ەلىمىزدەگى جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ءمان-ماڭىزى, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداسىنىڭ ومىرشەڭدىگى بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ساياسي ترەندىنە اينالدى. وسى ورايدا ەل ىشىندەگى ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىن زاڭنامالىق رەتتەۋ ماسەلەسى, سونداي-اق, وزەكتى تۇيتكىلدەر توڭىرەگىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى رينات زايىتپەن اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– رينات ريفحات ۇلى, اڭگىمەمىزدىڭ باسىن بيىلعى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جاڭالىقتارىنان باستاساق...
– كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار – ۋاقىتتىڭ سىنىنان تۋىنداعان قادام. نەگىزگى زاڭ دا, وزگە قۇقىقتىق نورمالار دا قوعامنىڭ دامۋ ۇردىسىنە قاراي ۇنەمى بەيىمدەلىپ, جاڭعىرىپ وتىرادى. مەملەكەت باسشىسى ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە ايقىن ءارى اۋقىمدى مىندەتتەر بەلگىلەپ بەردى. بۇگىندە جاھاندىق گەوساياسي احۋال شيەلەنىسىپ, اينالامىزداعى ەلدەردىڭ قۇرىلىمى كۇرت قۇبىلىپ جاتقان الماعايىپ زاماندا پرەزيدەنتكە ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىسپىز. سەبەبى ول – وسى جاسامپاز باعىتتىڭ باستاۋىندا تۇرعان, بۇل جولدىڭ قايدا اپارارىن بىلەتىن تۇلعا.
جاقىندا تۇركيا پرەزيدەنتى ەلىمىزدەگى نەگىزگى زاڭنىڭ وزگەرۋىنە قاراپ, انادولى تۇرىكتەرى دە كونستيتۋتسياسىن جاڭعىرتۋ قاجەت ەكەنىن اڭعارتتى. الدا تۇركى حالىقتارى مەكەندەگەن ەلدەردىڭ بارىندە وسىنداي وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن.
ال قازىرگى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردەگى كوڭىلىمە قوناتىن باستى ماسەلە – تاريحي ورنىمىزدىڭ ايقىندالۋى. نەگىزگى زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىندا التىن وردا مەملەكەتى مەن تۇركى قاعاناتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى ەكەنىمىز بەلگىلەندى. مۇنىڭ ءوزى – وڭ وزگەرىس دەۋگە تۇرارلىق دۇنيە. جاڭا كونستيتۋتسيادا مەملەكەت باسشىسى ءبىر-اق مەرزىمگە, 7 جىلعا سايلانادى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ مەملەكەتتىك لاۋازىم يەلەنۋىنە تىيىم سالىندى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇل – ۇلكەن وزگەرىس, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋدىڭ كورىنىسى.
سونداي-اق جەراستى بايلىقتارىنىڭ 51 پايىزى مەملەكەت مەنشىگىندە قالۋى دا كوڭىلدەن شىقتى. بۇل زاڭدى ماجىلىستە ازىرلەپ, كەيىن اتا زاڭدا بەكىتتىك. مۇنىڭ يگىلىگىن ەرتەڭگى ۇرپاق كورەدى.
– بيىل ءماجىلىستىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بۇل ينستيتۋت قانداي بەلەستەن ءوتتى؟ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداسى قانشالىقتى ىسكە اسىپ جاتىر؟
– وتىز جىلدىڭ ىشىندە ءبىراز تاريحي كەزەڭدى باستان وتكەردىك. قازىر سەگىزىنشى شاقىرىلىم جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءار شاقىرىلىمنىڭ وزىنە ءتان قىزمەتى بولدى. اسىرەسە العاشقى شاقىرىلىمنىڭ كوتەرگەن جۇگى ەرەكشە. بۇرىنعى زاڭداردىڭ ءبارىن جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. قالاي بولعاندا دا, وسى 30 جىل ىشىندە پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ۇلكەن بەلەستەردەن ءوتتى. ونىڭ ناتيجەسىن كەيىنگى ۇرپاق باعالاي جاتار.
بۇگىندە پارلامەنت تاراپىنان ۇكىمەت مۇشەلەرىن باقىلاۋ جانە زاڭ جوبالارىن قاداعالاۋ تەتىكتەرى كۇشەيدى. «ىقپالدى پارلامەنت» قاعيداتى مۇمكىندىگىنشە ءوز قىزمەتىن ءتيىمدى اتقارىپ كەلەدى. ال «ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتكە» كەلسەك, ۇكىمەت پەن حالىق اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستا بەلگىلى ءبىر ولقىلىقتىڭ بارى راس.
ماجىلىسكە كەلەتىن ازاماتتارعا ءاردايىم ەسىك اشىق. ارنايى قابىلداۋ بولمەسى دە, قابىلداۋ كەستەسى دە بار. ءتىپتى ودان تىس ۋاقىتتا دا دەپۋتاتتاردىڭ كابينەتىندە كەزدەسۋگە مۇمكىندىك جاسالعان. كەلگەن ادامدار «مينيسترگە جەتە الماي ءجۇرمىز», «اكىمنىڭ قابىلداۋىنا كىرە الماي ءجۇرمىز» دەپ جاتادى. قازىر پارلامەنت ۇكىمەت پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى دانەكەر ءرولىن اتقارىپ وتىر. ال وسى ەكى تەتىك بىردەي ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەندە عانا «كۇشتى پرەزيدەنت» قاعيداتى تولىق جۇزەگە اسادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل باستاماسىندا وسىنداي تەرەڭ ءمان جاتىر.
– ءبىر سوزىڭىزدە «پارلامەنت توراعاسى ەرلان قوشانوۆ بولماسا, مەن دە پارتياعا بارماس ەدىم» دەپسىز. وسىنى تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– بىزدە ادامي فاكتور دەگەن بار. ءبىر اداممەن مىنەزىڭ جاراسپاسا, ورتاق پايىم قالىپتاسپاسا, ول كىسىمەن جاقىن قارىم-قاتىناس ورناتۋ قيىن. بۇرىنعى بيلىكتىڭ ۇلكەن سىنشىلارىنىڭ ءبىرى بولدىم. قازىرگى بيلىكتە بۇرىنعى قۇرامنان اۋىسقان ادامدار از بولعاندىقتان, كەيبىرىمەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تۇسىنىسە الامىن دەپ سانايمىن.
ال ەرلان جاقان ۇلىمەن, قاتەلەسپەسەم, 2021 جىلى «الاتاۋ» ءداستۇرلى تەاترىنا باسشىلىق ەتىپ جۇرگەن كەزىمدە بىرگە ساپارعا شىقتىق. سول كەزدە اڭگىمەلەسىپ, جاقىن تانىستىق. ورتاق قىزىعۋشىلىقتارىمىز بار ەكەن. «Amanat» پارتياسىنا كەلگەندە دە ونىڭ تىڭ وزگەرىستەر جاساي الاتىنىنا سەندىم.
وسىدان بەس جىل بۇرىن دومبىرا ۇستاپ ايتىسىپ جۇرگەن ادامعا ءماجىلىس مىنبەرىنە كەلۋ – كۇرت ءارى كۇردەلى وزگەرىس. ەگەر ادام قازاقى بولمىسىن قادىرلەمەسە, ءداستۇرىن, ءتىلىن, ونەرى مەن مادەنيەتىن شىن سۇيمەسە, مەنىڭ ونىمەن ءتىل تابىسۋىم قيىن. ەرلان جاقان ۇلى – اۋىلدا اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ, قازاققا ءتان قۇندىلىقتاردى بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ازامات. وسىنداي مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, قازاققا تيتتەي دە بولسا پايدامدى تيگىزسەم, سونى جەتىستىك دەپ سانايمىن.
– ءسىز ءماجىلىس مىنبەرىنە كەلگەلى قانداي زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتە الدىڭىز؟
– قابىلدانعان زاڭدار از ەمەس. مىسالى, مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا ولارعا قوقان-لوقى كورسەتۋ, فيزيكالىق نەمەسە مورالدىق قىسىم جاساۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتتىك. ۇستاز ۇلىقتالماي, ۇلتتىڭ ءوسۋى قيىن.
سول سەكىلدى دارىگەرلەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ باعىتىندا دا جۇمىس اتقارىلدى. ءتىپتى جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋ نەمەسە ولاردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرۋدىڭ ءوزى اۋىر سالدارعا اكەلەتىنىن ءبارى ءتۇسىنۋى كەرەك.
بۇدان بولەك, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كوللەدجدەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ۋنيۆەرسيتەتتەردى رەيتينگىلەۋ سەكىلدى زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزدىك. ۇبت-نى زاڭ جۇزىندە مەملەكەت قاراماعىنا قايتاردىق. حالىقارالىق وليمپيادالاردا جۇلدە العان جاس عالىمدار مەن وقۋشىلارعا مەملەكەت تاراپىنان 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ءبىر رەتتىك سىياقى بەرىلەتىن بولدى. ولاردى دايىنداعان ۇستازدارعا دا 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تولەم قاراستىرىلدى.
ماجىلىسكە كەلگەلى مۇگەدەكتىگى بار جانداردىڭ قوعامدا ءوزىن ەركىن سەزىنۋىنە جاعداي جاسايتىن بىرنەشە نورمانى رەتتەدىك. سونىمەن قاتار جاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى 21 جاسقا دەيىنگى ازاماتتارعا ساتۋعا تىيىم سالاتىن نورما ەنگىزدىك. وسىنداي ماقتانىشپەن ايتاتىن تۇستارىمىز دا, كەمشىلىگىمىزدى مويىندايتىن ساتتەرىمىز دە بار. اسىرەسە سالىق كودەكسىنە كەلگەندە, كەي جەردە تاباندىلىق جەتىسپەدى.
– قاڭتار قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەسىن دە كوتەردىڭىزدەر. بۇدان قانداي ناتيجە بولدى؟
– قوعامدىق قابىلداۋعا 60-تان استام ادام وتىنىشپەن كەلدى. قازىر قاڭتار وقيعاسىنا قاتىستى 63 ادامنىڭ ەكەۋى اقتالدى. باسقا وتىنىشتەر دە قارالىپ جاتىر. مىنبەردەن سوت شەشىمدەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر ايتىلدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ رەگلامەنتىنە سايكەس سوت ىستەرىنە ارالاسۋعا قۇقىعىمىز جوق. بىراق حالىقتىڭ وتىنىشىنە ءۇن قاتىپ, ماسەلەنى كوتەرۋگە ءتيىستىمىز.
– 2023 جىلى «ەڭ تومەنگى جالاقى 300 مىڭ تەڭگە بولۋى كەرەك» دەگەن ماسەلە كوتەرىپ, قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردىڭىز. بۇل باستاما قانشالىقتى ناتيجەسىن بەردى؟
– بىرىنشىدەن, بۇل – مەنىڭ جەكە پايىمىم. ونىڭ زاڭ جۇزىندە بىردەن بەكىتىلمەيتىنىن ءبىلدىم. ماقساتىم – ەڭ تومەنگى جالاقى ۇكىمەتتىڭ ءوز قاۋلىلارىنا سايكەس مەديانالىق جالاقىنىڭ جارتىسىنا تەڭ بولۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزۋ ەدى. ول كەزدە مەديانالىق جالاقى شامامەن 300 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولدى. دەمەك, ونىڭ جارتىسى 150 مىڭ تەڭگە بولۋى كەرەك, 80 مىڭ ەمەس.
شىن مانىندە, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ءبىر وتباسىنىڭ ەڭ تومەنگى كۇنكورىسىنە كەمىندە 300 مىڭ تەڭگە قاجەت ەدى. قازىر شىعىن ودان دا ارتتى. ءبىز ونى ناقتى ەسەپتەپ تە كوردىك. 2025 جىلى بۇل ماسەلە تاعى كوتەرىلدى. سەرىك ماقاش ۇلى «ۇكىمەتتىڭ ەسەبىمەن كەلىڭىزدەر» دەدى. ەسەپتەپ باردىق. «بارلىعى قىمباتتاپ جاتىر, ەڭ تومەنگى جالاقى قاشان وسەدى؟» دەگەن ساۋال قويعانىمىزدا, «الداعى ۋاقىتتا وسەدى, ازىرگە دابىرا قىلماي تۇرا تۇرىڭىزدار» دەگەن جاۋاپ الدىق. قازىر كۇتىپ وتىرمىز. الدا ناتيجەسى بولادى دەپ سەنەمىن.
– ءسىز اباي وبلىسىنىڭ تۋماسىسىز. جاڭا قۇرىلعان وبلىسقا ۇكىمەتتىڭ نازارى جەتكىلىكتى دەپ ويلايسىز با؟
– مۇنى بولىنگەن بيۋدجەت كولەمى مەن اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستان-اق بايقاۋعا بولادى. مىسالى, «قالباتاۋ – مايقاپشاعاي» جولىنىڭ سالىنىپ ءبىتۋى – سونىڭ دالەلى. جاڭادان قۇرىلعان وبلىستاردىڭ ىشىندە اباي وبلىسىنىڭ الەۋەتى الدەقايدا جوعارى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل – ءوڭىردىڭ كوپ جىلدان بەرى جەتە الماي جۇرگەن نەسىبەسىنىڭ وزىنە قايتۋى دەپ قابىلداۋ كەرەك.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنان باستاپ وبلىس اكىمىنە دەيىنگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ باستى ماقساتى – ۇكىمەت بولگەن قاراجاتتى حالىق يگىلىگىنە جۇمساپ, وڭىردەگى ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ بولۋعا ءتيىس. بىزدە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە وبلىستان 20 مىڭ ادامنىڭ كوشىپ كەتكەنى تۋرالى مالىمەت بار. بۇل – الاڭداتارلىق جاعداي.
– اباي وبلىسىنداعى جاعىمدى وزگەرىستەردى ايتتىڭىز. ەندى «وسىلاي بولسا ەكەن» دەيتىن قانداي ۇسىنىستارىڭىز بار؟
– وبلىستا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تولىق رەفورمالاۋ قاجەت. قازىر ءۇش اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسىنا عانا قاراجات ءبولىنىپ, جۇمىس باستالدى. وكىنىشكە قاراي وڭىردەگى انا مەن بالا ولىمىنە قاتىستى ستاتيستيكا وتە ناشار.
قازىر ماجىلىستە سەمەي پوليگونى اۋماعىندا تۇراتىن تۇرعىندارعا ەكولوگيالىق وتەماقى تولەۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ ءجۇرمىز. مۇنداي تاجىريبە الەمدە بار. نۇرتاي سابيليانوۆ بۇل ماسەلەنى 20 جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى.
مادەنيەت سالاسىندا دا وزگەرىستەر بايقالادى. تەاتر باسشىسى اۋىستى, فيلارمونياعا سەكەن تۇرىسبەك كەلدى. رۋحانياتتا جاڭعىرۋ بار, بىراق اتتەگەن-اي دەيتىن تۇستار دا از ەمەس.
اباي وبلىسى – الاشتىڭ استاناسى, تۇڭعىشتار مەكەنى. بۇل ءوڭىردىڭ باستى برەندىنە اينالۋى كەرەك. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن ورناتۋ, كوشە اتاۋلارىن جۇيەلەۋ ماسەلەسى ماڭىزدى. مىسالى, شاكارىم قاجىدان قالعان ەكى عانا تاريحي مۇرا بار. ءبىرى – ونىڭ سۇيەگىن قۇرقۇدىقتان الىپ كەلگەن چەمودان, قازىر اباي مۋزەيىندە ساقتاۋلى. ەكىنشىسى – سايات قورا. ول اشىق اسپان استىندا تۇر, جاڭبىر مەن جەلدىڭ اسەرىنەن توزىپ بارادى. مۇنى قورعاۋعا الۋ قاجەت. سونداي-اق ابىلپەيىز حان, ەر جانىبەك, دۋلات, اقتامبەردى جىراۋ, الاشتىڭ العاشقى قۇرباندارىنىڭ ءبىرى عازي نۇرماعانبەتوۆ سەكىلدى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى. جالپى, مادەنيەت پەن يدەولوگيا سالاسىندا اتقارىلاتىن جۇمىس كوپ.
– ۋاقىت ءبولىپ, سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باقىتبەك قادىر,
«Egemen Qazaqstan»