تاباداي قۋىرىلدى اسپان بۇگىن.   كۇندەرىن ەسىنە الىپ باستان كەشكەن, ەر كەنە كوڭىلى دە استان-كەستەن. شۇرايلى قازاق جەرىن جات جۇرت باسىپ, كوبەيدى قازىر ەلدە قاشقان, كوشكەن.   وزەندەي تاسىپ اققان ارناسىنان, بورىدەي جەبە تيگەن جامباسىنان, كەنەنىڭ بويىن اشۋ-ىزا بۋىپ, كەزى كوپ سوڭعى كەزدە الاسۇرعان.   قالاعان باسىن جاۋدان قورعالاۋدى, قوزعالماي وتىر ءالى شورمان اۋىلى. جاسىرىن, قاراڭعىلىق تۇسىسىمەن, شوشىنعان شورمان اۋىلى, ەلدەن اۋدى.   كوڭىلگە مەدەت تۇتىپ ءتاتتى ءۇمىتتى, كورسەتتى مۇسا مۇلدە جات قىلىقتى. حات بەرىپ قاراقاشقىن دەگەنىنە, ورىستىڭ دۋانىنا شاپتىرىپتى.   نەتكەن جان ارامدىقتان ارىلمايتىن, ءجونى جوق حان كەنەگە باعىنبايتىن... ۇرى ەدى قاراقاشقىن قاراڭعىدا قارساقتىڭ ىزىنەن دە جاڭىلمايتىن.   وڭباعان, جاساپ باقتى ول دا ءادىستى, جول ەمەس, جان باسپاعان جونعا ءتۇستى. ءۇش بەلدەۋ كۇزەتشىدەن وتە بەرىپ, جەتتىم-اۋ دەگەن ساتتە قولعا ءتۇستى.   سۇم نەمە, ساربازدار كەپ قاماعاندا, ماقاۋداي جاق اشپادى جان ادامعا. توقىمى, تەرلىگىنەن تۇك شىقپادى, تىنتكىلەپ ون شاقتى ادام قاراعاندا.   سوندا دا توقتاتپادى بۇل ىستەرىن, تەكسەردى شەكەتۋ-ەر كۇمىستەرىن. سۇزگىلەپ اتتىڭ جالىن, قۇيرىعىن دا, شاپاننىڭ سوگىپ كوردى تىگىستەرىن.   موينىنا, قولتىعىنا, جامباسىنا, بالاعى, قول جۇگىرتتى جاعاسىنا. قاعازدى تاپتى اقىرى ەردى قاشاپ, تىعىپتى قاپتال مەن قاس اراسىنا.   وسىلاي مۇسا جازعان حات تابىلدى, بار سىرى, ابىرويى اقتارىلدى. جازىپتى  كەنەگە ول قارسى ەكەنىن, مۇنى ەندى دوس تا ءبىلدى, جات تا ءبىلدى.   «ساربازدار ءجۇر كەنەدەن قورىققاننان, الدانعان, كوبى اڭداماي كونىپ قالعان. شابۋىل جاساسا ەگەر اسكەر كەلىپ, باس تارتار ءبارى الداعى جورىقتاردان»   دەپ مۇسا اسكەردىڭ دە سانىن جازعان, جان ەتىپ كورسەتىپتى ءبارىن دە ازعان. ايتىپتى قارۋ-جاراق تۇرلەرىن دە, قىسقاسى-جانسىز بولعان, ارىزدانعان.   بۇل كۇندە سەنۋ قيىن جولداسىڭا, ۇيمەلەر سەنە قالساڭ, سور باسىڭا. مۇسانى ساتىپ كەتكەن, قاھارلانىپ, شاقىردى كەنەسارى ورداسىنا.   مۇسا دا ءبىلدى نەگە شاقىرعانىن, قاعىنىپ, قارا باسىپ, انت ۇرعانىن. اياعى ايارلىقتىڭ اسپاننان كەپ, قاراڭىز توگىلگەلى قان تۇرعانىن. شورماننىڭ اۋىلىنا قاۋىپ ءتوندى, مۇساسى ءبىر قاسىرەت تاۋىپ بەردى. كەشىرىم سۇراۋعا دا باتا الماعان, كەنە دە ساتقىندارعا جاۋىقتى ەندى.   قان جۇتىپ, قالعالى تۇر سورلاپ ەرى, سوندا دا ايتپاقشى نە قولداپ ەلى؟! مەزگىلسىز ولگەن كەشە شورمان ءبيدىڭ سەيىلىپ قايعىسى دا بولماپ ەدى.   ساتقىندىق! ەمەس جازىپ-جاڭىلعانى, جاعىنىپ وتارشىعا نە قىلعانى؟! مۇسامەن بىرگە بارسا, ولەتىندەي, قاسىنا ەرەتىن جان تابىلمادى.   داۋرەن-اي, ءبىر-اق ساتتە باستان اۋدى, تۋىستار ارنەنى ايتىپ بوپسالاۋلى. شورماننىڭ بايبىشەسى ۇلكەن ۇلى – مۇسانىڭ قاسىنا ەرتتى قاسقاراۋدى... ايارلىق جاساعاندى ادام دەي مە؟! قارسى العان كەنەسارى ادامدارى قامادى ەكەۋىن دە قاراڭعى ۇيگە.   ولىمگە كەسىلگەندەر جاتقان مۇندا, جولىقتى اۋىر قايعى, باتپان مۇڭعا. كورمەيدى كۇن شىققانىن, اي تۋعانىن, بىلمەيدى قانشا تاڭنىڭ اتقانىن دا. قۇسادان ولەتۇعىن شىعار تەگى, مي شاققان سانسىز ويدىڭ قاتپارىندا.   پارشالاپ ءۇمىتىڭدى ۇككەن زامان, جەتىپ ءبىر ويدىڭ ءتۇبىن تۇپتەر مە ادام؟! سانايدى ءار مينۋتتى, ءار ساعاتتى, قاشاندا ولىمنەن دە كۇتكەن جامان.   تيتىقتاپ ءبىتتى توسىپ حاباردى دا, بىلمەيدى قانشا جاتتى قاراڭعىدا. كۇزەتشى ءجۇزى سۋىق, كوزبەن اتىپ, اپاردى مۇنى ءبىر كۇن حان الدىنا.   حان كەنە امانداستى, تۇنىق ءۇنى, قاھارسىز, تۇرەگەلدى, ءجۇزى جىلى. ءبىر ءۇمىت جىلت ەتكەندەي, مۇسا مىرزا ويلايتىن جوق دەپ جانعا ىزگىلىگى.   – ساتقىندىق – اۋىر قىلمىس ۇعىنعانعا, تىرەلىپ تۇرسىڭ, مۇسا, بۇگىن جارعا. تاپتادىڭ نەگە سونشا ەل ماقساتىن, ومىردە شىندىقتى ايتقان كۇنىڭ بار ما؟!   – سول جاردان مەيلى بۇگىن قۇلاسام دا, وزىمنەن – ۇناماسام, ۇناسام دا! وتىرىك جەتەلەيدى ۇياتقا ەلدى, شىندىقتى ايتامىن نە سۇراساڭ دا!   بەرمەيدى ەركىندىكتى «ءما!» دەپ ەشكىم, سوڭىنان قۋىپ ءجۇرمىز سان ەلەستىڭ. قالايمىن ءوز الدىنا ەل بولۋدى, تىلەككە قارسى شىققان جان ەمەسپىن.   كوپ جايدى ۇيرەتكەندەي ءومىر ماعان, بولعان جوق ەلىم قۇتسىز, ءتورىم جامان. اق تۋىن ابىلايدىڭ ۇستار ەدىم, دەگەنمەن, ءار نارسەگە كوڭىل الاڭ.   كوڭىلدىڭ, بىرىنشىدەن, الاڭدىعى – قوسىلىپ جاتقان ەلدىڭ شاباندىعى! نايزامەن زەڭبىرەككە قارسى شىعىپ, جاپ-جارىق ەتۋ قيىن قاراڭعىنى.   سوندىقتان جورىققا بۇل سەنە المادىم, سوڭىڭنان قارۋ الىپ, ەرە المادىم. «مەن سەندىك» دەپ ولاردى سەندىرمەك بوپ, «جاقپىن» دەپ ءارى, تاقسىر, سەنى الدادىم.   – دەي المان سەنى ەندى دوس كورەمىن, الايدا, ناندىم ساعان, ەسكەرەمىن! سۇيەمىن اقيقاتتى, اقتارىلدىڭ, تۇتقىننان بوساتايىن, نە ىستەر ەدىڭ؟!   – باقىتقا جەتكەنىم عوي وندا مەنىڭ, ۇشىعى كورىنبەيدى ول دامەنىڭ... بوستاندىق سىيلاساڭىز بۇگىن ماعان, و, تاقسىر, ولە-ولگەنشە قولدار ەدىم!   – سەندىردىڭ, ايتتىڭ ءىستىڭ سەبەبى نە, ءوزىڭ ءبىل, كەلگەن جانسىڭ كەمەلىڭە! – دەدى حان. مۇسا بولسا وكىندى ەندى حان كەنە راقىمسىز دەگەنىنە.   تىنىستاپ, كەڭ دالادا ءتوسىن كەردى, «تۇسىنبەي عايباتتاپپىن ەسىل ەردى», – دەپ ىشتەي سوتتاپ, سىباپ ءوزىن ءبىراز, بەتكە الىپ حان ورداسىن كوشىردى ەلدى... سەرىكباي وسپانوۆ. قوستاناي.