كوكتەم مەن كۇزدە ماڭدايىن كۇنگە قاقتاعان ديقاننىڭ قاجىرلى ەڭبەگى بولماسا, قوستاناي وبلىسى ەلىمىزدەگى استىق دەرجاۆاسىنا اينالا قويار ما ەدى؟ الايدا, تابيعات-انا كوكتەن نۇرىن سەپپەسە نەمەسە كوكتەم, كۇزدە نوسەر جاڭبىر تىيىلماي تۇرىپ السا, ديقاننىڭ دا ەڭبەگى ەش, جىگەرى قۇم بولاتىن كەز از بولمايدى. 2014 جىلى قوستاناي وڭىرىندە بىتىك ەگىن شىقتى. امال نە, كۇزدە اسپاننىڭ ءتۇبى تەسىلىپ كەتكەندەي, تابيعات شىركىن ديقانعا وراق ۇستاتپادى. تولاسسىز جاۋعان جاڭبىردان كومبايندار جۇرە الماي, قاڭتارىلىپ تۇردى. كۇن جىلت ەتكەن ءساتتى پايدالانىپ ورعان استىقتىڭ ىلعالدىلىعى وتە جوعارى بولدى. «يۆولگاحولدينگ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ۆاسيلي روزينوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلەۆاتورلارداعى استىق كەپتىرگىشتەردىڭ ارقايسىسى ءۇش رەتتەن ىستەن شىعىپ قالدى. وتكەن جىلعى ديقاندار ارپالىسىنىڭ كورىنىسى وسىدان دا بەلگىلى.
دالا توسىنەن جينايتىن ىرىزدىق ءداندى جەرگە دەر ۋاقىتىندا سىڭىرۋگە بايلانىستى. بيىلعى كوكتەم وسىعان مىسال بولدى. مامىر ايىندا جاۋعان جاڭبىردى ماماندار ءۇش ايدىڭ نورماسى دەدى. وبلىس وڭىرىندە 25 مامىرعا دەيىن 437 مىڭ گەكتار عانا جەرگە ءسىڭىرىلدى. بۇل بارلىق القاپتىڭ 10 پايىزى عانا بولاتىن. القاپتىڭ نەگىزگى بولىگى – 3 ميلليون گەكتارعا ءدان مامىردىڭ 26-نان 10-شى ماۋسىم ارالىعىندا سەبىلدى. وبلىستىڭ سولتۇستىگىندەگى جاڭبىر كوپ جاۋعان اۋداندارداعى 315 مىڭ گەكتاردان اسا القاپتا كوكتەمگى دالا جۇمىستارى 10 ماۋسىمنان كەيىن دە توقتاعان جوق. كەيبىر جىلدارى ديقاندار ىلعال كەۋىپ كەتپەي, ءداندى تەز سەۋىپ تاستاۋعا تىرىسسا, بيىل جەردىڭ قۇرعاۋىن كۇتىپ ۋاقىتتان ۇتىلدى.
جاقىندا وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قىزمەتكەرلەرى استىق جيناۋ ناۋقانى الدىندا باس قوسىپ, كەڭەس ءوتكىزدى. قازىر وبلىستا نەگىزى استىق جيناۋ ناۋقانى باستالدى دەسە بولادى, ارپا مەن س ۇلىعا وراق تۇسكەن. بىراق نەگىزگى اتتانىس تامىزدىڭ 20-نان كەيىن باستالماق. كەڭەستە ايتىلعانداي, تامىزدىڭ 25-نە قاراي بارلىق استىقتىڭ 37 پايىزى جينالسا, 1 قىركۇيەكتە بيدايدىڭ 90 پايىزى قامباعا ءتۇسىپ, سول ايدىڭ ورتاسىنا قاراي ناۋقان اياقتالۋى كەرەك. الايدا, «ۇيدەگى باعانى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەندەي, الدىن الا ايتىلعان ءسوزدىڭ ىسكە اسۋىن القاپتاعى اۋا رايىنىڭ قولايلى-قولايسىزدىعى شەشىپ كەتەتىنى بار. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى استىق جيناۋ ناۋقانىنا كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنداعى قيىندىقتاردىڭ دا سالقىنى تيمەي قويمايتىن سەكىلدى.
– بيىلعى جالپى قامباعا تۇسەتىن استىق كولەمى 4,5 ميلليون توننادان اسپايدى. گەكتار اينالىمى 10-11 تسەنتنەردەن اينالاتىن ءتۇرى بار. ارينە, تامىز ايىنداعى اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋىنا دا كوپ نارسە بايلانىستى. ونىڭ ۇستىنە, اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمدەرى ماماندارىنىڭ تامىز ايىنىڭ 10-نا دەيىن بەرگەن اقپاراتتارىندا ءالى 225 مىڭ گەكتار القاپتىڭ ەگىنى ەندى باس الىپ كەلەدى, ال 2 ميلليوننان اسا گەكتار القاپتا بيداي ءالى گۇلدەۋ ساتىسىندا تۇر. مۇنىڭ بارلىعى دا كوكتەمدە ءداننىڭ كەش سىڭىرىلگەنىنىڭ زاردابى. ولاردىڭ تولىق پىسۋىنە ءالى دە 30-35 كۇن كەرەك, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بازىل جاقىپوۆ.
تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى وزىق ۇلگىدەگى تەحنيكا جانە استىق كەپتىرۋ قۇرالدارى ەكەنىن وتكەن جىلدىڭ ساباعى كوزگە شۇقىعانداي ەتىپ كورسەتىپ بەردى. بىلتىر كەپتىرگىشى بار شارۋاشىلىقتار استىق قانشا ىلعال بولسا دا شىعىنعا باتا قويعان جوق. مۇنداي مۇمكىندىگى جوقتاردىڭ بيدايى قاردىڭ استىندا قالدى. تەحنيكانى, جانار-جاعارمايدى سايلاپ الىپ, ۋاقىتتان ۇتۋ عانا ديقان ەڭبەگىن ەش ەتپەيدى. بيىل كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا 11,6 مىڭ استىق جينايتىن كومبايندار دايىن تۇر. ونىڭ ىشىندە 3,2 مىڭ دجون-دير, كەيس, كلااس, اكروس جانە تاعى باسقا ونىمدىلىگى جوعارى شەتەلدىك كومبايندار قاتىسادى. 3,2 مىڭ جاتكا, 8,6 مىڭ استىق تاسيتىن جۇك ماشينالارى, 18,6 مىڭ تراكتور تىركەمەلەرى جانە باسقا دا تەحنيكا القاپتا بولادى.
وبلىس بويىنشا قازىر 245 ءدان كەپتىرگىش بار, ءالى دە 66 وسىنداي تەحنيكا-جابدىق جەتىسپەيدى. قازىر وبلىستا ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. بيدايمەن قاتار مايلى داقىلدار القابى كەڭەيىپ كەلەدى. مايلى داقىلداردى ىلعالسىز ساقتاعاندا عانا شىعىندى قايتارادى. وبلىستا كەپتىرگىش الۋدى شىعىنسىنباعان شارۋاشىلىقتاردىڭ جاقسى مىسالى بار. مەڭدىعارا اۋدانىنداعى «قارقىن» شارۋاشىلىعىندا قازىر تاۋلىگىنە 200-400 توننا استىق كەپتىرەتىن كەشەن جۇمىس ىستەپ تۇر. شارۋاشىلىق جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ قۇنى 200 ميلليون تەڭگە بولاتىن, سىيىمدىلىعى 10 مىڭ توننا كەپتىرگىشى بار قويما بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىردى. وتكەن جىلى وندا 10 مىڭ توننا بيداي, 3600 توننا مايلى داقىل كەپتىرىلدى. كەپتىرگىش جابدىقتىڭ ءوزى شارۋاشىلىققا 36,6 ميلليون تەڭگەگە ءتۇستى. ەگەر سايران بالكەن ۇلى وسى كولەمدەگى استىعى مەن كۇنباعىسىن كەپتىرىپ, ساقتاۋ ءۇشىن ەلەۆاتورعا اپارسا, ونىڭ ءبىر جىلعى شىعىنى 125 ميلليون تەڭگە بولار ەدى. ول استىعىن ءوزى ورىپ, ءوزى كەپتىرىپ, وزىندە ساقتايدى. تاجىريبەسى مول شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋشى ءبىر جىلدىڭ وزىندە 88 ميلليون تەڭگەنى ۇنەمدەيدى ەكەن جانە استىعىنىڭ ساپاسى جاقسى, شىعىنى جوق.
كەڭەستە «يۆولگا-حولدينگ» جشس ديرەكتورى ۆ.روزينوۆ ەلەۆاتورلار دايىندىعىن ءسوز ەتتى. ونىڭ ىشىندە استىق كەپتىرگىشتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ەلەۆاتورلار ديقانداردان ەڭبەگىنەن تابىس تابۋ ءۇشىن ەمەس, ولارعا ءمىنسىز قىزمەت كورسەتۋى ءتيىس. مۇنى استىق ينسپەكتورلارى قاتاڭ قاداعالايتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
قازاقستان بويىنشا استىقتىڭ تورتتەن ءبىرىن وندىرەتىن, ەكسپورتقا شىعاراتىن ۇننىڭ تورتتەن ءبىرىن بەرەتىن قوستاناي ءوڭىرى ديقاندارىنا استىقتى جيناپ الۋ وڭايعا تۇسپەيدى.
– ديقاندار ءۇشىن ءار كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن كۇزگى جيىن-تەرىمنىڭ جىل سايىن ەرەكشەلىگى بار. بىراق, مەملەكەت اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن جوسپارلى تۇردە قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. مىسالى, وسىدان 10-11 جىل بۇرىن 300 ميلليون تەڭگە بولسا, قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىنە مەملەكەتتەن بولىنگەن قارجى 18 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارى تەك قانا وزىق تەحنيكانىڭ كۇشىمەن جاڭا, زاماناۋي ساتىعا كوتەرىلمەك. سوندا عانا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان بولعان قيىندىقتاردا تىعىرىقتان جول تابامىز, – دەدى وبلىس اكىمى نۇرالى سادۋاقاسوۆ.
قوستانايدىڭ استىقتى القاپتارى دۇبىرگە تولار كۇن كەلدى. ءداندى سەۋىپ تاستاپ, «نە بەرەسىڭ؟» دەپ اسپانعا قاراپ وتىراتىنداردىڭ كۇنى وتكەن. بىلتىرعى جاڭبىرلى كۇز ديقانعا جاڭا ۋاقىتقا ىلەسە جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن سەكىلدى. ول ەليتالىق تۇقىم, زاماناۋي تەحنيكا, تەحنولوگيا, شەگىرتكەگە قارسى كۇرەس, تىڭايتقىش, ارامشوپتەن تازارتۋ بولىپ كەتە بەرەدى. «وڭاي جەردە نان جوق» دەگەن ءتامسىل ەڭ العاش ديقان اۋزىنان شىققان بولار, بالكىم.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.