«قىمىزمۇرىندىق» قازاق حالقىنىڭ جايلاۋعا شىعىپ, بيە بايلاپ, العاش رەت قىمىز ىشكەندە جاسايتىن تويى. تويعا تۋعان-تۋىس, جەكجات-جۇراعات, كورشى-قولاڭنىڭ بارلىعى جينالادى. توي باستالعاندا قىمىزدان ءدام تاتۋعا ەڭ الدىمەن اۋىلداعى اقساقالدار قاۋىمى شاقىرىلادى. ولار جاڭا اشىعان قىمىزدىڭ ءدامىن تاتىپ كورگەننەن كەيىن, كورشى اۋىلدارعا دا ات شاپتىرىپ, كىسى جىبەرىپ ءوز اۋىلىنىڭ بال قىمىزىنىڭ ءدامىن كورىپ كەتۋدى ۇسىنادى. وسىلايشا, «قىمىزمۇرىندىق» تويى بىرنەشە كۇنگە جالعاسىپ كەتە بارادى. كوشپەندى قازاق ءوز تىرلىگىندە ءبىر ماۋسىمدا عانا ەمەس, جىل بويى بيە بايلاپ, قىمىز اشىتۋدىڭ سىرىن بىلگەن. قىمىزدى اتام زاماننان بەرى قاراي قارا سابادا ساقتايدى. سابا كوشپەندىلەردىڭ كەزىنەن قالعان ءبىر بەلگى دەسە دە بولادى. ونى جىلقى تەرىسىنەن تىگەدى. بىرىنشىدەن, سابادا اشىتىلعان قىمىزدىڭ ءدامى كەرەمەت بولسا, تاعى ءبىر ماڭىزدىسى كوشپەندى قازاق ءۇشىن ءارى-بەرى كوشى-قون كەزىندە وزىمەن الىپ جۇرۋگە وتە قولايلى. قىمىز ساقتالاتىن, بيە ساۋىلاتىن شەلەك, پىسپەك, شومىشتەر ءجيى ىستالىپ وتىرادى. ويتكەنى, بال تاتىعان بارقىت قىمىزدى تەمىر ىدىسقا قۇيىپ بەرە المايسىڭ.
– بيە ساۋ دەگەنىمىز وڭاي شارۋا ەمەس, بۇل ۇلكەن ونەر, ەپتىلىك قاجەت, – دەيدى بۇگىندە «بارقى» قىمىزىمەن سەمەيگە تانىمال «شوپتىقاق» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى ءداۋرەنبەك ايمانوۆ, – كەز كەلگەن ادام بيە ساۋىپ, قىمىز الا المايدى. ءبىر بيە مولشەرمەن ءبىر ليتر ءسۇت بەرەدى. جاس بيەلەر جارتى ليتر بەرۋى مۇمكىن. ساۋىنشى سونى ۋاقتىلى الىپ الۋى كەرەك. ايتپەگەن جاعدايدا بيە ءسۇتىن جىلدام تارتىپ الادى.
داۋرەنبەك ايمانوۆ بيە بايلاپ, قىمىز ءوندىرۋ جولىنا ءومىر بويى جيناعان تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا كەلدى. اۋىلدا ءوسكەن داۋرەنبەك اعا بالا كەزىنەن جىلقى ۇستاپ, اتا-اناسىنا قولقابىس جاساپ, ۇزاق ۋاقىت جۇمساپ دايىندايتىن قىمىز ءپىسۋدىڭ جايىن بىلەدى. ءوز شارۋاشىلىقتارىندا اكە-شەشەسى دە بيە بايلاپ, قىمىز ءوندىرگەن. داۋرەنبەك اعا ءبۇگىندە سول اتادان قالعان كاسىپتى جالعاستىرىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەنۋدە. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ول اسكەر قاتارىندا بولىپ, وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن وتەيدى. سودان سوڭ سەمەيگە كەلىپ, بىرنەشە جىل ءسۇت زاۋىتى مەن ەت كومبيناتىندا جۇمىس ىستەگەن. ءسويتىپ ءجۇرىپ 1994 جىلى جەكە كاسىپ اشۋدى ويلاپ, سارجالدان 50 جىلقى ساتىپ الادى. ال شارۋاشىلىققا قاجەتتى جەردى شوپتىقاق ستانساسى ماڭىنان الىپ, ونشاقتى بيە بايلاپ قىمىز وندىرە باستايدى.
– «جاقسى جەرگە قاق بىتەدى, ەر جىگىتكە باق بىتەدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار قازاقتا, – دەيدى داۋرەنبەك اعا, – شوپتىقاق ءبىزدىڭ باعىمىز بولدى. بۇگىنگى كۇنى ەكى جۇزدەي بيە بايلاپ وتىرمىز. كەلەشەكتە ساۋىندى بيەنىڭ سانىن ءتورت جۇزگە جەتكىزۋ ويىمىزدا بار. ءسويتىپ, قالاعا تاۋلىگىنە ءبىر توننادان ارتىق قىمىز اكەلمەكپىز. جۇمىس جاساپ جاتقانىمىزعا بيىل 21 جىل بولدى. حالىق ءبىزدى تانىپ العان. سوندىقتان دا قىمىز جاقسى وتەدى دەپ ايتۋعا بولادى. قالاعا تاڭ اتا جەتكىزىلگەن قىمىزىمىز ساعات ونعا دەيىن ءبىتىپ كەتەدى. كۇنىنە جارتى توننا «بارقى» قىمىزىن ساۋدالاپ وتىرمىز.
ايتا كەتۋ كەرەك, قىمىز قازاقتاردىڭ, ءتىپتى كۇللى كوشپەندىلەردىڭ سۇيىكتى اسى. ونىڭ ەمدىك, شيپالىق قاسيەتتەرى مول. ەڭ العاش رەت قىمىز ەمحاناسىن 1858 جىلى سامارادا نيكولاي پوستينوۆ دەگەن دارىگەر ۇيىمداستىرادى. قىمىزبەن ەمدەلۋگە وعان لەۆ تولستوي مەن انتون چەحوۆ كەلىپ, قاتارىنان بەس ايداي جاتىپ ەم-دوم الادى. كوشپەندى قازاق تا اۋىرىپ-سىرقاسا قىمىزعا ءجۇگىنگەن. اسىرەسە, وكپە-قولقاعا سۋىق تيگەندە قىمىزدىڭ ەمدىك شيپاسى مول. قىمىز يممۋنيتەتتى نىعايتۋمەن قاتار, اعزانى جاسارتادى.
– ادامدار بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا كەلىپ جاڭا ساۋىلعان بيە ءسۇتىن ءىشىپ تۇرادى. قالا سىرتىنداعى ارنايى ات قورامىزدا بيە ساۋىپ, قالاعا 15 مينۋتتا جەتكىزىپ وتىرماقپىز. ول جەردە ارنايى دارىگەر دە قىزمەت جاسايدى. انا ءسۇتى بولماسا, بالالارعا ساۋمال ىشكەن وتە پايدالى. ساۋمال ءىشىپ وسكەن بالا قورعاسىنداي اۋىر بولادى. كۇنىنە ءتورت رەت تاماقتاناردان جارتى ساعات بۇرىن ساۋمال ىشكەن وتە پايدالى, – دەيدى شارۋاشىلىق يەسى داۋرەنبەك ايمانوۆ.
شولدەگەندە قازاقتار وزگە دە تۇركىلەر سياقتى ايران, شۇبات, قىمىز, اشىعان كوجەنى پايدالانادى. قازاق دالاسىندا قىمىزدىڭ 40 ءتۇرى دايىندالعان ەكەن. ەڭ تانىمالدارى ۋىز قىمىز, جازعى, كۇزگى قىمىز, تۇنەمەل قىمىز, سارى قىمىز, دونەن قىمىز, بەستى قىمىز, اساۋ قىمىز, قىسىردىڭ قىمىزى, قورابال قىمىز, بال قىمىز, سىرگە جيار قىمىز. ارقايسىسىنىڭ دايىندالۋى دا, دەنساۋلىققا قاجەتتى ماڭىزدىلىعى دا وتە كەرەمەت. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قازىر باتىس ەۋروپادا قىمىز ءىشۋ جاقسىلاپ قولعا الىنىپتى. اسىرەسە, بۇرىن شاراپتان باس الماعان بەرلين مەن ميۋنحەندىكتەر سوڭعى كەزدە قىمىز ىشۋدە. قازاقستاندا حالقىمىزدىڭ وسى قاسيەتتى تاعامىن دايىنداۋشىلارعا مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قولداۋ, كورسەتىلەتىن كومەك بار. ناقتىراق ايتساق, قىمىز وندىرۋشىلەرگە تولەنەتىن سۋبسيديا. سۋبسيديا كولەمى وندىرىلگەن ءاربىر ليتر قىمىزعا 60 تەڭگەدەن دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. بۇل ءوندىرۋشىلەر ءۇشىن ءتيىمدى. ال تالاپ بويىنشا كەم دەگەندە 35 بيە بايلاعان ادام ونى ەمىن-ەركىن وتكىزە الادى دەۋگە بولادى. «شوپتىقاق» شارۋا قوجالىعى دا وتكەن جىلدان بەرى مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قولداۋدىڭ يگىلىگىن كورۋدە. ءبۇگىندە سۋبسيديا كومەگىمەن ەلەكتر جارىعىن, قىمىز قۇتىسى مەن ونىڭ سىرتىنا جاپسىرىلعان زاتبەلگىسىن اقتاپ وتىر.
– قازىر شارۋاشىلىقتا 400 بيە بار. ولارعا ارنايى ورىندار كەرەك. جابىق ورىنداردىڭ قۇرىلىسىن كەلەر جىلى باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق, ۇلكەن وندىرىستىك جەلدەتكىشتەر قويماقپىز. بيەلەر سالقىن جەردە تۇرسا, ءسۇتتى جاقسى بەرەدى. ايتپەسە ىستىق كۇن, شىبىن-شىركەي مازا بەرمەي, قانشا كۇشتەرى كەتەدى. تازا ءارى سالقىن قورا ىشىندە بولسا, وتە جاقسى, – دەيدى «شوپتىقاق» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى داۋرەنبەك ايمانوۆ. – سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قىمىزدى حالىق وتە جاقسى تۇتىنا باستادى. ءبىز دە حالىقتىڭ جاعدايىنا, مۇڭ-مۇقتاجىنا قاراپ, وندىرەتىن قىمىزىمىزدى الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان ازاماتتار مەن سوعىس ارداگەرلەرىنە, چەرنوبىل اپاتىنىڭ زارداپتارىن جويۋعا قاتىسقاندارعا, جۇرەك جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ادامدارعا جەڭىلدىكپەن بەرىپ وتىرمىز.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.