بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ەل تىزگىنىن ۇستايتىن ازاماتتى تاڭداۋدا ءوز قالاۋىن بىلدىرەتىن مەزگىلى دە كۇن سايىن جاقىنداپ كەلەدى. ءساۋىردىڭ 26-سىنا بەلگىلەنگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋى جاقىنداعان سايىن جۇرتشىلىقتىڭ سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىستارى مەن سايلاۋ وتكىزۋگە دايىندىققا كوز تىگىپ, ەلەڭدەپ وتىرعانى انىق.
ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ءلاززات سۇلەيمەنگە جولىعىپ, وعان بىرنەشە ساۋال قويعان بولاتىن.
– ءلاززات جاڭىلىسقىزى, قازىر قازاقستاندىقتار تۇگىل, الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ ەلدە وتەتىن سايلاۋعا نازارىن تىكتەپ وتىرعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. جالپى, پرەزيدەنتتىككە كانديداتتارعا قويىلاتىن شارتتار مەن قۇقىقتىڭ بىردەي بولۋى زاڭدا ايقىن كورسەتىلگەن. الايدا, ەگەر دە, ۇمىتكەرلەردىڭ ءوزى, نەمەسە ونىڭ سەنىمدى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى زاڭ نورمالارىن ساقتاماي قالسا, وسك قانداي قادامدارعا بارادى؟
– زاڭ بۇزىلعان جاعدايدا, ەگەر ول دالەلدەنىپ جاتسا, وسك شارا قولدانۋى ءتيىس. كانديداتتى ۇسىنۋ ەرەجەلەرى بۇزىلسا, تىركەلۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتار تاپسىرىلماسا, كانديدات كونستيتۋتسيا قويعان زاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەسە نەمەسە ول سايلاۋالدى ۇگىت ناۋقانىندا ءوز لاۋازىمىن اسىرا پايدالانسا, ۇگىتكە تىيىم سالىنعان كۇنى تىنىشتىقتى بۇزسا نەمەسە سوتتىڭ شەشىمىمەن كانديداتتىڭ, بولماسا ونىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامىنىڭ وزگە ۇمىتكەردىڭ ار-نامىسى, قادىر-قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرگەنى انىقتالسا, سونداي-اق, سايلاۋشىلاردى ساتىپ الۋ فاكتىلەرى ورىن العاندىعى سوت شەشىمىمەن دالەلدەنگەن جاعدايدا كانديداتتى تىركەۋدەن باس تارتۋمەن قاتار, وسك-نىڭ تىركەۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ كۇشىن جويۋعا قۇقىعى بار. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭىنا سايكەس كانديداتتىڭ نەمەسە ونىڭ جۇبايىنىڭ دەكلاراتسيادا كورسەتىلگەن تابىسى مەن مۇلكى تۋرالى دەرەكتەردىڭ دۇرىس ەمەستىگى انىقتالعان جاعدايدا, وسك كانديداتتى تىركەۋ تۋرالى شەشىمنىڭ كۇشىن جويادى.
– قازىرگى ۋاقىتتا سايلاۋالدى ۇگىت قىزا تۇسۋدە. جەر-جەردە سايلاۋ ۋچەسكەلەرى قۇرىلدى, ال ولاردىڭ جابدىقتالۋى, جۇمىستارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى قالاي جۇرگىزىلۋدە؟ ەلەكتورات سايلاۋعا قاتىستى وزىنە قاجەت اقپاراتتاردى قالاي الادى؟ وسى جاعىن ايتا وتىرساڭىز.
– ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ ناۋقانى تۋرالى اقپاراتتى حالىقتىڭ نازارىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستاردى اتقارىپ جاتىر. ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى, ولاردىڭ سايلاۋشىلار تىزىمىنەن تابىلۋى ءۇشىن ءوز تاراپىنان قانداي قادامدار جاساۋ كەرەكتىگى تۋراسىندا تۋىندايتىن ساۋالدارعا باق ارقىلى جاۋاپتار بەرىلۋدە. وسىنداي وزەكتى اقپاراتتى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى باق ۇزبەي جاريا ەتىپ جاتىر. قازىر بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكارالارىن ناقتىلاپ, ولاردا قانشا ادام داۋىس بەرەتىنىن انىقتاپ, باق-تا جاريا ەتتى. سونىمەن قاتار, اكىمدەر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, حالىقتىڭ داۋىس بەرۋىنە نەعۇرلىم قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان ماسەلەلەردى شەشۋدە.
سايلاۋعا 20 كۇن قالعاندا, ياعني 5 ءساۋىر كۇنى ەلىمىزدەگى بارلىق اۋدان مەن قالا اكىمدەرى ءار ۋچاسكەدەگى سايلاۋشىلار ءتىزىمىن رەسمي تۇردە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنا تاپسىرادى, 10 ساۋىردەن باستاپ سايلاۋشىلاردىڭ ءتىزىمى ۋچاسكەدە ءىلىنىپ تۇرۋى ءتيىس. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ ءوز ۋچاسكەلەرىنە بارىپ, وزدەرىنىڭ تىزىمدە بار ەكەنىن انىقتاپ, قاجەت بولسا, ناقتىلاپ, سايلاۋ كۇنى «مەن نەگە تىزىمدە جوقپىن؟» دەپ شىعاتىن داۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىن ەسكە سالۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن.
– ول ءۇشىن قانداي قۇجاتتار قاجەت؟
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سايلاۋشىنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن ءتورت قۇجات بار. ولار: رەسپۋبليكا ازاماتىنىڭ پاسپورتى, ازاماتتىڭ جەكە كۋالىگى, ۋاقىتشا جەكە كۋالىك جانە اسكەري بيلەت. ەگەر تىزىمنەن تابىلماي جاتسا, سايلاۋشىلار حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنان الىنعان مەكەنجايى جونىندەگى انىقتامانى, بولماسا «ءۇي كىتابىن» الىپ بارسا دا سايلاۋ كوميسسيالارى نازارعا الاتىن بولادى. تىزىمگە ەنىپ, وزدەرىنىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرىپ, بەلسەندى داۋىس بەرۋ قۇقىعىنىڭ ارقاسىندا ءوز تاڭداۋىن جاساۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بورىشى. سەبەبى, كىم دە كىم ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىن سايلاۋ جاي عانا قاتارداعى ماسەلە ەمەس قوي.
– كەيدە تىركەلگەن جەرىڭدە داۋىس بەرە الماۋىڭ مۇمكىن عوي. داۋىس بەرەتىن كۇنى باسقا جەردە, اۋرۋحاندا, ءتىپتى, جولدا, باسقا ءبىر ەلدى مەكەندە بولۋىڭ دا عاجاپ ەمەس. ونداي جاعدايدا ازامات قالاي داۋىس بەرەدى؟
– ارينە, سايلاۋ قارساڭىندا دا مۇنداي جاعدايلاردىڭ بولاتىنى انىق. مىسالى, الماتىدا تىركەلىپ, استانادا قىزمەت اتقارىپ جاتقان, تىركەۋدەن شىقپاعاندار, تۇرعىلىقتى جەرىنەن قالالارعا بارىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار دا از ەمەس. سايلاۋعا 30 كۇن قالعانعا دەيىنگى مەرزىمدە ولاردىڭ اكىمدىكتەرگە بارىپ تىزىمگە قوسىلۋىنا بولار ەدى. ال قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي جاعدايلاردا زاڭ بويىنشا سايلاۋشىنىڭ ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى كوزدەلگەن. سايلاۋشى ءوزى تىركەلگەن جەرى بويىنشا سايلاۋ ۋچاسكەسىنە تولقۇجاتىن الىپ بارىپ, اتالعان كۋالىكتى الاتىن بولسا, وندا ول قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە داۋىس بەرە الادى. بۇل جەردە ازاماتتىڭ جەكە باسىنىڭ بەلسەندىلىگى قاجەت دەپ ايتقىم كەلەدى.
– داۋىس بەرۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟ قاعاز بيۋللەتەنگە بەلگى سوعىلا ما, الدە ەلەكتروندى جۇيە پايدالانىلا ما؟
– داۋىس بەرۋ ءداستۇرلى تۇردە بيۋللەتەنگە, سايلاۋشىنىڭ ءوزى تاڭداعان كانديداتتىڭ اتى-ءجونىنىڭ تۇسىنا بەلگى سوعۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
– وسك مالىمەتتەرىنەن ءبىلىپ جاتىرمىز, سايلاۋعا كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردان, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن بايقاۋشىلار قاتىسۋعا نيەتتەرىن تانىتىپتى. بايقاۋشىلاردىڭ قاي جەردە, قانداي ۋچاسكەدە, قاي وبلىستا نەمەسە قالادا سايلاۋ بارىسىن بايقاۋعا قاتىساتىنىن كىم انىقتايدى؟ وسك ما, الدە بايقاۋشىنىڭ ءوزى مە؟
– بايقاۋشىلاردىڭ سايلاۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگى زاڭدا قاراستىرىلعان. ولاردىڭ سايلاۋ ۇدەرىسىن بايقاۋعا, ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋگە, ءتىپتى, بەينە-دىبىس جازبالارىن جازۋعا دا قۇقىعى بار. بۇل – سايلاۋدىڭ اشىقتىعىن, ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى. سايلاۋعا شەت مەملەكەتتەردىڭ جانە ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى بايقاۋشى بولا الادى. وتاندىق بايقاۋشىلار قاتارىنا ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى, كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى كىرە الادى. بايقاۋشىلاردىڭ سايلاۋ كوميسسيالارىنان قۇجات الۋى قاجەت ەمەس, ءار پارتيا, قوعامدىق بىرلەستىك ءوز وكىلىن قاي ۋچاسكەگە جىبەرەتىنىن ءوزى شەشەدى, تەك ءاربىر ۋچاسكەدە ءبىر ۇيىمنان ءبىر بايقاۋشى قاتىسۋى ءتيىس. بايقاۋشىلار سايلاۋ ۇدەرىسىنە ەش كەدەرگى كەلتىرمەي, سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى ساقتاۋعا مىندەتتى. سونداي-اق, ونىڭ بايقاۋشى رەتىندە پارتيانىڭ ءمورى باسىلعان رۇقساتى جانە جەكە تولقۇجاتى بولۋى ءتيىس.
شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن بايقاۋشىلار دا قاي جەردە بايقاۋ جۇرگىزەتىنىن وزدەرى شەشەدى. بىراق ولار سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن ورتسايلاۋكومدا ارنايى تىركەلىپ, بايقاۋشى كۋالىگىن يەلەنىپ بارىپ قىزمەتىنە كىرىسۋى ءتيىس.
– زاڭعا سايكەس سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىستارىنا مەملەكەتتەن جانە كانديداتتىڭ جەكە قورىنان بولىنەتىن قاراجات قاراستىرىلعان عوي, ونىڭ شەگى دە بەلگىلى. وسى رەتتە جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ ەسەبى قالاي جۇرەدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
– ءيا, كانديداتتىڭ ۇگىت جۇمىستارىن ەكى كوزدەن قارجىلاندىرۋ بەلگىلەنگەن. وسى ەكى كوزدەن تۇسكەن ءاربىر تيىننىڭ قايدا, قالاي جۇمسالعانى تۋرالى ناقتى, تياناقتى ەسەپ جۇرگىزىلەدى. قاراجاتتى زاڭدا بەلگىلەنگەن شەگىنەن ارتىق جۇمساۋ زاڭدى ورەسكەل بۇزۋ بولىپ تابىلادى, كانديداتتى ۇمىتكەرلىكتەن الىپ تاستاۋعا نەگىز بولاتىن باستى ولشەمدەردىڭ ءبىرى – وسى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا بارلىق قاراجاتتىڭ قالاي جۇمسالعاندىعى جونىندە ەسەپ بەرىلەدى, ول باق ارقىلى جاريا ەتىلەدى.
– شەتەلدەردە پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار تەلەارنالار ارقىلى ساياسي پىكىرتالاستار وتكىزىپ, ارقايسىسى ءوز تۇعىرنامالارىن قورعاپ جاتادى. ءبىزدىڭ ەلدەگى سايلاۋدا دا وسىنداي پىكىرتالاس وتە مە؟
– پراكتيكادا, جالپى الەمدىك سايلاۋ ۇدەرىستەرىندە سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ساياسي پىكىرتالاستاردىڭ بولۋى زاڭدى قۇبىلىس ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. ول – سايلاۋالدى ۇگىت جۇرگىزۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى. پارلامەنتتىك سايلاۋدا پىكىرتالاستاردى ورتسايلاۋكوم وتكىزەدى. ال پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا مۇنداي مىندەت جوق, ەگەر كانديداتتار وتكىزەمىز دەپ قاراجاتىن تولەپ جاتسا, زاڭ شەكتەۋ قويمايدى. الايدا, سايلاۋالدى ۇگىتتى قالاي جۇرگىزۋدى, وندا قانداي ادىستەردى قولدانۋدى وسك ەمەس, ءار ۇمىتكەردىڭ سايلاۋالدى شتابتارى ايقىندايدى.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سايلاۋ وتكىزۋ تاريحىندا ۇگىت اياقتالىپ, تىنىشتىق ۋاقىتى كەزىندە ۇگىت جۇرگىزۋ بولىپ كورگەن جوق. الايدا, وسىنداي جاعداي ورىن الىپ قالسا نە بولادى؟
– سايلاۋ ناۋقاندارىندا ەلەكتوراتتىڭ, سايلاۋعا قاتىسۋشى ساياسي كۇشتەردىڭ ۇگىت جۇمىسىندا ناۋقان سايىن ساياسي مادەنيەتتىڭ, باسەكەلەستىكتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. ال ەگەر, ءسىز ايتىپ وتىرعان جاعداي ورىن الىپ جاتسا, بۇل زاڭدى ورەسكەل بۇزۋشىلىق بولىپ تابىلىپ, ءتيىستى شارالار قولدانىلۋى ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».