بيىلعى جىل الەمدەگى بىرقاتار مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتار مەن ساياسي داعدارىستاردىڭ كورىنىس بەرۋىمەن باستالدى. بۇل ءۇردىس سايابىر تاۋىپ, باسەڭدەۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە, ۋاقىت وتكەن سايىن ۇدەپ, ءتىپتى, ءورشىپ بارادى. وعان كوپشىلىك قاۋىم شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى كۋا بولىپ وتىر.
الەمدى داعدارىس دەندەپ بارادى. ءارينە, قورقىنىشتى. ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلى ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋعا قانشاما قام-قارەكەت جاساسا دا, جاعدايلارى قالىپقا تۇسەر ەمەس. وعان وسىدان بەس-التى جىلداي بۇرىن, ەكونوميكاسى مىعىم مەملەكەتتەر قاتارىندا بولعان گرەكيانىڭ بۇگىنگى احۋالىن كەلتىرۋگە بولادى.
قازىرگى كەزدە ەۋروپادا داعدارىستىڭ سالقىنى تيمەگەن ەل جوق دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ونىڭ ۇستىنە تاياۋ شىعىستاعى بىرقاتار مەملەكەتتەردەگى ساياسي تۇراقسىزدىق ميگرانتتاردىڭ «جايلى جەر» ىزدەپ, ءوز وتاندارىنان باس ساۋعالاپ قاشۋعا اكەلىپ وتىر. بۇل بۇگىندە وتكىر پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالۋدا.
ال ءبىزدىڭ ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىن جاعدايلارعا دۋشار بولىپ وتىرعان جوق. مەجەلەگەن كەشەندى جوبالار ءوز رەتىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىنە, بۇل – بەكەم ورنىققان ساياسي تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەسى.
پەرۋ فەرمەرلەرى ناپاقاسىنان ايىرىلدى
پەرۋ بيلىگى ەسىرتكى ساۋداسىمەن كۇرەس شەڭبەرىندە كوكا القاپتارىن جويۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. وسىعان بايلانىستى مىڭداعان جەرگىلىكتى فەرمەر تابىس كوزىنەن قاعىلىپ وتىر. تولەنگەن وتەماقىنىڭ ماردىمسىز ەكەنىنە نارازى بولعان ولار بيلىكتەن بۇل تىعىرىقتان شىعار جولدى قاراستىرمايىنشا, اتالعان ارەكەتتى توقتاتۋدى تالاپ ەتۋدە. الايدا, ۇكىمەت رايىنان قايتار سىڭاي تانىتقان جوق.
«ءبىز بۇل اۋدانداردا ەسىرتكى تاسىمالىنا بايلانىستى ارنايى وپەراتسيالاردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ارينە, كوكا وندىرۋشىلەردى ەسىرتكى ساۋداسىمەن اينالىسادى دەۋدەن اۋلاقپىز. بۇل مۇلدەم باسقا جاعداي. الايدا, ەسىرتكى ساۋدالاۋشىلار ولاردى ءوز قاقپاندارىنا ءتۇسىرىپ, قىلمىستىق ىستەرگە پايدالانادى», – دەيدى وسى ماسەلە جونىندە تۇسىنىكتەمە بەرگەن ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ وكىلى.
سوڭعى ەكى جىلدا پەرۋ بيلىگى 55 مىڭ گەكتار كوكا القابىن جويعان. ال بيىل تاعى 35 مىڭ گەكتاردىڭ كوزىن قۇرتۋدى جوسپارلاۋدا. سونداي-اق, وسى ارالىقتا 300-دەن استام كوكاين دايىندايتىن لابوراتوريالار انىقتالىپ, جويىلدى. ودان بولەك, 20-عا جۋىق زاڭسىز ۇشىپ-قونۋ جولاعىنىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. بۇل جولاقتار شاعىن ۇشاقتارمەن بوليۆياعا ەسىرتكى تاسىمالداۋ ءۇشىن قولدانىلىپ كەلگەن.
تۇركيادا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەدى
[caption id="attachment_73704" align="alignright" width="560"] Tatvan'dan 20 ülkeye eşofman ihraç ediliyor[/caption]
انادولى ەلىندە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا 9,6 پايىزدان 9,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ايتسە دە بۇل 2014 جىلعى مامىردا تىركەلگەن 8,8 پايىزدىق كورسەتكىشتەن ءالى كۇنگە جوعارى بولىپ تۇر. تۇركيا ستاتيستيكا ينستيتۋتىنىڭ (TUIK) دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءساۋىر جانە ماۋسىم ايلارى ارالىعىندا ازايعان. الايدا, ماۋسىمدىق ەمەس كورسەتكىش بويىنشا ونىڭ ارتۋى بايقالادى. اتاپ ايتقاندا, مۇنداي جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2015 جىلدىڭ مامىر ايىندا 10,2 پايىزعا جەتكەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 0,3 پايىزعا ارتىق.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تۋريزم سالاسىنداعى ماۋسىمدىق جۇمىستاردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى تومەندەپ وتىر. ونى ماۋسىمدىق ەمەس دەڭگەيدىڭ كوتەرىلۋىنەن بايقاۋعا بولادى.
مامىرداعى كورسەتكىش بويىنشا تۇركيادا 15 جاستان اسقان جۇمىسسىزدار سانى 2,78 ملن. ادامدى قۇراعان. ءوز كەزەگىندە بۇل – بىلتىرعى وسى مەرزىمدەگى كورسەتكىشتەن 238 مىڭ ادامعا ارتىق.
سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعىنان تىس جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وتكەن جىلى تىركەلگەن كورسەتكىشتەن 0,7 پايىزعا ارتىپ, 11,4 پايىزعا جەتىپ وتىر. TUIK-ءتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى از عانا ءوسىپ, بيىلعى مامىردا 46,9 پايىزعا جەتكەن.
حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى بۇرىنعى مەجەسىندە قالدى – 51,7 پايىز. قازىرگى تاڭدا ەلدە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى 29 860 000 ادامدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ ۇلەسى ءبىر جىلدا 1,1 پايىزعا ارتىپ, 32,1 پايىزعا جەتسە, ەر ادامداردىڭ ۇلەسى بۇرىنعى 71,8 پايىزدىق دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
سونداي-اق, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى ءسال عانا ارتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىس سالاسىنداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ جالپى كولەمى قىسقاردى.
ۇلىبريتانيالىقتار اۋىر جۇمىس جاعدايىنا نارازى
ۇلىبريتانياداعى Amazon كومپانياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەڭبەك جاعدايىنىڭ اۋىرلىعىن ايتىپ, نارازىلىق تانىتۋدا. اتالعان ينتەرنەت-دۇكەننىڭ وسى ەلدەگى فيليالىندا ەڭبەك ەتەتىن قىزمەتكەرلەر مۇنداعى جۇمىس رەجىمى قاتتى شارشاتىپ, مورالدىق تۇرعىدان السىرەتىپ جىبەرەدى دەپ شاعىمدانىپ وتىر. ۇلىبريتانياداعى كاسىپوداقتار كوشباسشىسى ەللي بەيكەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, قىزمەتكەرلەرگە ۇدايى قىسىم جاسالاتىن كورىنەدى.
جۇمىسشىلار 16 تامىز كۇنى The New York Times باسىلىمىندا «Amazon ىشىندە: جايسىز جۇمىس ورتاسىندا بيىك يدەيا ءۇشىن كۇرەس» (Inside Amazon: Wrestling Big Ideas in a Bruising Workplace) دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالانعاننان كەيىن شاعىمدانعان. ماقالادا قىزمەتكەرلەرمەن تىم قاتال قارىم-قاتىناس جاسالاتىندىعى جونىندە جانە سيەتل قالاسىندا ورنالاسقان Amazon-نىڭ شتاب-پاتەرىندەگى اۋىر ەڭبەك جاعدايى تۋرالى ايتىلعان. ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, قىزمەتكەرلەردىڭ دەنى اۋىر دەرتكە شالدىققان, ونىڭ ىشىندە قاتەرلى ىسىك تە بار.
كومپانيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى باسشىسى دجەف بەزوس كەلەسى كۇنى New York Times گازەتى ارقىلى قىزمەتكەرلەرگە اشىق حات جولدادى. حاتتا ول ماقالادا باياندالعان قورلاۋ جاعدايلارى جونىندە كادر بولىمىنە نەمەسە تىكەلەي وزىنە حابارلاۋىن سۇراعان.
«بۇل وتە اۋىر ەڭبەك. تومەن ءونىم دەڭگەيىن كورسەتىپ الامىن با دەگەن قورقىنىشتان ۇنەمى قاتتى كۇيزەلىستە جۇرەسىڭ. ءبىزدىڭ كومپانيادا اقىل-ەسى دۇرىس ادام بولۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن سىزگە ۇدايى ورتاشا كورسەتكىشتى ارتتىرىپ تۇراتىن روبوت بولۋعا تۋرا كەلەدى», – دەپ جازادى دجەف بەزوس.
كومپانيا باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مۇنداي ورتادا جۇمىس ىستەيمىن دەپ قالعان ادام ماقالادا ايتىلعانداي – ەسۋاس. ول ويىن: «ءوزىمنىڭ كەتىپ قالاتىنىمدى بىلەمىن», – دەپ قورىتىندىلايدى.
مۇناي باعاسى قۇلدىراپ بارادى
كەشە Brent ماركالى مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى لوندون بيرجاسىندا 48 دوللار 63 تسەنتكە دەيىن تومەندەدى. وسىعان وراي ول 17 تامىزدا تىركەلگەن سوڭعى باعامەن سالىستىرعاندا تاعى 12 تسەنتكە ارزاندادى.
بۇگىندە نارىققا قاتىسۋشىلار مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى قىتاي مەن وزگە دە ازيا مەملەكەتتەرى ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋىن السىرەتەدى دەپ قاۋىپتەنۋدە. سوعان بايلانىستى ولار اقش-تاعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى تاراپىنان بولاتىن جانە الەم بويىنشا جوعارى دەڭگەيدە مۇناي وندىرۋگە قاتىستى سۇرانىستى تومەندەتۋدى كورسەتىپ بەردى.
جاڭازەلانديالىق ANZ bank بانكىنىڭ ساراپشىلارى «بازالىق دەرەكتەر جاقىن ايلاردا نەگىزگى نارىقتا تومەندەتەتىن تاۋەكەلدى ساقتاۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ وتىر. اسىرەسە, بۇل تەمىر رۋداسى مەن مۇنايعا قاتىستى», – دەپ پىكىر بىلدىرۋدە.
رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ءمينيسترى الەكسەي ۋليۋكەۆ 17 تامىزدا جۋىق ارادا مۇنايدىڭ ارزانداۋى ەكىتالاي دەپ مالىمدەدى. سونداي-اق, ۆەدومستۆو باسشىسى بۇگىندە 58 رۋبل تۇراتىن دوللاردىڭ ورتاشا جىلدىق باعامى مۇناي باررەلىنىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسىنا (56 دوللار) بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن ايتتى. ەگەر مينيسترلىكتىڭ 2015 جىلعا بولجاعان بازالىق كورسەتكىشى بويىنشا مۇناي باعاسى 50 دوللارعا دەيىن ارزانداسا, وندا ءبىر اقش دوللارى 60-61 رۋبلگە دەيىن قىمباتتاۋى ابدەن مۇمكىن.
گەرمانيادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان بوسقىندار لەگى كۇتىلۋدە
BBC News اقپارى بويىنشا, جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 750 مىڭعا جۋىق بوسقىن گەرمانيادان ساياسي باسپانا سۇراۋى مۇمكىن. بۇدان بۇرىن بەرلين 450 مىڭ ادامنىڭ كەلەتىنىن بولجاعان بولاتىن, الايدا, قازىر بۇل سان 650 مىڭعا جەتىپ وتىر. دەگەنمەن, جەرگىلىكتى بيلىك ەلگە قونىستاناتىن بوسقىنداردىڭ بۇدان دا كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى انتونيۋ گۋتەررەش كەلىمسەكتەردى قابىلداۋ ىسىنە ەۋروپا وداعىنان كوبىرەك ەل قاتىسقانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. ول جەر اۋدارۋعا نيەت بىلدىرگەن بوسقىنداردىڭ بارلىعىن تەك گەرمانيا مەن شۆەتسيا قابىلداي المايتىنىن العا تارتتى.
بيىلعى جىلدىڭ ىشىندە شۆەتسيا اۋماعىنا 80 مىڭعا دەيىن ميگرانت كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. دەسەك تە, كەلىمسەكتەردىڭ ەداۋىر بولىگى گەرمانياعا بارۋدى كوزدەيدى. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا بۇل ەڭ كوپ ميگرانت قابىلدايتىن ەل بولىپ وتىر. ال, ەڭ باستىسى, ولارعا كەپىلدى تۇردە باسپانا, تاماق پەن مينيمالدى جاردەماقى بەرىلەدى.
سوڭعى كەزدە تاياۋ شىعىس پەن سيرياداعى تۇراقسىز جاعدايلارعا بايلانىستى يتاليا مەن گرەكيا اۋماعىنا كەلىپ جاتقان ميگرانتتار سانى ارتۋدا. ەۋروكەڭەستىڭ ۇسىنعان جوباسىنا سايكەس, بوسقىندار ەۋرووداق ەلدەرىنە ولاردىڭ حالىق سانى, ەكونوميكاسى, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن باسقا دا فاكتورلارىنا بايلانىستى ءبولىنۋى كەرەك. مىسالى, فرانتسيا ميگرانتتاردىڭ 14,7 پايىزىن قابىلداسا, گەرمانيا 18,42 پايىزىن قابىلداۋى ءتيىس. جالپى, ەۋرووداق ەلدەرى ءوز اۋماقتارىندا ەكى جىلدا 32 مىڭ بوسقىندى قابىلداۋعا كەلىستى.
تايۆانداعى داۋىلدىڭ شىعىنى وراسان
تايۆاندا بولعان «سوۋدەلور» داۋىلىنىڭ سالدارىنان 8 ادام قازا بولىپ, كەم دەگەندە 420 ادام زارداپ شەكتى. تاعى تورتەۋى ءىز-ءتۇزسىز جوعالعاندار قاتارىندا.
سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, الاپات داۋىل اۋىل شارۋاشىلىعىنا 49 ملن. دوللار كولەمىندە شىعىن كەلتىرگەن. ەلەكتر جەلىلەرىنە زاقىم ءتيىپ, شامامەن 5 ميلليون وتباسى جارىقسىز قالدى. دەگەنمەن, بۇل اقاۋلار قازىر قالپىنا كەلتىرىلدى. كوپ ۇزاماي بارلىق اۋە جانە تەمىرجول باعىتتارى دا قايتا اشىلدى.
«سوۋدەلور» داۋىلى وسى ايدىڭ باسىندا ماريان ارالدارى ارحيپەلاگىنداعى سايپان ارالىنىڭ اۋماعىمەن ءجۇرىپ ءوتتى. تايفۋن ءوز جولىندا كوپتەگەن اۆتوكولىكتەردى اۋدارىپ, اعاشتار مەن ەلەكتر باعاندارىن قۇلاتتى.
داۋىلعا «سوۋدەلور» اتىن ميكرونەزيا فەدەراتيۆتىك شتاتتارى قويعان. بۇل ميكرونەزيالىق گۋام ارالىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 1650 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان پونپەي ارالىنىڭ اتاقتى كوسەمىنىڭ ەسىمى بولعان ەكەن.
نيۋ-يوركتە لەگيونەللەز اۋرۋىنان 12 ادام كوز جۇمدى
سوڭعى ايدىڭ وزىندە نيۋ-يورك قالاسىندا جۇقپالى وكپە اۋرۋىنا شالدىعۋدىڭ 100-دەن استام فاكتىسى تىركەلدى. 60-تان اسا ادام اۋرۋحاناعا جاتقىزىلىپ, ولاردىڭ كوبىسى قازىرگى تاڭدا ۇيلەرىنە قايتارىلدى. نەگىزى اۋرۋعا اعزالارىندا لەگيونەللەزدەن باسقا دا دەرتتەرى بار قارتتار شالدىعۋدا. كەسەل ەڭ باسىندا قالانىڭ سولتۇستىگىندەگى برونكس اۋدانىندا تارالا باستاعان. لەگيونەللا باكتەريالارى بىرنەشە جەرگىلىكتى اۋرۋحانا مەن ساۋدا ورتالىعىندا انىقتالعان.
بۇدان بۇرىن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى لەگيونەللەز اۋرۋىنىڭ تارالۋى توقتاعانىن مالىمدەگەن بولاتىن. سوڭعى اپتادا اۋرۋدىڭ تارالۋىنا بايلانىستى جاڭا وقيعالار ورىن العان جوق.
«لەگيونەرلەر اۋرۋى» دەگەن اتپەن بەلگىلى لەگيونەللەز – اسا قاۋىپتى جۇقپالى وكپە اۋرۋى. ونىڭ بەلگىلەرىنە بەزگەك, اعزانىڭ ۋلانۋى, وكپەنىڭ, ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ جانە اس قورىتۋ اعزالارىنىڭ زاقىمدانۋى جاتادى.
ميگرانتتار ماسەلەسى تىعىرىققا تىرەلدى
«ونسىز دا شىعايىن دەپ تۇرعان كوز ەدى, بۇتاق تيگەن سوڭ قايتەيىن» دەگەن ەكەن باياعىدا ءبىر بايعۇس. سول ايتپاقشى, ەكونوميكاسى تەرەڭ رەتسەسسياعا ۇشىراپ, قارىز قۇرساۋىنان تۇنشىققان گرەكيانى جەرورتا تەڭىزى ارقىلى اعىلعان بوسقىندار تاسقىنى ودان سايىن تۇرالاتتى. گرەكيا پرەمەر-ءمينيسترى الەكسيس تسيپراس تامىز ايىنىڭ باسىندا ەلىنىڭ تىنىسىن تارىلتا باستاعان بوسقىندار پروبلەماسىن شۇعىل شەشۋ تۋرالى ەۋرووداقتان كومەك سۇرادى. بۇۇ-نىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە عانا بۇل ەلگە 124 مىڭنان استام ادام كەلگەن ەكەن.
اسىرەسە, ەگەي تەڭىزىندەگى گرەكيانىڭ كوس ارالىنداعى جاعداي وتە كۇردەلى احۋالدا قالىپتاسىپ وتىر. بۇل ارالدىڭ تۇرعىن-
دارىنىڭ سانى 30 مىڭ ادام بولسا, سوڭعى ۋاقىتتا مۇندا 7 مىڭنان استام زاڭسىز ميگرانتتار كەلگەن. ارال مەرى يورگوس كيريتسيس جاقىندا افينا ۇكىمەتىنە ارنايى حات جولداپ, ەندى بوسقىندار تاسقىنىن كوتەرە المايتىندىعىن اشىق مالىمدەدى. ول ءوزىنىڭ حاتىندا «جاعداي وتە شيەلەنىسىپ تۇر. بارعان سايىن قانتوگىس قاۋپىنىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بولماي بارادى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
«كوس ارالىنداعى بوسقىندار جاعدايى جەر بەتىندەگى ناعىز توزاققا اينالعان», دەپ ءمالىمدەدى جاقىندا وسى ارالدا بولعان گەرمانيا بۋندەستاگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كلاۋديا روت. ءوزىنىڭ ەكى كۇندىك ساپارى بارىسىندا ساياساتكەر ارالدىڭ جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىمەن, بوسقىندارمەن بىرنەشە كەزدەسۋلەر وتكىزگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, ارالعا زاڭسىز كەلگەن ميگرانتتار جاعدايى وتە اۋىر. ازىق-ت ۇلىك, مەديتسينالىق كومەك ماسەلەلەرىن بىلاي قويعاندا, ولاردىڭ جاتاتىن ورنى, اجەتحانالارى دا جوق.
ەكونوميكالىق داعدارىستان ەسەڭگىرەگەن گرەكيا ۇكىمەتى ەلدەگى جاعدايدى ودان ءارى قيىنداتقان بوسقىندار پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋدا. وتكەن جەكسەنبىدە جەرگىلىكتى بيلىك كوس ارالىندا شوعىرلانعان بوسقىنداردىڭ اراسىنان سيريا ازاماتتارىن قۇرلىققا تاسۋ ءۇشىن بىرنەشە كەمە جىبەردى. ارالدا شوعىرلانعان بوسقىندار اراسىندا سيريا ازاماتتارىنان باسقا ادامدار دا جەتكىلىكتى. مىنە, وسى جاعداي بوسقىندار اراسىندا الاكوزدىك تۋعىزۋدا. ەۋروپا ءۇشىن سيريادا ازامات سوعىسى بولىپ جاتقانى انىق. سوندىقتان, ەۋرووداق بۇل ەلدىڭ ازاماتتارىنا سوعىس جاعدايىندا ومىرلەرىنە قاۋىپ تونگەن ادامدار رەتىندە قارايدى. ال قالعان ەلدەردىڭ زاڭسىز ميگرانتتارى ولار ءۇشىن ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى قونىس اۋدارۋعا نيەتتەنگەن بوسقىندار بولىپ ەسەپتەلەدى. ماسەلەن, يراك ەلىنىڭ ازاماتى تايەب اديب بىلاي دەيدى: «مەنىڭ كومەك كۇتكەنىمە كوپ كۇننىڭ ءجۇزى بولدى. جەرگىلىكتى بيلىك تەك سيريالىقتارعا عانا كومەك كورسەتەدى, ويتكەنى, ولار ازامات سوعىسىنان قاشقان بوسقىندار بولىپ ەسەپتەلەدى. ال ەۋروپالىقتار يراكتا نە بولىپ جاتقانىنان مۇلدە حابارسىز. مەن يراكتا بولىپ جاتقان جاعدايدى تۇسىندىرمەك بولىپ ەدىم, مەنى قۋىپ شىقتى».
اقيقاتىندا كوس ارالىندا وتە اپاتتى جاعداي قالىپتاسقان. وسى ارالدا بولعان «دارىگەرلەر ءۇشىن شەكارا جوق» اتتى قوعامدىق ۇيىمنىڭ وكىلدەرى دە مۇنداعى كۇردەلى جاعدايدى اشىق ءمالىمدەۋدە. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك قاۋىمداستىق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ەڭ ۇلكەن بوسقىندار پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلدى. سوندىقتان, ەۋروپا بۇل كۇردەلى پروبلەمانى شەشۋدى شۇعىل تۇردە حالىقارالىق ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە شىعارۋى كەرەك.
كەزەكتى رەتسەسسيا قارساڭىندا
سوڭعى ۋاقىتتاعى قىتاي ءيۋانىنىڭ دەۆالۆاتسياسى بۇكىل الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن جەر سىلكىنىسىندەي اسەر ەتتى. قحر-دا ورىن العان ەكونوميكالىق پروبلەمالار تەك ۆاليۋتالىق سىلكىنىستەرمەن عانا شەكتەلمەيتىن سىڭايلى. دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكا باستان كەشىرەتىن كەزەكتى رەتسەسسيا ەندى شىعىستان, ياعني اسپاناستى ەلىنەن كەلەدى.
Morgan Stanley Investment Management دامۋشى رىنوگىنىڭ ءبولىم باسشىسى رۋچير شارمانىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جارتى عاسىر بويى جاھاندىق ەكونوميكا رەتسەسسياسى ءاربىر 8 جىل سايىن قايتالانادى. قازىر الەمدىك ەكونوميكا قاتارىنان 7 جىل بويى باياۋ, ءارى سەنىمسىزدەۋ بولسا دا بىرتىندەپ قالپىنا كەلۋ كەزەڭىن باستان كەشىرۋدە. سوڭعى اپتالاردا ورىن العان جاعداي الەمدىك ەكونوميكانىڭ كەزەكتى رەتسەسسياسى تاياۋ ۋاقىتتا «made in Chine» بەلگىسىمەن شىعىستان قىلاڭ بەرەتىنىن كورسەتكەندەي. وكىنىشتى جاعداي بولسا دا, بۇل قىتايدىڭ الەمدىك سۋپەردەرجاۆاعا اينالعاندىعىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى.
سوڭعى جارتى عاسىر بويى بارلىق جاھاندىق رەتسەسسيانىڭ سەبەپكەرى اقش بولعان ەدى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى جانە باسقا دا ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى سوڭعى 50 جىل ىشىندە بولعان 5 ءىرى جاھاندىق رەتسەسسيانى انىقتادى. ولار وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا, 80-جىلداردىڭ باسىندا جانە 90-جىلدارداعى داعدارىس, 2001 جىلعى اقش-تىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق كوبىگىنىڭ جارىلۋىنا بايلانىستى جانە 2008-2009 جىلدارداعى يپوتەكالىق نەسيە كوبىگىنىڭ جارىلۋىنا وراي ورىن العان داعدارىستار بولىپ تابىلادى. بارلىق وسى 5 جاھاندىق رەتسەسسيا سالدارىنان الەمدىك ءىجو 2 پايىزدان دا تومەندەپ كەتكەن بولاتىن.
سوڭعى 50 جىل بويى اقش پلانەتاداعى ءبىرىنشى ەكونوميكا بولىپ كەلدى. سوندىقتان, بۇل جەتەكشى ەكونوميكادا ورىن العان قانداي دا بولماسىن پروبلەما جاڭعىرىق سياقتى الەمدىك ەكونوميكاعا اسەر ەتىپ وتىردى. الايدا, 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىستان كەيىن الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋ كوزى امەريكا ەمەس, اسپاناستى ەلىنە اۋدى. وسى ۋاقىتتان بەرى وتكەن 7 جىل ىشىندە جاھاندىق ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ 3 بولىگى, ياعني اقش-قا تيەسىلى 17 پايىزدان 2 ەسە جوعارى قىتايدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ال قالعان 2 ءىرى ەكونوميكانىڭ: ەۋروپا جانە جاپونيانىڭ ۇلەسى 10 پايىزدان تومەن قۇلدىراپ كەتتى.
«بۇل بۇگىندە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى اسپاناستى ەلىنىڭ ەكونوميكاسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىنىڭ دالەلى», دەيدى رۋچير شارما. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ۋاقىتتا قحر ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ باسەڭدەۋى جاھاندىق ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتۋدە. قىتاي ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ تەجەلۋى الەمدەگى دامۋشى ەكونوميكالارعا كەسىرىن تيگىزۋدە. ءويتكەنى, ولاردىڭ كوپشىلىگى قىتاي ەكونوميكاسىنا شيكىزات, قوسىمشا بولشەكتەر جەتكىزۋشى ەلدەر بولىپ سانالادى. اسپاناستى ەلىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تومەندەۋى بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تۇرالاۋىنا اكەلىپ سوعادى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 6 ايى ىشىندە العاش رەت دامۋشى ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2 پايىزدان تومەندەدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ سوڭىنان 2000-جىلداردىڭ باسىنا دەيىنگى كەزەڭدە العاش رەت دامۋشى ەكونوميكالار دامىعان ەكونوميكالاردان تومەن قارقىنمەن دامي باستادى. ارينە, دامۋشى ەكونوميكالار ءۇشىن دە, جالپى جاھاندىق ەكونوميكا ءۇشىن دە قحر ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ تەجەلۋى توقتالعانى دۇرىس بولار ەدى. الايدا, Financial Times-ءتىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىندە اسپاناستى ەلىنىڭ ەكونوميكاسىندا قالىپتاسقان جاعداي ۆاليۋتالىق سىلكىنىستەردەن دە تەرەڭدە جاتىر. قىتاي ەكسپورتىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتا 8 پايىزعا تومەندەۋى, ەكونوميستەردىڭ ەسەبى بويىنشا, قحر ءىجو-ءسىنىڭ ءوسىمىن 3 پايىزعا كەرى شەگەرەدى. ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن ەكسپورت ەمەس, ينۆەستيتسيا شەشۋشى ءرول اتقارادى. قىتايداعى بۇل سالادا قالىپتاسقان احۋال دا ويداعىداي ەمەس. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 7 ايى ىشىندە ينۆەستيتسيا ءوسىمى ءححى عاسىرداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە تەڭ بولدى. سوندىقتان, ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا, اسپاناستى ەلىنىڭ لوكوموتيۆى جاھاندىق ەكونوميكانى جاقىنداپ كەلە جاتقان رەتسەسسيادان تارتىپ شىعارا المايدى. ولاردىڭ بولجامىنشا, جاھاندىق ەكونوميكالىق رەتسەسسيا 2016 جىلى نەمەسە 2017 جىلدىڭ باسىندا ورىن الادى.
جالپىالەمدىك قارىز – 59,7 تريلليون دوللار
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ەسەبى بويىنشا, الەمدىك مەملەكەتتىك قارىز 59,7 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. ونىڭ 29,05 پايىزى نەمەسە 13,91 تريلليون دوللارى اقش-تىڭ ۇلەسىنە تيەدى.
اقش-تىڭ مەملەكەتتىك قارىزى ەل ءىجو-ءسىنىڭ 3,4 پايىزىنا تەڭ. وسى رەتتە الەمدىك ەكونوميكانىڭ 29,1 پايىزى اقش-تىڭ ۇلەسىنە تيەتىندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. مەملەكەتتىك قارىزى جاعىنان ەكىنشى ورىندى جاپونيا الادى. بۇل ەلدىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 11,936 تريلليون دوللار نەمەسە الەمدىك مەملەكەتتىك قارىزدىڭ 19,99 پايىزىن قۇرايدى. ال الەمدىك ەكونوميكادا جاپونيانىڭ ۇلەسى نەبارى 6,18 پايىزعا عانا تەڭ.
الەمدىك مەملەكەتتىك قارىزدىڭ 6,25 پايىزى نەمەسە 3,73 تريلليون دوللارى قىتايدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ال الەمدىك ەكونوميكاداعى قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ۇلەسى 13,9 پايىزعا تەڭ. الەمدىك مەملەكەتتىك قارىزدىڭ 0,49 پايىزى رەسەيدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. بۇگىندە رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 292,5 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. جالپى العاندا, الەمدىك مەملەكەتتىك قارىزدىڭ 75 پايىزى اقش, جاپونيا جانە ەۋروپانىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى كورىنەدى.
ايقارما بەتتى دايىنداعاندار جىلقىباي جاعىپار ۇلى, ايدار ورىسباەۆ, ەلامان قوڭىر, «ەگەمەن قازاقستان».