گريگورەۆكا, ەفرەموۆكا, زاريا, كراسنوارمەيكا, لۋگانسك, ميچۋرين, روجدەستۆەنكا, ولگينكا, چەرنورەتسك, چەرنوياركا, سىچەۆكا, روزوۆكا, نوۆوچەرنوياركا, نابەرەجنوە, بوگدانوۆكا, بەرەزوۆكا, زاوزەرنوە اتالاتىن اۋىلدارى بار پاۆلودار اۋدانىنىڭ اكىمدىگى وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان. اۋدان قاراماعىنا قازىر 40-تاي اۋىل قارايدى, بۇل كۇندەرى وسى اۋىلداردا 30 مىڭداي حالىق تۇرادى. ەندىگى ماسەلە نەدە؟ وسىعان كەلەيىك.
2009 جىلى 17 قاڭتاردا ءبىز «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «ايتايىن دەگەنىم...» ايدارىمەن «ورتالىعى جوق اۋدان» دەگەن شاعىن عانا ويسالار ماقالا جازدىق. سودان بەرى 7 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. پاۆلودار اۋدانى اكىمدىگى ءالى كۇنگە دەيىن وبلىس ورتالىعىندا, بىراق, اۋدان ورتالىعىن اۋىلعا كوشىرۋ جونىندە ازداعان بولسا دا قوزعالىس بايقالادى. كەڭەس وكىمەتى جىلدارى كەنجەكول اۋىلى پاۆلودار اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولدى. كەيىننەن اۋىلدى وبلىس ورتالىعىنا قوسىپ جىبەردى. كەزىندەگى باسشىلار اسىعىس وزگەرىس جاساماعاندا كەنجەكول اۋدانى بولىپ تۇرار ما ەدى. كەنجەكولدىڭ دە, مويىلدىنىڭ دا, لەنين اتىنداعى اۋىل, پاۆلودار اۋىلدارىنىڭ قالاعا قوسىلعان دەگەن اتى عانا, سونشالىقتى ءبىر وزگەرىس جاسالىپ, باسقا اۋىلداردان ارتىقشىلىق كورىپ وتىرعانى بايقالمايدى. ەكىنشىدەن, پاۆلودار اۋدانىنىڭ تۇرعاندارى – اۋىلدىقتار, ياعني اۋىلدا, ال, اۋدان اكىمدىگى باسشىلارى – قالادا, اۋداندىق اكىمدىك قۇرىلىمدارى وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان, قالادا قىزمەت ەتەدى.
ءبىر وبلىستا پاۆلودار قالاسى, پاۆلودار اۋدانى, پاۆلودار اۋىلى بار.
ءبىز 14 اقپان كۇنگى جازعان «اۋىل دا, مەكتەپ تە كراسنوارمەيكا اتىندا» دەگەن ويسالار ماقالامىزدا شاڭدى اۋىلىنىڭ تاريحىن بەكەر قوزعاعان جوقپىز. اۋىل, اۋدان ورتالىعىنىڭ اتتارى دۇرىستالۋ ءۇشىن ونوماستيكا ءتارتىبى بويىنشا تۇرعىندار جيىنى, ولاردىڭ پىكىرلەرى تىڭدالادى, داۋىستارى جينالادى, ورتاق داۋىس دەگەندەي, ءارى قىرۋار قۇجات قاجەت ەكەنىن دە بىلەمىز.
دەگەنمەن, ويسالار ۇسىنىستاردىڭ سوڭى ءبىر ناتيجەسىن بەرەر دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, ءومىر وزگەردى. ەلگە ەل قوسىلۋدا. قالا ىرگەسىندەگى اۋدان دەپ ورالمان اعايىندارىمىز, شالعايداعى اۋىلدارداعى وتباسىلارى ءبىرىن-ءبىرى ساعالاپ كەلىپ, جەر الىپ, ءۇي تۇرعىزۋدا. اۋداننىڭ جەرى دە, قۇسى دا, مالى دا جەتەدى. شارۋاشىلىقتارى بۇكىل وبلىستى قىسى-جازى كوكونىسپەن جانە كارتوپپەن قامتاماسىز ەتەدى. ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى, وبلىس ورتالىعىن كوكونىسپەن, كارتوپپەن اسىراپ وتىرعان اۋدان ورتالىعى اۋىلدا بولۋى كەرەك.
ەگەر اۋدان ورتالىعى, مىسالى, كراسنوارمەيكا اۋىلىنا كوشەتىن بولسا, بىرىنشىدەن, جۋىردا ءبىز جازعانداي, اۋىل ءوزىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى شاڭدىنى قايتارىپ الار ەدى. يا, بولماسا باسقا ماعىنالى اتاۋ تاڭدار ەدى. اۋىلدارىنا ەل تىرلىگىنە ساي قانداي اتاۋ بەرۋىن تۇرعىنداردىڭ وزدەرى ۇسىنادى. ەكىنشىدەن, اۋدان ورتالىعى وبلىس ورتالىعىنا جاقىن, ۇشىنشىدەن, ۇلكەن جولدىڭ ءۇستى, شارباقتى اۋدانى ارقىلى رەسەيدىڭ اۋداندارىنا باراتىن حالىقارالىق ماڭىزداعى جولعا جالعاسادى. اۋدان ورتالىعىنا اۋىلداردان كەلەتىن حالىق جولدىڭ قيىندىعىن كورمەيدى. اۆتوبۋستار دا ءارلى-بەرلى ءجۇرىپ جاتىر.
اۋدان اكىمدىگى بۇعان قۋانباساق, اۋدان ورتالىعىنىڭ كراسنوارمەيكا اۋىلىنا كوشۋىنە ەش قارسىلىعىمىز جوق. ءوزىڭىز كورگەندەي, جيىن-كەزدەسۋلەردىڭ دەنىن قازىردىڭ وزىندە سول جەردە وتكىزىپ ءجۇرمىز, دەيدى اۋدان اكىمى نۇرلان ءاۋتالىپوۆ.
راسىندا دا, نۇرلان قابىكەن ۇلى ايتقانداي, بۇل اۋدان حالقىنىڭ كراسنوارمەيكانىڭ اۋدان ورتالىعى بولاتىنىنا دايىن ەكەندىكتەرىن بىلدىرەدى. اۋىلدىڭ ءوزى, ورنالاسقان جەرى اۋدان ورتالىعى بولۋعا سۇرانىپ-اق تۇر. بۇل جەردە «قازاگرويننوۆاتسيا» اق قۇرامىنداعى ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى جانە كراسنوارمەيكا اتىنداعى اگروكوللەدج بار. كراسنوارمەيكا اتالاتىن مەكتەپتىڭ 400-دەي وقۋشىسى بار. كوللەدج ستۋدەنتتەرى جاتاقحانادا تۇرادى. كۇندىزگى جانە سىرتتاي وقيتىنداردى قوسقاندا 540 ستۋدەنت وقيدى. جاتاقحانادا 150 بالا تۇرادى. ولار مال دارىگەرى, اگرونوم, اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينا-تەحنيكالارىنىڭ مەحانيگى جانە بۇگىنگى تالاپقا ساي ءوز كاسىپتەرى باعىتىندا ينفورماتيكا, ەلەكتروندى تەحنيكالاردى مەڭگەرۋدە. ال, كراسنوارمەيكا اگروكوللەدجى, كراسنوارمەيكا اتىنداعى مەكتەپتىڭ اتاۋلارى بۇگىنگى كۇن ساياساتىنا ساي كەلمەيدى. بالالارىمىزعا ەلدىك ماقسات-مۇددە, پاتريوتتىق تاقىرىپتاردا تاربيە بەرۋ ءۇشىن مەكتەپتىڭ, كوللەدجدىڭ اتى-جوندەرىنىڭ ءمان-ماعىناسىن دۇرىستاپ بەرەيىك. ماڭگىلىك ەل, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, ەلباسى جولداۋلارىنان تۋىندايتىن وتانسۇيگىشتىك ماقسات, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى مەكتەپ, كوللەدج وقىتۋشىلارى مەن مۇعالىمدەرىن, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردى ويلاندىرماعانى ما, سوندا؟ اۋىلداعى مەكتەپتىڭ كراسنوارمەيكا اتالۋى وبلىستىق, اۋداندىق ءبىلىم باسقارمالارىنا مۇلدە وي سالماعانى ما؟
قازىر اۋىلدا مەشىت تە بوي كوتەردى. جاڭا پوشتا ءۇيى دە سالىندى. وسى زامان ۇلگىسىندەگى ەمحانا دا تۇرعىزىلدى. شاشتاراز, تىگىن تسەحتارى, 12 دۇكەن جۇمىس جاسايدى. 3 مىڭداي حالىق تۇرادى. جوعارىدا ءبىز جازىپ وتىرعان ينستيتۋت, كوللەدج, جاتاقحانا, باسقا دا ورىنداردىڭ ءبارى دە ناقتى جۇمىس ورىندارى, اۋىل تۇگەل جۇمىسپەن قامتىلعان. ءارى قالا دا جاقىن, بارىپ-كەلىپ قىزمەت جاسايتىنداردى قوسىڭىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دايىن تۇرعان اۋدان ورتالىعى. كوك قاقپالى, اۋلالارى تولى اعاش, اق شاڭقان ۇيلەرى بار اۋىلدىڭ ۇلكەن جول ۇستىندەگى كىرەبەرىسى كوڭىل كوتەرەدى. اعىلعان كولىك. تىنىمسىز تىرشىلىك. اۋدان ورتالىعىنىڭ كراسنوارمەيكاعا كوشۋى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, الەۋەتتىلىك, رۋحاني جاعىنان ءتيىمدى ەكەنىن ەسكەرىپ ۇكىمەت نازارىنا ۇسىنىپ, تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىش تىلەكتەرىنە نازار سالىپ, اۋداندىق اكىمدىكتى ەندى اۋىلعا كوشىرگەن ءجون دەپ ويلايمىز.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى, پاۆلودار اۋدانى.