بيىل قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەنىمىزگە 55 جىل. كەيىندە قازاق ادەبيەتىنە ولجا سالىپ, قالىڭ وقىرمانعا ەسىمدەرى كەڭىنەن تانىلعان ءشومىشباي ساريەۆ, جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ, باققوجا مۇقاي, سماعۇل ەلۋباي, ءسۇلتانالى بالعاباەۆ سىندى جىگىتتەردىڭ ساپىنا مەن سەمەي جاعىنان ەكىنشى كۋرستا كەلىپ قوسىلعان ەدىم.
سول شاقتىڭ وزىندە ۇستازىمىز اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ «وزباۋ ءۇشىن كولەڭكەم, كۇنگە قاراي جۇرەمىن» دەپ اياقتالاتىن ءبىر ولەڭىمەن-اق جاس اقىننىڭ بولاشاعىن بولجاي بىلگەنى ەستە قالىپ قويىپتى. بەرگىدە اۋىر دەرتتىڭ سالدارىنان ءبىراز ۋاقىت ءتىلسىز قالعان ۇستازىمىزدىڭ راديودان ءسوزىن شوكەڭ جازعان ءاندى ەستىپ قالىپ, ءبىراۋىز تىلگە كەلەتىنى ول كەيىنگى اڭگىمە. سوعان وراي اكادەميكتىڭ جارى ساۋلە اپاي ءوزىنىڭ «كورگەن تۇستەي ساعىمداي» دەپ اتالاتىن كۇندەلىك كىتابىندا بىلاي دەپ جازىپتى: «11 قاراشا. بەيسەنبى كۇنى تۇستە باردىم. كوزى اشىق, ءبارىن ءبىلىپ جاتىر. باس جاعىندا ترانزيستور تۇرعان. ءبىر كەزدە زەكەڭنىڭ: ء«شومىشباي» دەگەنى. جان-جاعىما قاراسام, ەشكىم جوق. ءسويتىپ, زەكەڭنىڭ ءتىلى شىقتى. قۋاندىم. ءبارىن ءتۇسىنىپ جاتىر... رەڭى بۇزىلىپ, جاسىپ قالدى. كوپ نارسەنى ويلاپ جاتىر عوي».
اكە-شەشەسى العاشقى پەرزەنتتەرى شەتىنەپ توقتاماعان سوڭ وسى وڭىردە ەرتەدە وتكەن ءشومىش اۋليەنىڭ اتىن قويعان ەكەن. ءبىز بولساق وعان وزىڭە ومىرگە كەلىسىمەن ءبىر كول, ءبىر ستانسانىڭ اتى بەرىلگەن قانداي باقىتتى جانسىڭ دەپ ازىلدەيتىنبىز. دەسە دە, ونىڭ بولاشاق جارى جۇماگۇلمەن شالقار دەپ تانىساتىنى دا, شالقار سارين دەگەن ەسىم سويدى وزىنە پسەۆدونيم ەتىپ العانى دا راس.
سول بۇيراباس ءشومىشباي-شالقارىمىز باكەنبارد قويىپ العان سوڭ ورىس ادەبيەتىنىڭ دانىشپان اقىنى الەكساندر سەرگەي ۇلى پۋشكيننەن اۋماي قالعان. كوشەدە قارسى كەزدەسكەن بويجەتكەندەردىڭ وعان قاراپ تاڭدانا تۇرىپ قالاتىنى دا شىندىق. ال شوكەڭنىڭ ءوزى بولسا قاي جاتاقحاناعا كوشپەيىك, توسەگىنىڭ باس جاعىنا الەكساندر «اعاسىنىڭ» سۋرەتىن ءىلىپ قوياتىن. بىراق سولاي بولعانمەن دە ونىڭ ءبىر ولەڭىندە «كەيىنگى الدىڭعىدان اڭسار مەيىرىم, ازىلدەپ, بىلدىرگەندەي كاۋسار پەيىلىن. قويادى اعالارىم پۋشكينباي دەپ, مەن ەندى ءشومىشباي بولىپ قالسام دەيمىن» دەپ ويلانىپ, تولعانا وتىرىپ جىر جازعانى دا بار.
ءيا, باسىندا ءبىر توپتا بىرگە وقىعان جيىرما بەسىمىزدىڭ دە اقىن بولعانىمىز, ال وقۋ ءبىتىرىپ جاتقان شاعىمىزدا سودان ۇلدان ءبىر, قىزدان ءبىر عانا اقىن قالعانى تاعى راس. جانە دە پوەزياعا ادالدىعىن ساقتاپ قالعان ول وقۋ بىتىرگەنشە قالىڭ وقىرمانعا ويلى دا سەزىمتال, ۇيقاستارى شىمىر جىر شۋماقتارىمەن تانىلىپ ۇلگەرگەن. وسى ورايدا, ءبىر ايتا كەتەتىن جايت سول, شوكەڭنىڭ تاپقىر دا ۇتىمدى سوزگە, ورىندى ءازىل-قالجىڭعا بەيىمدىلىگى ستۋدەنت كەزدەن بايقالىپ جاتتى. ال وعان دالەل كەرەك بولسا ايتايىق.
سول تۇستاعى ستۋدەنتتەردىڭ باسقا ەمەس, سەسسيا باستالىپ كەتكەندە, سونسوڭ وقىپ, توقۋدان جالىققان شاقتا قولعا كارتا الىپ جيىرما ءبىر دەگەن ويىندى وينايتىنىمىز بار ەدى. ال وعان قوسىلا قويماعان شوكەڭ بولسا قاشان ويىن بىتكەنشە الدەنەنى جازۋمەن بولعان. ءبىز بولساق الداعى ەمتيحانعا دايىندالىپ وتىرعان بولار دەپ وعان ءمان بەرمەگەن ەدىك. ەندى ويىندى اياقتاپ تۇرا باستاعاندا ك ۇلىمسىرەگەن شوكەڭ بارىمىزگە: «سابىر ساقتاپ, ەندى مىنانى تىڭداڭدار», دەگەنى. ءبىز بولساق ول ولەڭ وقيتىن شىعار دەپ ويلاعانبىز. جوق ولەڭ ەمەس, ساتيرالىق سكەتچ ەكەن. سوندا ارقايسىمىز ويىن بارىسىندا ايتقان وعاش سوزدەرىمىزدەن ءوزىمىزدى تانىپ ءماز بولعانبىز.
سويتكەن شوكەڭ ەندى بىردە فەلەتون كۋرسىنان ءدارىس وقيتىن تەمىردەي قاتتى تەمىربەك قوجاكەەۆ دەگەن ۇستازىمىزدىڭ ءوزىن دە, ءبىزدى دە «مۇعالىم قاي جەرىن ۇستادى» دەگەن شاعىن ساتيرالىق اڭىمەسىمەن كۇلكىگە قارىق قىلعان. سول اڭگىمەنىڭ قىسقاشا ۇزىنىرعاسى مىناداي: اۋداندىق ءبىلىم بولىمىنەن كەلگەن تەكسەرۋشىلەر مەكتەپتىڭ بيولوگيا ءپانى مۇعالىمى وتكىزەتىن ساباققا قاتىسپاق بولادى. ساسقالاقتاعان مۇعالىم وقۋشىلارعا ادام ورگانيزمى دەگەن تاقىرىپقا وراي «مەن قاي جەرىمدى ۇستايمىن, سوعان دەن قويىڭدار» دەيدى عوي باياعى. سونىڭ اقىرى «مۇعالىم قاي جەرىن ۇستادى» دەگەن جاپپاي سۇراققا ۇلاسىپ, كلاستىڭ ءىشى ابىر-سابىر بولىپ كەتكەندە نە بولعانىن ۇقپاعان تەكسەرۋشىنىڭ كوزى اتىزداي بولعان كورىنەدى. ساتيريك اقىن رەتىندە قابىلەتىن ۇشتاي تۇسكەن شوكەڭنىڭ ەزۋ جيدىرمايتىن سكەتچتەرى ودان كەيىندە «تاماشانىڭ» تارلاندارى ارقىلى قالىڭ كورەرمەندەرگە جەتكەنى دە ەستە. حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن اتالعان قويىلىمعا ول باقانداي ونشاقتى جىل اتسالىستى. اقىر سوڭىندا 30 مىڭ دانامەن قالىڭ وقىرمانعا جول تارتقان «تاماشا. تاماشا. تاماشا» دەپ اتالاتىن ساتيرالىق جيناعىن شىعارعان-دى. مۇنى دا قالامگەردىڭ ءبىر قىرى دەپ ەسەپتەگەنىمىز ءجون بولار.
ءشومىشباي, باققوجا ۇشەۋمىز ءبىر توپتا بىرگە وقىعانىمىز ءوز الدىنا, وقۋ بىتىرگەنشە ءبىر بولمەدە بىرگە تۇردىق. بىردە ەرتەڭگىسىن ۇيقىمىزدان ويانىپ, ورنىمىزدان تۇرۋعا ەرىنىڭكىرەپ جاتساق, بىزدەن ەرتە تۇرىپ العان شوكەڭ بىردەڭەنى سۇيكەكتەتىپ جازىپ وتىر ەكەن. ءبىر ۋاقىتتا ءوز-وزىمەن ك ۇلىپ ءماز بولدى. «بىزگە ايتساڭشى, ءبىز دە كۇلەيىك» دەيمىز. «جۇماگۇلگە حات جازىپ, اياعىن ولەڭگە ۇلاستىردىم, – دەدى ول, – سوڭىندا سالەممەن ءشومىشبايىڭ دەپپىن عوي». ۇيقىمىزدى ءالى تولىق اشا الماي وتىرعان ءبىز: «ونىڭ نەسى كۇلكىلى؟», دەيمىز. ول بولسا: «مەن ءالى جۇماگۇلدىڭ بايى ەمەسپىن عوي. قوي, حاتتى دا, ولەڭدى دە قايتا جازايىن. بولماسا جۇماگۇل وكپەلەپ قالار», دەيدى. مىنە, ءبىزدىڭ شوكەڭ اڭعال دا, اقكوڭىل جان ەدى عوي. اقىندىق جاراتىلىسىنا ساي قالىپتاسادى دەگەن وسى بولار تەگى!
جوعارىدا شوكەڭمەن ءبىر توپتا بىرگە وقىدىق, ءبىر بولمەدە بىرگە تۇردىق دەدىم عوي. مۇنىڭ سىرتىندا بەسىنشى كۋرستىڭ سوڭىنا قاراي ءبىر مەزگىلدە شاڭىراق كوتەرگەن ەدىك. الدىمەن ءبىز اەروپورت جاعىنداعى بايماعامبەتوۆ كوشەسىنەن پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتتىق. ىلە ءبىز تۇرعان كوشەنىڭ ءدال قارسى جاعىنان قولايلى ءبىر ءۇي تابىلا كەتكەنى. شوكەڭدەر تەزدەتىپ سول ۇيگە كوشىپ الدى. سونسوڭ كەشكىسىن كۇندە دەرلىك ءبىر-بىرىمىزگە قىدىرىپ بارامىز. ەندى بىردە جولداسىم كادەن ەكەۋمىز «شوكەڭدەردىكىندە كەشە عانا بولدىق, تاعى شاقىرا كەلسە بارمايىق, ۇيات بولادى» دەپ ءوزارا شۇڭكىلدەسىپ وتىرعانبىز. سويتسەك, اشىق تۇرعان تەرەزەدەن بىزگە قاراپ تۇرعان شوكەڭ: ء«اي, ۇيالشاقتار, ەسەپتەسپەيىك, جۇرىڭدەر, شاي دايىن», دەيدى ك ۇلىپ. بۇگىندە جۇماگۇل جەڭگەمىز: «وسى ءۇي بىزگە قۇت بولدى. ءوزى تىنىش جەر, كوكتەمگى گۇلدىڭ ءيسى قانداي دەسەڭشى! شوكەڭنىڭ ولەڭدى ءوندىرتىپ جازعان ءبىر كەزى بولدى», دەپ سول شاقتى ساعىنىشپەن ەسكە الادى.
بۇدان سوڭ مەن وفيتسەر رەتىندە اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, سەمەيىمە كەتكەنمىن. ودان كەيىن وبلىستىق گازەتكە قىزمەتكە ورنالاستىم. ال الماتىعا كەلسەم بولدى, الدىمەن, كەشەگى بىرگە وقىعان ءشومىشبايلاردى ىزدەيمىن. بۇل شاقتا شوكەڭ «قازاقستان» باسپاسىندا قىزمەت ىستەپ جاتقان-دى. تەلەفون شالىپ «ەسىك» دەپ اتالاتىن قوناقۇيىنە شاقىرسام, قازاقى جولىمەن ءبىزدىڭ ۇيگە كەتتىك دەيدى. قاسىمدا جەزدەم بار, وسىندا اڭگىمەلەسىپ وتىرا بەرمەيمىز بە دەسەم, كونبەيدى. ەندەشە, الدىمەن استىداعى مەيرامحاناعا بارىپ ءشول باسىپ الايىق دەيمىن مەن دە بولماي. سوعان كەلىسىپ تومەنگە تۇسسەك, وندا ءبىر ۇستەلدە اتاقتى اقىن مۇقاعالي اعامىز جالعىز ءوزى وتىر ەكەن. شوكەڭ بولسا ول كىسىگە مىنا ازامات بىرگە وقىعان جولداسىم دەپ مەنى تانىستىرا باستادى. ال ول كىسىمەن بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن جەرلەس ءىنىسى باققوجا ءداپ وسىنداي جاعدايدا تانىستىرعان بولاتىن. بىراق سودان بەرى ءبىراز جىل ءوتىپ كەتكەن سوڭ مۇحاڭا سولاي بولىپ ەدى دەپ ايتىپ جاتقاندى ارتىق كورگەن ەدىم. ال وسى ورايدا مۇقاعالي سىندى الىپ اقىنمەن تانىستىرعان ءشومىشباي مەن باققوجا سەكىلدى كۋرستاس جولداستارىما ريزاشىلىق بىلدىرە وتىرىپ, مەن ءبىردى-ەكىلى كورگەن مۇقاعالي اقىن كوز الدىمدا ءوز باعاسىن بىلەتىن سىرتقى مول جاراتىلعان تۇلعاسىنا وراي, ىشكى جانسارايى دا كەڭ كىسى رەتىندە ماڭگى ەسىمدە قالىپتى.
مەن الماتىعا تاعى ءبىر كەلگەنىمدە شوكەڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتىپ جاتتى. مۇندا كەزىندە ەكى جەردە مينيستر بولعان, ونىڭ سىرتىندا بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم ءمۇسىلىم بازارباەۆ قازىرگى پوەزيا تاريحىن, قازىرگى اقىنداردىڭ جانىن اقىن بىلەدى دەپ ارنايى شاقىرتىپ العان ەكەن. شوكەڭ بولسا وسىندا قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي دارەجەدە قورعاپ شىقتى. وسىلايشا, ول ءبىزدىڭ كۋرستاستار ورتاسىنان شىققان جالعىز عالىم اتانعانى دا بار.
بۇل كەزدە شاكارىم قاجىنىڭ 150 جىلدىعى بۇكىل ەل كولەمىندە اتالىپ وتىلگەن بولاتىن. مەنىڭ بابامىز جونىندەگى دەرەكتى كىتابىم سونىڭ الدىندا استانا مەن الماتى باسپالارىنان جارىق كورگەن-ءدى. ەندى سونىڭ الماتىداعى تۇساۋكەسەرىن اۋەزوۆ ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتىپ جاتقان سەرىكقازى, ءشومىشباي سىندى تىلەكتەس ازاماتتاردىڭ سەپ بولۋىمەن اۋەزوۆ مۋزەيىندە وتكىزگەن ەدىم. وسى جيىن سوڭىندا شوكەڭنىڭ ءتورت-بەس ازاماتتى ەندى ءبىر جەرگە بارىپ دۇرىستاپ ءشاي ىشەيىك دەپ جول باستاعانىن قايتىپ ۇمىتايىن! ونىڭ تەك ادامي قاسيەتتەرىنە توقتالىپ جاتقانىم دا سوندىقتان. بولماسا شوكەڭنىڭ بيىلعى سەكسەن جىلدىعىنا وراي ونىڭ «قوس قاناتتى اقىندىعىنا» (عافۋ قايىربەكوۆ) بايلانىستى لايىقتى باعاسىن بەرىپ جاتقاندار بارشىلىق. شىندىعىندا بەس جۇزدەي ءان ءماتىنىن جازۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ۇلكەن شارۋا! ابايتانۋشى, الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي ايتقانداي, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن جابىرقاعان كوڭىلدى ءسوزىن شوكەڭ جازعان وتان, ەل تۋرالى ءان بارشامىزدىڭ ەڭسەمىزدى تىكتەپ كەتكەنى راس.
اقىن ءشومىشباي ساريەۆتىڭ شىعارماشىلىعى ۇكىمەت تاراپىنان دا لايىقتى باعاسىن الدى. سونىڭ ايعاعىنداي, ول ءى دارەجەلى «بارىس», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. مۇنىڭ سىرتىندا حالىقارالىق فرانتس كافكا التىن مەدالىنىڭ دە يەگەرى, «التىن ادام – جىل ادامى», «پلاتينالى تارلان» جانە «حالىقتىڭ سۇيىكتىسى» ۇلتتىق سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى.
جوعارىدا ۇلى مۇحاڭنىڭ اتىن ايتىپ جاتىرمىز عوي. بىردە سول مۇحاڭنىڭ ۇلى مۇرات اۋەزوۆتىڭ جولى قانداي سەبەپپەن ەكەنىن بىلمەدىك, ءشومىش كولىنە ءتۇسىپتى دەسەدى. الماتىدان كەلگەن قوناقتىڭ تەگىن كىسى ەمەس ەكەنىن اڭعارىپ, تۇيسىنگەن جەرگىلىكتى جەتكىنشەكتەر ونى قورشاپ الىپ ءسوز سۋىرتپاقتاي كەلە ودان ء«بىزدىڭ ءشومىشباي اعانى بىلەتىن بولارسىز» دەپتى. سوندا ولاردى سويلەتكىسى كەلگەن مۇرەكەڭ «ونداي اقىندى ەستىپ كورمەپپىن» دەگەن ەكەن. ونىڭ بۇل سوزىنە الگى جەتكىنشەكتەر كادىمگىدەي شامدانىپ, رەنجىپ قالعانىن بىردەن اڭعارعان ۇلىنىڭ ۇلى اڭگىمە تاقىرىبىن جاقسى ماعىناعا قاراي اۋدارعاندا, ولاردىڭ ءجۇزى بالبۇل جانىپ نۇرلانىپ سالا بەرىپتى. «مەن دە جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ءوزىم جاقسى تانيتىن تالانتتى اقىن باۋىرىمدى ماقتانىش تۇتاتىنىن ايقىن سەزىنىپ ءبىر جاساپ قالدىم», دەيدى مۇرات مۇحتار ۇلى.
ءيا, بۇگىندە ادەبيەت پەن ونەرسۇيەر قاۋىم ءشومىشباي ەسىمىن قادىر تۇتادى. ونىڭ اتاق-ابىرويى ءشومىش كولىنەن, ارال ايدىنىنان, قىزىلوردا شەگىنەن اسىپ, بۇكىل ەل كولەمىنە جايىلىپ كەتكەلى قاشان.
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
جۋرناليست-جازۋشى
الماتى