جاڭا ەكونوميكالىق كەزەڭدەگى قدب: يندۋستريالىق الىپتاردان جوعارى تەحنولوگياعا دەيىن

– مارات تالعات ۇلى, ەكونو­مي­­كالىق ءوسىم حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتە­تىنى بەلگىلى. سوندىقتان ەكو­نو­مي­كالىق وركەندەۋدىڭ باعىت-باعدارى مەن «ادىلەتتى قازاق­ستان» قۇرۋ جولىندا قدب-نىڭ بۇگىن­گى ميسسياسى جونىندە كەڭى­نەن اتىپ بەرسەڭىز؟

– قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايتا­رى­مى جوعارى, ەل ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەتىن, نەگىزىنەن تەرەڭ جانە ورتاشا وڭدەلگەن ءونىم شىعاراتىن ءارى ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى جوبا­­لاردى قارجىلاندىراتىن نەگىزگى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى.

پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قار­جى ينستيتۋتتارى ارقىلى قولداۋ كورسەتىپ وتىر. سولار­دىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى دە بار. ءبىزدىڭ باستى مىن­دەتىمىز – شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى جانە ەلدىڭ ونەركاسىپتىك دامۋىنا جول اشاتىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋ.

قولعا العان جۇمىستاردى ەڭ­سەرۋدە «بايتەرەك» ۇلتتىق ينۆەس­تي­­تسيالىق حولدينگىمەن ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىندە حولدينگتىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرى جاڭارىپ, مازمۇنى تۇبەگەيلى وز­گەردى. بۇل ءىرى ينۆەستيتسيالىق باس­تامالاردى الدىن الا ىرىكتەپ, جۇ­يەلى تۇردە قالىپتاستىرۋعا مۇم­كىندىك بەردى. ەكونوميكالىق ءوسىم­دى قولداۋ جانە ۇكىمەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمدى ۇلعايتۋ جونىندەگى ماقساتتى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بانكتىڭ 2024–2033 جىلدارعا ارنالعان جاڭارتىلعان دامۋ ستراتەگياسى قابىلداندى. وندا قار­جى­لاندىرۋدىڭ جالپى كولەمىن شامامەن 3 ەسەگە, ياعني 21,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار وندىرىستەن وتكىزۋگە دەيىنگى تۇتاس تىزبەكتەردى قولدايتىن كلاستەرلىك ءتاسىلدى ەنگىزۋ, بيزنەس-پروتسەستەردى جەڭىلدەتۋ, وتىنىمدەردى قاراۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ ءۇشىن تسيفر­لاندىرۋدى كۇشەيتۋ قاراس­تى­رىلعان.

– پرەزيدەنت جەدەل يندۋس­تريا­لىق-تەحنولوگيالىق دامۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. قدب-نى بۇگىندە تەك نەسيە بەرەتىن ۇيىم عانا ەمەس, ەل ىشىندە تۇتاس تەحنو­لو­گيالىق تىزبەكتەر قالىپ­تاس­تى­رۋ­عا ۇلەس قوساتىن بىرەگەي ينستيتۋت دەۋگە بولا ما؟

– بۇگىندە بانك ەلگە ونداعان جىل بويى قىزمەت ەتەتىن, نەگىزى بەرىك قالانعان ۇزاقمەرزىمدى جوبالارعا باسىمدىق بەرەدى. بۇلار – زاۋىتتار, لوگيستيكا, كولىك, ەنەرگەتيكا, وڭدەۋ كاسىپورىندارى. مۇنداي جوبالار وڭىرلەردە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى, جەرگىلىكتى بيزنەس پەن ءوندىرىستىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى, جول, ەنەرگەتيكا, كوممۋنالدىق جەلىلەر سەكىلدى ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتادى. دۇكەن سورەلەرىندە قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسى ارتىپ, ەكونوميكا ورنىقتى بولا تۇسەدى.

مىسال رەتىندە بانكتىڭ ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن سەرپىندى سانالاتىن 17 جوبانى قارجىلاندىرۋعا قاتىسقانىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل جوبالار مەتاللۋرگيادان باستاپ, تۋريزمگە دەيىنگى نەگىزگى سالالاردى قامتيدى.

قوماقتى قارجى تالاپ ەتەتىن جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى ءارى ءىرى باستامالاردىڭ تاۋە­كەلى دە جوعارى بولادى. مۇن­داي تاۋەكەلدى جوبالاردى جەكە كاپيتالدىڭ ءبىر ءوزى كوتەرۋى ءاردايىم مۇمكىن بولا بەرمەيدى. قدب-نىڭ ماڭىزدى سالالاردى قارجىلاندىرۋى جالپى قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋعا جانە ەكسپورتتى كەڭەيتەتىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جول اشادى. وسى تۇرعىدان العاندا قدب ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءمانى زور ستراتەگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىراتىن قۇرال عانا ەمەس, ناقتى ماقساتتارى ايقىندالعان, ينفراقۇرىلىمدىق, وندىرىستىك باستامالاردى ءوزارا بايلانىستىراتىن ماڭىزدى بۋىنعا اينالدى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋگە جانە ەلدىڭ الەمدىك باعا قۇبىلىسىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا قىزمەت ەتەدى.

– ءسىز پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنىڭ وكىلىسىز. مەم­لە­كەت باسشىسى ايتىپ جۇرگەن «جاڭا دامۋ ادەبى» مەن پراگما­تيزم قاعيداتتارى قدب-نىڭ كور­پوراتيۆتىك مادەنيەتىنە قا­لاي ەنگىزىلىپ جاتىر؟ رەزەرۆ وكىل­دەرىنىڭ جاڭاشا كوزقاراسى قارجى سەكتورىنداعى بيۋروكرا­تيا­­لىق كەدەرگىلەردى ازايتۋعا كوم­ەك­تەسە مە؟

– رەزەرۆكە قاتىستىلىق – ەڭ الدىمەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. بۇل جاڭا باسقارۋ ادەبىن ورنىقتىرۋدى بىلدىرەدى. ونىڭ ءتۇپ-تامىرىندا پراگماتيزم, اشىقتىق جانە ناتي­جەگە باعدارلانۋ تۇر. باستى مىندەت – بيۋروكراتيالىق راسىمدەردى قىس­قار­تىپ, بانكتى بيزنەس ءۇشىن بارىنشا اشىق ەتۋ, قوعام الدىنداعى ەسەپ­تىلىك مادەنيەتىن كۇشەيتۋ.

بۇل وزگەرىستەر دامۋ بانكىندە باسقارۋ تاسىلدەرىنىڭ جاڭارۋىمەن قاتار ءجۇرىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن اشىقتىق قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن زاماناۋي كورپوراتيۆتىك مادەنيەت قالىپتاستىرۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ءبىز ناتيجەگە, تيىمدىلىككە جانە پروتسەستەردىڭ اشىقتىعىنا باعىتتالعان باسقارۋ تاجىريبەسىن جۇيەلى تۇردە كۇشەيتىپ كەلەمىز.

جالپى, بۇل جاڭارۋ بانكتىڭ وزگەرمەلى ەكونوميكالىق جاعداي­لار­عا جەدەل جاۋاپ بەرە الاتىن, ەل ءۇشىن باسىم جوبالاردى ءتيىمدى قولدايتىن يكەمدى ءارى ورنىقتى ينس­تيتۋت بولىپ قالۋىنا باعىتتالعان.

– 2025–2026 جىلدارداعى مەم­لەكەتتىك كۇن تارتىبىندە باسىم­دىق شيكىزات ەكسپورتىنان تەرەڭ وڭدەۋگە اۋىستى. كەيىنگى ءبىر جىل­دا قدب پورتفەلى قالاي وزگەر­دى؟ قازىر وندا ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىن وڭدەۋ ونەر­كاسىبى جوبالارىنىڭ ۇلەسى قانداي؟

– قدب پورتفەلى ەكونوميكانىڭ قازىرگى دامۋ باسىمدىقتارىن كورسە­تەدى. 2025 جىلى نەگىزگى نازار وڭدەۋ ونەركاسىبىنە, سونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋعا, مۇناي-حيمياعا جانە ەنەرگەتيكاعا ءبولىندى. ماقسات – قازاقستاندىق ءونىمنىڭ الەمدىك نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ.

بۇگىندە بانكتىڭ نەسيە پورتفەلى شامامەن 5,6 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. قارىز الۋشىلاردىڭ 40%-ى – جاڭا كليەنتتەر. تەك وتكەن جىلى بانك جالپى سوماسى 2,3 ترلن تەڭگە بولاتىن 77 جوبانى قارجىلاندىردى. ونىڭ ىشىندە 41 ينۆەستيتسيالىق جوبا مەن 36 ەكسپورتتىق وپەراتسيا بار. بۇل سومانىڭ 333,8 ملرد تەڭگەسى  كەپىلدىكتەرگە تيەسىلى. 10 جوبا ىسكە قوسىلدى. بۇل كاسىپورىنداردا 4 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنداعى بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكا جۇيەسىن كۇشەيتۋ, ەكىباستۇزداعى فەرروقورىتپا زاۋىتى, «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق بار.

قدب-نىڭ بۇگىنگى ەڭ ماڭىزدى جوبالارىنىڭ ءبىرى – الماتى جەو-2 جانە جەو-3 نىساندارىن گازعا كوشىرۋ ارقىلى جاڭعىرتۋ. بۇل جوبا ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن سالماقتى ازايتۋعا باعىتتالعان.

سونداي-اق بانك كوكشەتاۋ قالاسىندا كوپبەيىندى اۋرۋحانا سالۋ جوباسىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىر. بۇل – وڭىردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى العاشقى ءمجا جوباسى. بۇعان قوسا «قازاۆتوجول» اق-مەن بىرلەسىپ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 5100 شاقىرىم اۆتوجولىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

كالتسيلەندىرىلگەن سودا – ەلى­مىزدە دە, سىرتقى نارىقتا دا شى­نى, مەتاللۋرگيا جانە حيميا ونەركاسىبىنە قاجەت ماڭىزدى شي­كىزات بولىپ سانالادى.

سونىمەن قاتار بانك اتىراۋ وبلىسىنداعى قاشاعان كەن ورنىندا جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەتر­گە دەيىن گاز دايىندايتىن گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىن سالۋ جونىندەگى «GPC Investment» جشس جوباسىن قارجىلاندىرادى.

اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى سەرپىندى باستامالاردىڭ ءبىرى – ماكينسك قۇس فابريكاسى. بۇل جوبا ىشكى نارىقتاعى يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ جانە ەكسپورت­قا تۇراقتى ءونىم كولەمىن قالىپ­تاس­تىرۋ ءۇشىن ءوندىرىستى كەڭەيتۋدىڭ ناقتى ۇلگىسىن كورسەتەدى. كاسىپورىن ءونىم وسىرۋدەن باستاپ, ونى وڭدەۋگە دەيىنگى تولىق وندىرىستىك تىزبەكتى قامتيدى. بۇگىندە ونىڭ قۋاتى جىلىنا 90 مىڭ توننادان استام قۇس ەتىن وندىرۋگە جەتەدى.

ەلدەگى ەڭ اۋقىمدى اۋىل شارۋا­شىلىعى جوبالارىنىڭ ءبىرى – تۇر­كىستان وبلىسىنداعى «Ecoculture-Eurasia» جشس-نىڭ 51,88 گەكتارلىق جىلىجاي كەشەنى دە قدب قول­دا­ۋىمەن ىسكە قوسىلدى. مۇندا جىل سايىن 27 مىڭ توننا كوكونىس ءوندى­رىلىپ, ونىڭ 90%-ىنا دەيىن ەكسپورتقا شىعا­رىلادى. زاۋىت جىلىنا 250 مىڭ توننا بيداي جانە 80 مىڭ توننا بۇرشاق وڭدەيدى. وندىرىستە شامامەن 400 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.

بانك جىلىنا 265 مىڭ توننا ءونىم شىعاراتىن قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا دا قولداۋ كورسەتتى. بۇل – ەلدەگى باستاپقى اليۋميني وندىرەتىن جالعىز كاسىپورىن. قەز ەكسپورتپەن قاتار ىشكى نارىقتى دا شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىپ, قايتا وڭدەۋ تىزبەگىن ىسكە قوستى. شىمكەنتتە جىلىنا 12 ملن اليۋميني قۇتى جانە سەكتسيالىق قاقپا ءوندىرىسى, پاۆلوداردا كابەل ونىمدەرىن شى­عارۋ, الماتى وبلىسىندا تەرەزە مەن اليۋميني كونسترۋكتسيا­لارىن ءوندىرۋ, قاراعاندىدا راديا­تور­لاردىڭ جاڭا زاۋىتىن ىسكە قوسۋ – وسى تىزبەكتىڭ ناقتى كورىنىسى.

بانك «ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭ­عىر­تۋ» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسى­رۋعا دا قاتىسىپ وتىر. قازىر ەلەكتر جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جالپى سوماسى 145 ملرد تەڭگە بولاتىن 64 جوبا قارالۋدا. ولاردى ىسكە اسىرۋ ەلدەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋ دەڭگەيىن ەداۋىر تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, قارا­عاندى وبلىسىندا «قاراعاندى جارىق» جشس قدب قولداۋىمەن ەلەكتر جەلىسى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ جاتىر.

– ءداستۇرلى مەتاللۋرگيا مەن مۇناي-حيميادان بولەك, قازاق­ستان­نىڭ دامۋ بانكى بۇگىندە قان­داي جاڭا باعىتتارعا باسىمدىق بەرىپ وتىر؟ الەمدىك نارىقتار وزگەرىپ جاتقاندا قدب ماشينا جاساۋ مەن ەنەرگەتيكانى قانشالىقتى بەلسەندى قولدايدى؟

– سونىمەن قاتار بانك ەنەرگەتي­كالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبا­لاردى قارجىلاندىرۋعا بەل­­سەندى قاتىسىپ كەلەدى. قدب جاڭار­­تىلاتىن ەنەرگيا سالاسىن­داعى ەكى نىساندى – رۋدنيچنىي گەس-1 جانە گەس-2 جوبالارىن قارجى­لاندىرادى. ولاردىڭ جالپى قۋاتى 190 794 مۆت/ساعات دەپ بەلگىلەنگەن. تاعى ءبىر جوبا: قۋاتى 150 مۆت قۇرايتىن قازىر جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل جوبالار – ەنەرگەتيكانى «جاسىل» باعىتقا كوشىرۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ جونىندەگى كەشەندى باعدارلامانىڭ ءبىر بولىگى.

ولار جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ مەن ەكونوميكانى تسيفرلان­دى­رۋدىڭ نەگىزىن قالايدى.

– ەڭ كوپ تالقىلانعان باس­تاما­لاردىڭ ءبىرى – سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ جوبالارىن قارجى­لان­­دىرۋ باعدارلاماسى. بۇل قازاق­ستانعا تەك كەن وندىرۋمەن شەك­تەلمەي, اككۋمۋلياتورلار مەن ەلەكترونيكا بولشەكتەرىن دە شىعارادى عوي؟

– ءيا, قۇنى 1 ملرد دوللار تۇرا­تىن باعدارلامانىڭ ىسكە قوسىلۋى – الەمدىك ەنەرگەتيكالىق بەتبۇرىسقا جانە اسا ماڭىزدى ماتەريالدارعا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بەرىلگەن ناقتى جاۋاپ. ەلەكترونيكا, اككۋمۋلياتور ونەركاسىبى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا جانە جوعارى تەحنولوگيالى ماشينا جاساۋ ءدال وسى ماتەريالدارسىز دامي المايدى.

قدب ليتي, كوبالت, ۆولفرام جانە باسقا دا كەلەشەگى بار مەتالداردى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدى قارجىلاندىرادى. سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىنا ارنالعان باعدارلامادا قاتىسۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى – 5 ملرد تەڭگە, ال كرەديتتەۋ مەرزىمى 20 جىلعا دەيىن بەلگىلەنگەن. بۇل قۇرال كۇردەلى تەحنولوگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا دايىن, بىراق ۇزاقمەرزىمدى ءارى بولجامدى قارجىعا مۇقتاج ورتا بيزنەس ءۇشىن قولجەتىمدى بولا تۇسەدى. مۇنداي قارجىلاندىرۋ, اسىرەسە, ينۆەستيتسيالىق كەزەڭى ۇزاق سالالار ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى مۇندا كاپيتالدىڭ تەز قايتۋى مۇمكىن ەمەس, ال ەكونوميكاعا بەرەتىن اسەرى ۇزاقمەرزىمدى ءارى جۇيەلى بولادى.

بۇعان قوسا, ەكسپورتتىق-كرە­ديتتىك اگەنتتىكپەن بىرلەسكەن كە­شەندى قىزمەت جانە كلاستەرلىك ءتاسىل بويىنشا بەكىتىلگەن رەگلامەنتتەر جوبانى قارجىلاندىرىپ قانا قويماي, ونى ساباقتاس باعىتتارمەن بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە باعدارلاما جەكەلەگەن كاسىپورىندارعا عانا ەمەس, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇرى­لىمدىق جاڭارۋىنا دا قىزمەت ەتەدى. مۇنداعى باستى باسىمدىق – وڭدەۋ, تەحنولوگيالىق دامۋ جانە قو­سىل­عان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋ.

– 2026 جىل ەلىمىزدە تسيفرلان­دىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالاندى. قدب پروتسەستەرىندە جاساندى ينتەللەكت قالاي قولدانىلىپ جاتىر؟ تاۋەكەلدى باعالاۋدان باستاپ جوبالاردىڭ ورىندالۋىن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاۋعا دەيىنگى جۇمىستار تسيفرلاندى ما؟ قارجىلاندىرۋ الۋ ءراسىمى تولىق تسيفرلىق فورماتقا ءوتتى دەۋگە بولا ما؟

– قدب دامۋ بانكى رەتىندە تسيفرلىق شەشىمدەردى جۇيەلى دامىتىپ كەلەدى. بىزدە جوبالاردى باعالاۋ جانە مونيتورينگتى اۆتوماتتاندىرۋ كەزىندە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ جۇمىستارى بۇرىننان جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىز ءۇشىن تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم بانك كليەنتتەرىنە جوبالارىن جىل­دام ءارى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسۋى ماڭىزدى.

قازىر بانك كليەنتتەردىڭ قارجى­لىق ەسەپتىلىگىن جاساندى ينتەل­لەكتىنىڭ كومەگىمەن بۇرىنعىدان جىلدام تەكسەرەدى. جۇيە قۇجات­تار­دى ءوزى وقىپ, دەرەكتەردى ءوزى تاني­دى. وسى ماقساتتا KDB Document Service اتتى جاڭا سەرۆيس ىسكە قوسىلدى. وعان بانكتىڭ قور­عال­عان ىشكى جەلىسىندە جۇمىس ىستەيتىن اقىلدى جي كومەكشىلەرى ەنگىزىلگەن. بۇل دەرەكتەردىڭ تولىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى.

سونىمەن قاتار KDB Product Space پلاتفورماسى پايدا بولدى. بۇل – كرەديتتەۋ پروتسەسىنە قاتىسۋ­شى­لاردىڭ بارلىعىنا ارنالعان بىرىڭعاي تسيفرلىق كەڭىستىك. وندا جوبانىڭ قوزعالىسىن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاۋعا بولادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بانكتە جاساندى جي قايتالاناتىن قاراپايىم پرو­تسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋ ار­قىلى ۋاقىتتى قىسقارتۋ ءۇشىن قول­­دا­نىلادى. ال تۇپكىلىكتى شە­شىمدى بۇرىنعىداي ساراپشىلار قابىلدايدى.

بۇدان بولەك, قدب قاراجات قوزعا­لىسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ تسيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋ جونىندەگى پيلوتتىق جوباسىنا قاتىستى. بۇل قۇرال قاراجاتتىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋعا جانە ونىڭ ماقساتسىز جۇمسالۋىنا جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

– قازاقستان دامىعان نارىق­تارعا شىعۋ ءۇشىن حالىقارالىق ستاندارت­تارعا ساي بولۋعا ۇمتى­لادى. جاسىل كليمات قورى­مەن ىنتىماقتاستىق جانە ESG قا­عيدات­تارىن ەنگىزۋ قدب-عا جوعارى حالىقارالىق رەيتينگ­تەر­دى ساقتاپ, ەلگە تومەن مولشەر­لە­مەلى كاپيتال تارتۋعا قالاي كومەك­تەسەدى؟

– 2025 جىلى بانكتىڭ كوپتەگەن قارجىلىق كورسەتكىشى جاقساردى. نەسيە پورتفەلى 3,5 ترلن تەڭگەگە, ليزينگ پورتفەلى 2,4 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ينۆەستورلاردىڭ قدب-عا جوعارى سەنىمى, ەڭ الدىمەن, ينۆەستيتسيالىق دەڭگەيدەگى كرەديتتىك رەيتينگتەرمەن بايلانىس­تى. Fitch اگەنتتىگىنىڭ BBB/تۇراقتى جانە Moody’s اگەنتتىگىنىڭ Baa1/تۇراقتى رەيتينگتەرى sovereign دەڭگەيمەن شامالاس جانە بانكتىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعى مەن قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن راستايدى. تامىز ايىندا Standard & Poor’s حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى بانكتىڭ كرەديتتىك رەيتينگتەرى بو­يىنشا بولجامدى «تۇراقتىدان» «پوزيتيۆتىگە» كوتەردى.

جەلتوقساندا بانكتىڭ ور­نىقتى دامۋ سالاسىنداعى بەل­سەندى جۇمىسى Sustainable Fitch حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى تاراپىنان جوعارى باعالاندى. بۇگىندە بۇل – اتالعان اگەنتتىك باعالايتىن قارجى ينستيتۋتتارى اراسىنداعى ەڭ جوعارى ESG رەيتينگ.

جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعالا­رى­نىڭ ءبىرى – بانكتىڭ جاسىل كليمات قورىنان تىكەلەي قول جەتكىزە الاتىن ۇلتتىق ۇيىم رەتىندە اككرەديتاتسيا الۋى.

– الەمدىك ساۋدا جولدارى قاي­تا قۇرىلىپ جاتقان جاعدايدا قدب 2025–2026 جىلدارى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ەكسپورتتىق وپەراتسيالاردى كەپىلدەندىرۋ جانە ساقتاندىرۋ بويىنشا قانداي جاڭا قۇرالدار ۇسىندى؟

– بانك 2024–2029 جىلدار ارالىعىندا وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا شامامەن 19,7 ترلن تەڭگە باعىتتاۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل رەتتە ءبىز ەل ەكونوميكاسىنا بارىنشا جوعارى مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرەتىن جوبالارعا باسىمدىق بەرەمىز. وسى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن بانك ءارتۇرلى قۇرالداردى پايدالانادى. ولاردىڭ قاتارىندا ورتا جانە ۇزاقمەرزىمدى كرەديتتەۋ, سيندي­كات­تالعان قارجىلاندىرۋ, ليزينگ جانە كەپىلدىك بەرۋ بار.

تاۋەكەلدى ءبولىسۋ قۇرالدارىن, سونىڭ ىشىندە كەپىلدەندىرۋدى دامىتۋ ماڭىزدى باعىتقا اينالىپ كەلەدى. بۇل بيزنەسكە تۇسەتىن سالماقتى ازايتىپ, ەكس­پورت­قا باعدارلانعان جوبالار ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ قولجە­تىم­دىلىگىن ارتتىرادى.

قدب مەن «بايتەرەك» حولدينگى بيز­نەسكە قولايلىراق قولداۋ جۇيە­سىن قالىپتاستىرىپ جاتىر. 2025 جىلعى ماۋسىمدا بانك بىرىڭ­عاي قارجىلاندىرۋ شارتتارىن جاريالادى. ال «دامۋ» قورى جانىنداعى جاڭا كەپىلدىك قورى جوبا قۇنىنىڭ 30%-ىنا دەيىن جابا الادى. بۇل كرەديتورلار ءۇشىن تاۋەكەلدى تىكەلەي تومەندەتىپ, كومپانيالاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى قارجىعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى.

شىن مانىندە, «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ينس­تيتۋت رەتىندە قايتا جاڭارۋى توپ ىشىندەگى قولداۋ تىزبەگىن تولىق قا­لىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. باس كومپانيا دەڭ­گەيىن­دە ينۆەستيتسيالىق باسقارۋ مودە­لىنە كوشۋ سۋبسيديا, كەپىلدىك, قدب-نىڭ ءىرى قارىز كاپيتالى قاتار قاجەت بولاتىن كۇردەلى مامىلەلەردى قۇرىلىمداۋدى ەداۋىر جەڭىلدەتتى. بۇل وڭدەۋ ونەركاسىبى جوبالارى بويىنشا شەشىم قابىلداۋ جىل­دام­دىعىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدى ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەس­تور­لار ءۇشىن الدەقايدا تارتىمدى ەتەدى.

سونداي-اق 2025 جىلى قدب جالپى سوماسى شامامەن 2,48 ملرد دوللارىنا تەڭ 5 جەرگىلىكتى وبليگاتسيا شىعارىلىمىن, 5 ەۋرووبليگاتسيا شىعارىلىمىن ورنالاستىردى. نەگىزگى مامىلەلەردىڭ قاتا­رىندا ورتالىق ازياداعى يۋان­مەن شىعارىلعان العاشقى ەۋرووبليگاتسيا بار. بۇل بانكتىڭ جوبا­لاردى قارجىلاندىرىپ قانا قوي­ماي, ەكونوميكا ءۇشىن ۇزاقمەر­زىمدى ءارى ارتاراپتاندىرىلعان قور­لاندىرۋدىڭ ورنىقتى نەگىزىن قالىپ­تاستىرىپ وتىرعانىن كورسە­تەدى.

بۇدان بولەك, قدب مەملەكەت­تىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك فورما­تىن­داعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن حا­لىقارالىق قارجى ينستيتۋت­­تا­رىن تارتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقا­رادى. پرەزيدەنت تاپسىر­ما­سى­نا سايكەس شەتەلدىك ارىپتەس­تەر­دىڭ قاتىسۋىمەن تولىق قار­جىلان­دىرىلاتىن, سۇيە­مەل­­­دەنەتىن باس­تامالار پورتفەلى قالىپ­تاس­تىرىلىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

وتكەن جىلعى ماڭىزدى جەتىس­تىك­تەردىڭ ءبىرى – قىتايدىڭ قارجى ينستيتۋتتارىمەن ىنتىماق­تاس­تىق­تىڭ بەلسەندى دامۋى. قىتايدىڭ مەملەكەتتىك دامۋ بانكى مەن ەكسپورت-يمپورت بانكىن­دە ارقايسىسى 1 ملرد دوللارىن قۇ­رايتىن, اقش دوللارىمەن جانە قىتاي ءيۋانى ارقىلى يگەرۋگە بولاتىن ەكى كرەديتتىك جەلى اشىلدى. سونىمەن قاتار بانك Bank of China-دان 1 ملرد ءيۋانى جانە Alatau City Bank اق-دان 50 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارىز قاراجاتىن تارتتى.

جالپى, سوڭعى جىلدارى قدب شيكى­زاتتىق ەمەس سەكتور مەن ينفرا­­قۇرىلىم ءۇشىن 8 ترلن تەڭ­گەدەن استام قارىز رەسۋرسىن تارتتى. ولاردىڭ قاتارىندا J.P. Morgan, JBIC, BNP Paribas, China Development Bank, Sinosure سياقتى جەتەكشى حالىقارالىق قارجى ينس­تيتۋتتارى بار.

– مەملەكەت باسشىسى 2028 جىلعا قاراي «تسيفرلىق ۇلت» قالىپ­­تاستىرۋ جانە فيسكال­دىق ورنىق­­تىلىققا قول جەت­كىزۋ ماق­­­­سا­تىن قويدى. ءۇش جىلدان كەيىنگى قدب-نى قالاي ەلەس­تەتەسىز؟ بانك قازاق­ستاننىڭ ورتالىق ازيا­دا­عى كوشباس­شىلىعىن بەكەمدەۋگە كەپىل بولۋعا دايىن با؟

– بىرىنشىدەن, قدب زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى – ەنەرگەتيكا, لوگيستيكا, كولىك, تسيفر­لىق شە­شىمدەر جۇيەسىن قالىپ­تاس­تى­­رۋ­دا شەشۋشى ءرول اتقارۋعا ءتيىس. بۇل وتاندىق ونەر­كاسىپتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى نەگىز بولادى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق كومپانيالار ءۇشىن ەلىمىزدى بيزنەس پەن ءوندى­­­رىس جۇرگىزۋگە تارتىمدى ەل رەتىندە تانىتادى.

ەكىنشىدەن, ءبىز وتاندىق ونەركا­سىپ­تىڭ سەرپىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتىمىز. كومپانيالارعا تەك ءونىم وندىرۋگە ەمەس, جاھاندىق نارىقتا باسەكەگە تۇسۋگە, ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا, جاڭا تەحنولوگيالار مەن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا كومەكتەسۋىمىز كەرەك.

ەڭ باستىسى, مۇنىڭ ءبارى ءاربىر تۇرعىنعا سەزىلۋگە ءتيىس. جايلى قالالار, سەنىمدى جولدار, ەنەرگياعا جانە ساپالى قىزمەت­تەر­گە قول­جەتىمدىلىك – ءبىزدىڭ جۇمى­سى­مىز­دىڭ تۇپكى ناتيجەسى وسى.

 

اڭگىمەلەسكەن –

قىمبات توقتامۇرات,

«Egemen Qazaqstan»