ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز قاي جاعىنان العاندا دا ابدەن تولىسقان, كەڭ ارنالى, كوپ جانرلى ادەبيەت بولىپ قالىپتاسقان دەپ ەش قىمسىنباي, ەش ۇيالماي, تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. تەك قانا شەت تىلدەرگە, سونىڭ ىشىندە الەمدىك تىلدەرگە ءالى دە ءوز دارەجەسىندە اۋدارىلماي جۇرگەنى بولماسا, ەۋروپا مەن امەريكانىڭ, ازيانىڭ اتاقتى شىعارمالارىنان كەم تۇسپەيتىنى انىق. ءتىپتى, بۇرىنىراقتا تام-تۇمداپ اۋدارىلعان از عانا شىعارمالاردىڭ ءوزى-اق سىرتقى ەل وقىرماندارى مەن ادەبي سىنشىلارىن تامساندىرعانى بەلگىلى. دەمەك, قازىرگى قازاق ادەبيەتى – ناعىز كلاسسيكالىق تۋىندىلارى بار, تاريحى مەن ءداستۇرى باي رۋحانيات ەكەنى كۇمانسىز. ال, كلاسسيكالىق دۇنيەلەر بىردەن تۋا قويمايدى, ولار وزىنەن بۇرىنعى تاجىريبەگە سۇيەنەدى, سودان ۇلگى الادى جانە سول ءداستۇردى ءارى قاراي دامىتادى, جاڭعىرتادى. وسىنداي ۇدەرىستە ادەبيەتتى تەك قانا كلاسسيك جازۋشىلار جاسامايدى جانە كلاسسيكالىق شىعارمالار تەك ورتالىقتا عانا تۋىندامايدى. بۇل جەردە ادەبي-مادەني پروتسەسس كوپ قىرلى قۇبىلىس رەتىندە ورتالىقتاعى دا, شەتتەگى دە رۋحاني ورتانى قامتىپ, ونى قالىپتاستىرىپ, ۇنەمى تىعىز بايلانىستا بولاتىنىن ايتۋ كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر شىعارمالار ورتالىقتا دا, شەتتە دە تۋىنداپ جاتادى, بىراق ولاردىڭ جۇرتشىلىققا تانىلۋى ارقيلى بولادى, سول سەبەپتى بىرەۋى ەرتە, ەكىنشىسى كەشىرەك باعالانىپ جاتادى. سوعان قاراماستان ەكەۋى دە ادەبي ۇدەرىستى قامتاماسىز ەتەدى, ەكەۋى دە ادەبيەتتىڭ تاريحىنا قىزمەت ەتەدى, قوعامنىڭ مادەني-ەستەتيكالىق سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەدى.
وسىنداي جاعدايدى ادەبيەتتى زەرتتەيتىن عىلىمنان دا كورۋگە بولادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, زەرتتەۋشىلەر ولكەدە تۋىپ جاتقان دۇنيەلەرگە ايتارلىقتاي كوڭىل بولە بەرمەيدى. مۇنىڭ سەبەبى ءارتۇرلى, ونى تاراتىپ ايتۋ قاجەت ەمەس. جالپى, ادەبي ولكەتانۋ – ادەبيەتتانۋدىڭ وتە ماڭىزدى تارماعى. بۇل ورايدا ايتاتىن نارسە – ادەبي ولكەتانۋدىڭ ادەبيەت پەن ادەبيەتتانۋدىڭ وتە ماڭىزدى تارماعى ەكەندىگى. ادەبي ولكەتانۋدىڭ ادەبيەت پەن ادەبيەتتانۋدىڭ تاريحىن جان-جاقتى, تولىق زەرتتەۋ ءۇشىن پايداسى زور. وكىنىشكە قاراي, بىزدە بۇل سالا كەنجەلەپ قالعانىن مويىنداۋ كەرەك. راس, العاشقى تالپىنىستار مەن ىزدەنىستەر بار, ولار جاقسى ناتيجە دە بەردى. اسىرەسە, ءاسىلحان وسپان ۇلىنىڭ, قابيبوللا سىديىق ۇلىنىڭ, توقبولات ەڭسەگەن ۇلىنىڭ ءوز ولكەلەرىندە ءومىر سۇرگەن اقىندار تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرى قازاق ادەبي ولكەتانۋىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەس بولدى. وسى قاتاردا ادەبيەت تاريحى مەن ادەبي ولكەتانۋعا مول ەڭبەك ءسىڭىرىپ, بۇگىندە «ەرەسەك جىگىتتىڭ» (ز.احمەتوۆتىڭ ءسوزى) جاسىنا جەتىپ, وننان استام شاكىرتتەرىمەن بىرگە سەمەي مەن شىعىس قازاقستان ايماعىندا عۇمىر كەشكەن, بىراق ەسىمى ەلگە ونشا كەڭ تارالا قويماعان كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلار تۋرالى زەردەلى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن بەلگىلى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اراپ ەسپەنبەتوۆتى ىستىق ىقىلاسپەن اتاۋ ءلازىم.
اراپ ءسلام ۇلىنىڭ عىلىمي اۋقىمى كەڭ. ونىڭ نەگىزگى زەرتتەۋلەرى ادەبيەت تاريحى مەن تەكستولوگيا ماسەلەلەرىنە جانە جەكەلەگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. ءا دەگەندە ادەبي سىننان باستاعان ول بىرتە-بىرتە عىلىمي ماقالالار جازۋعا كىرىستى. كازگۋ-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسۋى اراپ ءۇشىن تەك قۋانىش ەمەس, ۇلكەن عىلىمي مەكتەپ بولدى. اتاقتى پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ شاكىرتى بولۋ بۇيىردى وعان. ال, بەيسەكەڭ «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان», ادەبيەتتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن شارشاماي زەرتتەپ, ادەبيەتتانۋدىڭ بىرنەشە سالاسىن قامتىعان عالىم بولاتىن. ول كىسى جاس اراپتى قيىن سۇرەنگە سالدى. ول كەزدە كلاسسيك اقىن دەپ مويىندالعانمەن الاش يدەياسىن قولداعان دەگەن «ايىبى» بار سۇلتانماحمۇتتىڭ ليريكاسىن زەرتتەۋدى تاپسىردى. ءسويتىپ ول بىردەن ۇلكەن پروبلەماسى بار تاقىرىپقا كىرىستى. ءوزىنىڭ ۇستازى قۇساپ اراپ تاقىرىبىن ناقتى دەرەكتەردى ىزدەۋدەن باستادى دا اسپيرانتۋرانىڭ ءبىرىنشى جىلىن بىتىرەر-بىتىرمەستەن بەيسەكەڭمەن بىرىگىپ, «سۇلتانماحمۇت» دەگەن كىتاپشا شىعارىپ, ال كەلەسى, 1974 جىلى, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ» دەگەن بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشتى قۇراستىرىپ, جارىققا شىعاردى.
ناعىز عىلىمي جۇمىس وسىنداي كورسەتكىشتەن باستالادى, ول كومپاس سياقتى, تەلەگەي-تەڭىز ەڭبەكتەردى تۇگەل قامتيدى, سونىڭ جالپى ناۋانىن بىلۋگە, ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەكتە قايسىسىن وقىپ, قايسىسىن كەيىنگە قالدىرۋدى جوسپارلاپ, جۇمىستى ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە زەرتتەۋدىڭ ورەسىن كوتەرەدى. مىنە, ۇلكەن عىلىمي جۇمىسىن وسىلاي باستاعان اراپ ەسپەنبەتوۆ سۇلتانماحمۇتتى تانۋ ىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسا الدى. ول وسى ۇلى اقىن تۋرالى وتە ءماندى ەڭبەكتەر جازدى, ول ەڭبەكتەر ءوزىنىڭ جاڭالىعىمەن ەرەكشەلەندى. ماسەلەن, «سۇلتانماحمۇتتىڭ بەلگىسىز پوەمالارى», نەمەسە «س.تورايعىروۆ پوەزياسىنىڭ تەكستولوگياسى جايلى ويلار» دەگەن زەرتتەۋلەرى سول تۇستاعى ادەبيەتتانۋدا جاڭا ءسوز, جاڭا كوزقاراس بولدى. سونداي-اق, اراپ 1992 جىلى جارىق كورگەن «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ» اتتى مونوگرافياسىندا اقىننىڭ بەيمالىم بولىپ كەلگەن بىرنەشە شىعارماسىن تاۋىپ, تالداپ جانە العاش رەت جاريالاپ, ۇلكەن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. وسى ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانى» دەگەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازىپ, 1993 جىلى قورعادى. سول جىلى ەكى بىردەي پروفەسسور – بەيبىت مامىراەۆپەن جانە قۇلبەك ەرگوبەكوۆپەن قوسىلىپ, سۇلتانماحمۇتتىڭ 2 تومدىق شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق جيناعىن قۇراستىرىپ, «عىلىم» باسپاسىنان جارىققا شىعاردى. ءسويتىپ, اراپ ەسپەنبەتوۆ ۇستازى ۇسىنعان تاقىرىپتى تىنباي قازبالاپ, كوپ ىزدەنىپ ءجۇرىپ, ۇلكەن ءىس تىندىردى, سۇلتانماحمۇتتانۋدى جاڭا بەلەسكە كوتەردى, ءوزى دە بيىككە كوتەرىلدى. عالىم ءۇشىن وسىدان ارتىق قۋانىش بولا ما؟
اراپ ءسلام ۇلى مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق. تاۋ-تاستى كەزىپ, كەن ىزدەگەن گەولوگ, جەردى قوپارىپ ەسكى ارتەفاكتىنى ىزدەگەن ارحەولوگ سياقتى ارحيۆتەرگە ءۇڭىلىپ, ادەبيەتشىلەر قاۋىمى كوپ بىلە بەرمەيتىن كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلارعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى تاۋىپ, جاريالاپ, ادەبيەت تاريحىن بايىتۋعا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. تاۋەلسىزدىككە قول جەتىپ الاش ارىستارىن اقتاعاننان كەيىن كوبىمىز شاكارىمنىڭ ولەڭدەرىن, پوەمالارىن جاريا ەتىلگەننەن كەيىن جاپا-تارماعاي زەرتتەۋگە كىرىستىك. بىلەتىنىمىزدەن بىلمەيتىنىمىز كوبىرەك ەدى. وسى تۇستا اراپ اسپاي-ساسپاي, ەسكى ادەتىنە باسىپ, ارحيۆتەرگە تاعى دا باس سۇقتى. وسىنىڭ ارقاسىندا الاش قايراتكەرلەرىنە قاتىستى قىزىق تا ماڭىزدى دەرەكتەر, اقپاراتتار تاۋىپ, ولاردى زەردەلەپ, ماقالالار جازدى, ءوزىنىڭ وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. اسىرەسە, شاكارىمگە بايلانىستى, ونىڭ ءوزى مەن شەجىرەسى تۋرالى, شىعارمالارى جايىندا تابىلعان دەرەكتەر وتە قۇندى بوپ, شاكارىمتانۋعا ۇلكەن ولجا اكەلدى. ولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن عانا اتاپ كورەيىك: «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ باسقارماسىنا ءوتىنىش», «سىن ءھام سىناۋدى سىناۋ» دەگەن شاكارىمنىڭ ەكى ماقالاسىن جاريالاپ, تالداعانى ايان.
جالپى, شاكارىمگە قاتىستى دەرەكتەردەن ونىڭ رۋحاني-مادەني ورتاسى, فيلوسوف اقىننىڭ باسقا قايراتكەرلەرمەن قارىم-قاتىناسى, ت.ب. ماسەلەلەر جايىندا مول ماعلۇمات الۋعا بولادى. ايتالىق, شاكارىمگە دەگەن ءاليحاننىڭ, جۇسىپبەك پەن مۇحتاردىڭ, سۇلتانماحمۇتتىڭ ىقىلاس-ءىلتيپاتى, اباي-شاكارىم-مۇحتار ارالارىنداعى ادامي, رۋحاني بايلانىس – وسىنىڭ ءبارى ادەبيەت تاريحى ءۇشىن ءماندى دە ماڭىزدى فاكتورلار.
اراپ ەسپەنبەتوۆتىڭ عالىم رەتىندەگى باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ دەرەكتانۋشىلىق قاسيەتى. ول دەرەكسىز سويلەمەيدى دە, جازبايدى دا. وسى تۇرعىدان العاندا, اراپ جاريالاعان ماتىندەرگە تولىق سەنۋگە بولادى. ونىڭ دەرەكتىلىك ءپرينتسيپى ادەبيەتتانۋدىڭ اسا ماڭىزدى, وزەكتى سالاسى تەكستولوگيا ء(ماتىنتانۋ) عىلىمىن ءبىرىنشى ورىنعا قويدىرادى. سول سەبەپتى اراپ قاي اۆتوردىڭ تۋىندىسىن ءسوز ەتسە دە, الدىمەن تەكستولوگيا ماسەلەسىنە كوڭىل بولەدى. «شاكارىم پوەزياسىنىڭ تەكستولوگياسى حاقىندا», «ەكى ماقالا حاقىندا», «سىن توركىنىن ىزدەسەك» دەگەن ماقالالار سوزىمىزگە دالەل.
اباي ەلىندە تۋىپ, ابايدى جاستايىنان وقىپ-ءبىلىپ وسكەن اراپتىڭ اباي تۋرالى جازباۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل تاقىرىپقا ول بىرنەشە ماقالا جاريالادى. اتىن ايتار بولساق: «ابايتانۋدىڭ العاشقى قارلىعاشى», «ابايدىڭ تۋعان كۇنىن شاتاستىرمايىق», «الاش ارىستارىنىڭ ابايتانۋعا قوسقان ۇلەسى», «اباي وقىعان كىتاپحانا», ت.ت. ابايدى ارنايى زەرتتەگەن عالىمدار تۋرالى دا جازىپ, ابايتانۋدىڭ ماسەلەلەرىن قاراستىرادى ء(ابىش جيرەنشين, قايىم مۇحامەتقانوۆ). وسى ماقالالاردا دا اراپ ءوزىن ءماتىندى زەرتتەۋشى, تەكستولوگ ەكەنىن سەزدىرىپ وتىرادى.
ءوزىنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارى بويىنشا قۇندى ەڭبەكتەر جازىپ, ناعىز عالىمدىق بيىككە كوتەرىلگەن اراپ ءسلام ۇلى زەرتتەۋشىلىك نازارىن ەندى ادەبي ولكەتانۋعا بۇرادى, ءسويتىپ ۇلكەن ادەبيەت تاريحى مەن ادەبيەتتانۋدا ءالى دە ەلەۋسىز جاتقان پروبلەمالاردى, دالىرەك ايتقاندا – ورتالىقتان جىراق ولكەلەردە ءومىر ءسۇرىپ, كوركەم شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانعان ادامداردىڭ تاعدىرى مەن قولجازبالارى تۋرالى ىزدەنىستەر جۇرگىزدى, جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. عالىمنىڭ تىنباي ىزدەنۋىنىڭ ارقاسىندا بۇرىننان بەلگىلى كەيبىر اقىندارىمىز بەن جازۋشىلارىمىزعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ, سونداي-اق اتى جۇرتشىلىققا كەڭ تانىلماعان اۆتورلار جايىنداعى اقپاراتتارى – حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەتىمىز تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىكتى كەڭەيتتى, كەيبىر فاكتىلەرگە جاڭاشا قاراپ-باعالاۋدى مىندەتتەپ وتىر. اراپ انىقتاعان اقىن-جازۋشىلار مەن رۋحانيات قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن تولىق اتاپ شىعۋ بۇل ماقالادا مۇمكىن ەمەس, وتە كوپ. عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرىندە, حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسقان اتاقتى قايراتكەرلەر تۋرالى قىزىق ماعلۇماتتار, تىڭ دەرەكتەر مول.
سول قايراتكەرلەردىڭ كەيبىرىن اتاپ وتسەك, ارتىق بولماس. اباي ۇلى تۋراعۇل, اعايىندى ايمانوۆتار, امىرەنوۆ تاڭىربەرگەن, اۋەزوۆ اعزام, اۋەزوۆ احمەت, اۋەزوۆ قاسىمبەك, بولەباي توعجان ۇلى, سابىرجان عابباسوۆ, ەرەجەپ ۇلى ابدىكارىم, قۇلجانوۆ نۇرعالي, سەرالين ءسالىم, ت.ب. بۇلاردان باسقا بىرنەشە حالىق اقىندارى مەن جازۋشىلارىنىڭ ەسىمىن ءتىرىلتىپ, ولار تۋرالى اراپتىڭ ءوزى جانە ونىڭ شاكىرتتەرى ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەنىن ايتۋ قاجەت. ولار: كوكباي جاناتاي ۇلى, ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلى, ءۋايىس شوندىباي ۇلى, تايىر جومارتباەۆ, اسەت نايمانباەۆ, شاكىر ابەنوۆ, تولەك كوبدىكوۆ, نۇرلىبەك بايمۇرات ۇلى, ماقىش قالتاي ۇلى, ساپارعالي الىمبەتوۆ, قاليحان التىنباەۆ... وسى ءتىزىمنىڭ ءوزى-اق اراپ ەسپەنبەتوۆتىڭ ادەبي ولكەتانۋعا قانشالىقتى كوڭىل بولگەنىن, وسى سالانىڭ عىلىمي تۇرعىدا قالىپتاسۋىنا قانداي دارەجەدە كۇش سالعانىن ايعاقتايدى. دەمەك, ادەبي ولكەتانۋ سالاسى بويىنشا اراپتىڭ ءوز عىلىمي مەكتەبى ورنىققان دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
پروفەسسور اراپ ەسپەنبەتوۆ ۇلكەن عالىم بولۋىمەن قاتار ۇلاعاتتى ۇستاز, بىلىكتى باسشى 1975 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ سەمەيگە قايتقاننان بەرى اۋەلى پەدينستيتۋتتا, سودان سوڭ ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ول قاتارداعى ۇستازدىقتان رەكتورلىق لاۋازىمعا دەيىن كوتەرىلىپ, ءوزىنىڭ جاڭاشىل, باستاماشىل, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. قىرىق جىل بويى ءبىر مەكەمەدە ۇستازدىق ەتىپ, باسشى بولىپ ىستەگەن ول ءبىراز ماراپاتقا دا يە بولدى. شاعىن ماقالا كولەمىندە ونىڭ پروفەسسورلىق, جەتەكشىلىك قىزمەتىن تولىق بايانداپ شىعۋ مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى. سوڭىمىزدا ءىزىمىزدى قۋىپ كەلە جاتقان ارىپتەس باۋىرىمىزدى, تۋىسىمىزدى «ەرەسەك جىگىت» بولۋىمەن, 70 جاسقا تولۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز. جەمىستى جولى جاقسى جالعاسا بەرۋىن تىلەيمىز.
سەيىت قاسقاباسوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ
اكادەميگى.