* مەملەكەتتىك ماسەلە
كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەس – ول ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن قوسىمشا «قورەك» ىزدەستىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونى ساۋىقتىرۋ مىندەتتەرىن شەشۋدەگى مەملەكەت قابىلدايتىن بۇتىندەي ءبىر شارالار كەشەنى. ەكونوميكاعا «كولەڭكەدەن» تەك قانا زاڭدى قاتاڭداتۋ جانە سانكتسيالار ارقىلى قارجى تارتۋعا تالپىنىس جاساۋ سىڭارجاق قادام بولاتىندىقتان, مەملەكەت ىنتالاندىرۋشى تاسىلدەر قولدانادى. راقىمشىلىق جاساۋ مەن جاريا ەتۋ وسىنداي شارالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ەگەر راقىمشىلىق جاساۋ ۇعىمى بەلگىلى ءبىر زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتۋدى بىلدىرسە, جاريا ەتۋ قىلمىسسىزداندىرۋ ماقساتىندا زاڭدىق كۇشىنە ەنگىزۋدى جانە رەسمي تانۋدى بىلدىرەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ قىسقا مەرزىمى ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى كاپيتالدى ەكونوميكاعا تارتۋدا باي تاجىريبەگە يە بولدى. جاريا ەتۋدىڭ نەگىزگى مىندەتى اركەزدە دە ەكونوميكاعا كولەڭكەلى كاپيتالدى تارتۋ جانە م ۇلىكتى زاڭداستىرۋ بولىپ كەلدى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى.
وسىلايشا, نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋگە بايلانىستى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا قازاقستاندا ولارعا دەگەن قۇقىقتار تىركەلمەگەن م ۇلىكتىڭ ۇلكەن كولەمى جيناقتالدى. وسىعان بايلانىستى م ۇلىكتى جاريا ەتۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. وسىلايشا, كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردىڭ ىدىراۋىنان كەيىن جەرگە يە بولعان شارۋالاردا ول كەزدەرى وزدەرىنە پاي رەتىندە تيگەن تەحنيكانى, جەر تەلىمىن زاڭداستىرىپ الۋعا اقشا دا, زاڭدى دايىندىق تا بولعان جوق.
2006-2007 جىلدارى جۇرگىزىلگەن جاريا ەتۋ حالىقتىڭ قالىڭ توپتارىنا باعدارلاندى.
ال, 2014 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە باستالعان جاريا ەتۋ مەملەكەت العا قويعان بىرنەشە ماقساتتاردى كوزدەيدى.
وسىلايشا, ەل اۋماعىندا ورنالاسقان م ۇلىككە يە بولۋ قۇقىعىن زاڭداستىرۋ ءبىرىنشى مىندەت بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەت قولايلى الەۋمەتتىك احۋالعا جاعداي جاساپ, تىركەلگەن م ۇلىك بانكتەردە جانە باسقا جاعدايلاردا كەپىلگە قويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىكتەن حالىققا ايتارلىقتاي كومەك كورسەتەدى.
ەكىنشى مىندەت زاڭدى اينالىمنان شىعارىلعان اقشالاي قارجىنى ەكونوميكاعا تارتۋ بولىپ تابىلادى.
ءۇشىنشى – جاپپاي دەكلاراتسيالاۋعا دايىنداۋ جانە شەتەلدەردە مۇلكى بار سالىق تولەۋشىلەردى ەسەپكە الۋ.
بۇگىندە ءجۇرىپ جاتقان جاريا ەتۋدىڭ باستى ماقساتى – ول ولارعا ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا ينۆەستور بولۋ جانە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن بەرە وتىرىپ, حالىقتىڭ جاسىرىن اكتيۆتەرىن ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋ.
جاريا ەتۋدىڭ ءۇشىنشى تولقىنىن جۇرگىزۋ بارىسىندا بۇرىنعى ءدال وسىنداي اكتسيالاردىڭ تاجىريبەلەرى, سول سياقتى, وزگە ەلدەردە جاريا ەتۋدى جۇرگىزۋدىڭ وزىق مىسالدارى ەسكەرىلەتىن بولادى.
الەمدىك تاجىريبەگە, ماسەلەن, يتاليالىق تاجىريبەگە سايكەس, جاريا ەتىلگەننەن كەيىنگى اقشانىڭ ءبىر بولىگى رەسمي تۇردە شەتەلگە كەتەدى.
يتالياداعى جاريا ەتۋدىڭ ەرەكشەلىگى سول, بۇل ۇلتتىڭ شەتەلدەردە وتە ۇلكەن دياسپورالارى بار, سونىمەن بىرگە, كوپتەگەن يتاليالىقتار قوس ازاماتتىق العان. ءىس جۇزىندە بۇل يتالياعا ءوز دياسپوراسى ارقىلى وزگە ەلدەردەن قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جاعداي تۋعىزدى.
قازىرگى كەزدە كۇشىندە تۇرعان زاڭنامالار ارقىلى مەملەكەت ينۆەستيتسيالاۋدىڭ تومەندەگىدەي قۇرالدارىن ۇسىنىپ وتىر. ماسەلەن, جاريا ەتۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ, كومپانيالاردىڭ, بانكتەردىڭ, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وبليگاتسيالارىن, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-تىڭ اكتيۆتەرىن, «حالىقتىق ءىرو» اكتسيالارىن ساتىپ الۋلارىنا بولادى.
بۇگىنگى كۇنى 140 ملرد.تەڭگەنىڭ سىرتىندا م ۇلىك جاريا ەتىلدى, ونىڭ ىشىندە 29 ملرد.تەڭگە اقشالاي قارجىلار بولىپ تابىلادى.
قازىرگى ساتتە قارجى مينيسترلىگى ۇلتتىق بانكپەن جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن بىرلەسىپ, جاريا ەتۋ سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق مەجەنى كەڭەيتۋ, سونداي-اق, اكتسيانىڭ تارتىمدىلىعىن ىنتالاندىرۋ جانە ارتتىرۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قابىلداۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدا.
ونىڭ سىرتىندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاريا ەتۋ سۋبەكتىلەرىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان زاڭسىز قۋدالاۋعا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا.
شەتەلدەردە ورنالاسقان م ۇلىكتى جاريا ەتۋ جاريا ەتۋ ءىس-شاراسىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ الىس شەتەلدەردە دە, سول سياقتى, جاقىن شەتەلدەردە دە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرىنىڭ بار ەكەنى ەش قۇپيا ەمەس. دەگەنمەن, جاپپاي دەكلاراتسيالاۋدى ەنگىزۋ قارساڭىندا ءبىز ءۇشىن شەتەلدەردەگى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ م ۇلىكتەرىنە قاتاڭ ەسەپ جۇرگىزۋ اسا قاجەت.
جاپپاي دەكلاراتسيالاۋدا ونداي م ۇلىكتەردى مىندەتتى تۇردە دەكلاراتسيالاۋ شاراسى قاراستىرىلاتىن بولادى. ول جاعدايدا جاريا ەتىلگەن م ۇلىكتەر بويىنشا ونىڭ قايدان شىققاندىعى تۋرالى بارلىق ماسەلەلەر ءىس جۇزىندە كۇن تارتىبىنەن الىنىپ تاستالادى. مۇنداي م ۇلىككە يە ادامدارعا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا, مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارىنىڭ دا سۋبەكتىلەرگە قاتىستى ەشقانداي ساۋالدارى تۋىندامايدى.
ال باسقا م ۇلىككە قاتىستى تابىستاردى الۋ كوزى تۋرالى ساۋالدار اشىق كۇيىندە قالا بەرمەك.
وسىعان بايلانىستى مەن بارلىق قازاقستاندىقتارعا اتالمىش اكتسيانىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ قالۋ جانە بۇدان ارعى جەردە وتانىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ, ءومىر سۇرۋگە كەڭەس بەرەمىن.
باقىت سۇلتانوۆ,
قارجى ءمينيسترى.