اتا زاڭىم – ايبىنىم

ول زاڭ­نىڭ بارلىق تىلدەردەگى مويىندال­عان اتاۋى – كونستيتۋتسيا. بۇل ورايدا ەلىمىز 1995 جىلى ءوزىنىڭ تالعام-تالقىسىنان وتكەن باستى قۇجاتى كونستيتۋتسياسىن جۇرەك قالاۋىمەن قابىلدادى. جاسامپازدىقتىڭ جاڭىلماس جارعىسى بولعان كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ بارشا جارقىن ىستەرىمىزدىڭ قاينار باستاۋىنا اينالدى. قاس­تەرلى قۇندىلىعىمىزدىڭ قاعي­داتتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىز قىسقا مەرزىمدە مىزعىماس مەملەكەتىمىزدى ورناتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتتىك. اتا زاڭ تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تۇتاستىعىمىزدىڭ كەپىلى رە­تىندە ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتىڭ بەرىك تۇتقاسى بولدى.

كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى حالىقتىڭ ءوزى ەكەنىن ايقىندادى. جاڭا كونس­تيتۋتسيا قابىلداۋ ارقىلى قازاقستان جاڭا داۋىرگە قادام باستى. وسى مەرەيلى مەجەگە بيىل 20 جىل تولىپ وتىر. اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانۋى, مەم­لەكەتتىك رامىزدەرىمىز ەلتاڭبا, تۋىمىز بەن ءانۇرانىمىزدىڭ بەكىتىلۋى, ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ اسا ماڭىزدى كەزەڭدەرى بولدى. ءاربىر ازاماتى ءوزىن تەڭ سەزىنەتىن, تاتۋلىعى جاراسقان قازاق ەلىنىڭ, قازاقستان حالقىنىڭ قارىمدى ىستەرى بۇگىندە الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن ۇلگى-ونەگەگە اينالدى. كونستيتۋتسيا – ءبىزدىڭ اسقاق ابىرويىمىز. ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭ – ءبىز بىرلەسىپ جاڭا قوعام, جاڭا مەملەكەت, جاڭا ەكو­نوميكا تۇرعىزىپ جاتقان سەنىمدى ىرگەتاس. قىسقا مەرزىمدە ءبىزدىڭ ەلىمىز بولاشاققا سەرپىندى سەكىرىس جاسادى. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحى قالىپتاسۋدا. بيىل قازاقستان حالقى ءۇشiن اسا ماڭىزدى مەرەيلi مەرەكەلەر جىلى. ەڭ باستىسى – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى. بۇل – تاريحىمىزدى تۇگەندەۋدiڭ باستاماسى. Iشكi ساياساتتاعى ما­ڭىزدىسى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى. بۇل بولاشاعىمىز ءۇشiن قاجەت. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى بۇگiنiمiز بەن كەلەشەگiمiزدiڭ كەمەلدiگiنiڭ كورiنiسi. راس, بۇل مەرەكە جىل سايىن مەملەكەتتiك دەڭگەيدە اتالىپ وتiلەتiنi بەلگiلi. دەسەك تە بيىلعى مەيرام ەرەكشەلەۋ بولعالى تۇر. ويتكەنi, اتا زاڭى­مىزدىڭ 20 جىلدىعى مەملەكەت پەن حالىق تاراپىنان ايرىقشا تويلانادى. سەبەبi, قۇقىقتىق سايا­ساتىمىزدا تاۋەلسiزدiگiمiز بەن كونستيتۋتسيامىز تايعا تاڭبا باسقانداي اجىراماس ەگiز ۇعىم­عا اينالعان. بiرiنسiز بiرi تولىق­قاندى مازمۇنعا يە بولا الماسى انىق. اڭداعانعا – اقيقات. كونستيتۋتسيا كۇنى – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ ەڭ ۇلىق مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى. «كوپتىڭ ءسوزى – كيەلى», دەيدى دانا حالقىمىز. ەل تالقىسىنان ءوتىپ, تاڭداۋىنا اينالعان باستى قۇجاتىمىزدىڭ اۆتورى – بۇكىل قازاقستان حالقى. عاسىرلار توعىسىندا الەمدىك وركەنيەتتىڭ شىڭىنا ۇمتىلعان قازاقستان حالقى تاريحى دا تاعدىرلى شەشىم قابىلداپ, جاسامپاز جاڭا داۋىرگە قادام باس­تى. اتا زاڭ ءبىزدىڭ بۇكىل جارقىن ىستەرىمىزدىڭ قاينار باستاۋىنا اينالدى. كونستيتۋتسيا – مىزعىماس مەملەكەتىمىزدىڭ التىن قازىعى, بىرلىگى مەن ىنتىماعى جاراسقان ەلدىگىمىزدىڭ بۇلجىماس باعدارى, كەمەل كەلەشەگىمىزدىڭ كەپىلى! ءبىز از ۋاقىتتا ايبارى اسقان قۋاتتى ۇلتقا, داۋلەتى تاسقان الەۋمەتتى ەلگە اينالدىق. ورتاق شاڭىراعىمىزدىڭ شەكاراسىن ­شەگەلەپ, ىرگەمىزدى مىزعىماستاي ەتىپ بەكىتتىك. تاعدىر توعىس­تىر­عان, تاريح تابىستىرعان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى كونستيتۋتسيا قاعي­داتتارى توڭىرەگىنە توپتاستى. ەۋرازيانىڭ جۇرەگىنە ورنالاسقان ەلوردامىز الەمگە رۋحانياتتىڭ ءىرى ورتالىعى, ساياساتتىڭ ىرگەلى ورداسى رەتىندە تانىلدى. ءاربىر ازاماتى ءوزىن تەڭ سە­زىنەتىن, تاتۋلىعى جاراسقان قازاق ەلىنىڭ, قازاقستان حالقىنىڭ قارىمدى ىستەرى بۇگىندە الەم جۇرت­شىلىعى ءۇشىن ۇلگى-ونە­گەگە اينالدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدا بۇكىلادامزات­تىق قۇندىلىقتار مەن وركە­نيەت­تىك يگىلىكتەردىڭ بارلىعى قام­تىلعانىن ايعاقتايدى. ءاربىر قازاق­ستاندىقتىڭ كونس­­تيتۋتسياسىنىڭ مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەكە ءوزى, ءوز وتباسى مەن ءوز بالالارى ءۇشىن دە ماندىلىگىن باعالاي ءبىلۋ, ءوز مىندەتتەمەلەرىن قاستەرلەپ ساقتاپ, ورىنداۋى ماڭىزدى. كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ باستى قۇن­دىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىكتى, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى عاسىرلارعا بەكىتتى. بارشا مەم­لەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ پارىزى – وسى قۇندىلىقتاردىڭ قىراعى كۇزەتىندە بولۋ.

بيىل كونستيتۋتسياعا 20 جىل. وسى ۋاقىتتا ەلىمىز ءارتۇرلى ءدىني, ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تا­ۋىپ, تالاي سىندارلى جولداردان وتكەنىنە قاراماستان ءوزىنىڭ ىشكى تاۋەلسىزدىگىن ساقتاي ءبىلدى. ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ۇلتارالىق كەلىسىم, قوعامدى تۇراقتىلىقپەن قام­تۋدىڭ وزىندىك مودەلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ساياسات, ەكونوميكا, ءبىلىم, سپورت, مادەنيەت جاعىنان الەمنىڭ كەيبىر ىرگەلى ەلدەرىن قۋىپ جەتىپ, تەز تانىلىپ ۇلگەردى. ەلدىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭى مەملەكەتكە دە وزگەرىستەر, تىڭ يدەيالار مەن جەتىستىكتەر اكەلدى, بۇل الداعى جاڭا كەزەڭگە جول اشۋدا. مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىنا, ەكونوميكامىزدىڭ وركەندەپ دامۋىنا, وركەنيەتتى ەل رەتىندە تانىلۋىنا تەك كونستيتۋتسيامىز كەپىل بولا الادى. بەيبىت ەلدىڭ باقىتتى حالقى تۇپقازىعىمىز اتا زاڭىمىزدى ارداقتاساق, ەلىمىز ءالى تالاي جەتىستىكتەرگە جەتەتىنى ءسوزسىز. بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باس بولۋىمەن قابىلداندى. كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ اۋقىمىندا مەملەكەت باسشىسىنا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ ۇيلەسىمدى قىز­مەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, قوعامدى تۇپكىلىكتى رەفورمالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كوپ ۇلتتى ءارى كوپ ءدىندى قوعامدا ازاماتتىق تاتۋلىقتىڭ, قوعامدىق تۇراقتى­لىقتىڭ جانە ۇلتارالىق كەلى­سىمنىڭ كەپىلى – پرەزيدەنتتىڭ بولۋى ومىرلىك مانگە يە بولدى. مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ جانە شەشۋ كەزىندە ءاربىر قۇقىقتىق ساناسى جوعارى ازامات كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى قاجەت. قوعامنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن, جالپى العاندا ءوز كونستيتۋتسيامىزدى قۇرمەتتەپ قورعاپ جانە ماڭىز­دىلىعىن جوعالتپاي ساقتاۋىمىز ءبىزدىڭ, ياعني ءاربىر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ازاماتتىڭ مىندەتى مەن پارىزى. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ بوستاندىقتارىمىزدىڭ نەگىزىنە اينالدى. ول بىزگە تاۋەلسىزدىك الىپ كەلگەن جەڭىستەرىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ تاپقان تابىستارىمىزدىڭ بۇكىل كەشەنىن باياندى ەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى. اتا زاڭىمىزدى بۇلجىتپاي ورىنداۋدىڭ ناتيجەسىندە وتا­نىمىزدىڭ بىرلىگى نىعايىپ, ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىق ورنىقتى. جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ارقىلى قازاقستان جاڭا داۋىرگە قادام باستى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ: ء«بىز­دىڭ كونستيتۋتسيانىڭ بىزگە بەرگەن ەڭ باستى قۇندىلىعى – تاڭداۋ قۇقىعى, باسقاشا ايتقاندا, ءوز ءومىرىڭنىڭ قوجاسى بولۋ كەز كەلگەن قازىنادان باعالى», دەي كەلە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى حالىقتىڭ ءوزى ەكەنىن ايقىندادى. سەبەبى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزiن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىردى. ال ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ ايقىندالدى. مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ بiردەن-بiر باستاۋى – حالىق. سونداي-اق, حالىق بيلiكتi تiكەلەي رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم جانە ەركiن سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ, ءوز بيلiگiن جۇزەگە اسىرۋدى مەملەكەتتiك ورگاندارعا بەرەدi. كونستيتۋتسيادا رەسپۋبليكا قىزمەتiنiڭ تۇبەگەيلi قاعيداتتارى رەتىندە قوعامدىق تاتۋلىق پەن سايا­سي تۇراقتىلىق, بۇكiل حالىقتىڭ يگiلiگiن كوزدەيتiن ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم, مەملەكەت ءومiرiنiڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرiن دەموكراتيالىق ادiستەرمەن, ونىڭ iشiندە رەس­پۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ بەلگىلەندى. وسىلايشا, اتا زاڭ مەملە­كەتىمىزدىڭ قۋاتىنا اينالدى. ءاربىر ازاماتى ءوزىن تەڭ سەزىنەتىن, تاتۋلىعى جاراسقان قازاق ەلىنىڭ, قازاقستان حالقىنىڭ قارىمدى ىستەرى بۇگىندە الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن ۇلگى-ونەگە. اتا زاڭىمىزدىڭ جەتىستىك­تەرىنىڭ ءبىرى – ادام قۇقىعى تولىق ەسكەرىلمەگەن, قورعالماعان دەكلاراتسيالاردان باس تارتۋى. اتا زاڭنىڭ «ادام جانە ادامزات» دەگەن ءىى بولىمىندە بەكىتىلگەن بارلىق زاڭدار ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرىلعان. ونداعى زاڭدار ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە قولدانىسقا يە. سونداي-اق, وسى ءبولىمنىڭ 12-بابىندا «ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اركiمگە تۋمىسىنان جازىلعان, ولار ابسوليۋتتi دەپ تانىلادى, ولاردان ەشكiم ايىرا المايدى, زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتiك-قۇقىقتىق اكتiلەردiڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى» دەپ, زاڭنىڭ ادام مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىنى ايشىقتالعان. اتا زاڭنىڭ نەگىزگى ماڭىزىن ايتاتىن بولساق, دامىعان دەمو­كراتيالىق مەملەكەتتەردە بىر­دە-ءبىر ادام ءوزىنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن اتا زاڭسىز ەلەستەتە المايدى. باسقاشا ايتقاندا, ولار كۇندەلىكتى ومىردە وزدەرىنىڭ قۇقىعى مەن زاڭدارىن قورعاۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن زاڭنامالارعا جۇگىنەدى. كونس­تي­تۋتسيا وسىلايشا حالىققا قىزمەت ەتىپ, ولاردىڭ تىرەگىنە اينالادى. قوعامنىڭ وركەندەۋىنە قارقىن قوسىپ, قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىنە جول باستاعان اتا زاڭدا بەكىتىلگەن رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇعىرلى قاعيداتتارى بۇگىندە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ وتىر. قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الىپ, بيىك بەلەسكە كوتەرىلدى. ءاربىر قازاقستاندىق كەلەشەككە كەرۋەن تارتقان مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى – كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەت پەن قوعام ءۇشىن عانا ەمەس, ءوزىنىڭ جەكە باسى مەن وتباسى ءۇشىن دە ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ سەزىندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى دەنساۋلىقتى قور­عاۋعا, زاڭمەن بەلگىلەنگەن تەگىن مە­ديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدەنگەن كولەمىنە جانە جەكە, سونداي-اق, مەملەكەتتىك مەديتسينالىق مەكەمەلەردە, زاڭمەن بەلگىلەنگەن تارتىپتە كورسەتىلەتىن اقىلى كومەك الۋعا قۇقىلى. كونستيتۋتسياعا سايكەس, ۇكىمەت دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن رەفورمالاۋ تۋرالى بىرقاتار قاۋلى­لار قابىلدادى, ولار قازاق­ستان تۇرعىندارىنا مەديتسينا­لىق كومەكتىڭ قولجەتىمدى بولۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولدى. 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىندا ن.نازارباەۆ دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ءبولىپ شىعاردى: امبۋلاتورلىق-ەمحانالىق كومەك­تىڭ پروفيلاكتيكالىق باعىتى (تۇرعىنداردىڭ سكرينينگىلىك تەكسەرۋلەرى), انا مەن بالانى قورعاۋ, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتىن تەكسەرۋ جانە ەمدەۋ. باعدارلامادا كىم جانە نەمەن اينالىسۋى كەرەكتىگى ناقتى انىقتالعان. قازاقستاننىڭ ءار تۇرعىنى ەمدەلۋگە قۇقى بار. ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان اۋرۋلارعا جەڭىلدىك رەتسەپتتەر بەرۋ جۇيەسى ازىرلەنگەن, سونىڭ كومەگىمەن ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا ماتەريالدىق شىعىندار ايتارلىقتاي ازايدى. 31-باپتا جازىلعانداي, مەم­لەكەتتىڭ ءوز الدىنا قويعان ماق­ساتى تۇرعىنداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا جاعىمدى, قورشا­عان ورتانى قورعاۋ بولىپ تابى­لادى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ – ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ بولا­شاعى, ياعني جالپى ۇلتىمىزدىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ. سوندىقتان, كونستيتۋتسيادا انىقتالعان ماسەلەلەر ءبىر كۇندىك ەمەس, بولا­­شاققا, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ جاھاندىق ماسشتاب­تا دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە باعىت­تالعانىن بايقايمىز.

بولات سادىقوۆ,

№5 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى,

الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.

الماتى.