31 مامىر – قازاق حالقىنىڭ جۇرەگىنە جازىلعان ەڭ اۋىر كۇندەردىڭ ءبىرى. بۇل كۇن – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الىپ, ولاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتەتىن, تاريحتىڭ قاسىرەتتى بەتتەرىن ۇمىتپاۋعا ۇندەيتىن ماڭىزدى داتا.
حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا قازاق دالاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋىر ناۋبەتتەردى باستان كەشتى. كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ سولاقاي ساياساتى سالدارىنان ميلليونداعان ادام تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتىپ, مىڭداعان جازىقسىز ازامات «حالىق جاۋى» اتانىپ, قۋعىندالدى. بۇل كەزەڭ قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق, رۋحاني جانە مادەني دامۋىنا ورنى تولماس زارداپ اكەلدى.
قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ قاسىرەتتى وقيعالاردىڭ ءبىرى – 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق. زەرتتەۋشىلەر بۇل كەزەڭدى قازاق حالقى ءۇشىن دەموگرافيالىق اپات رەتىندە باعالايدى. ۇجىمداستىرۋ ساياساتى, مال-م ۇلىكتى تاركىلەۋ جانە كوشپەلى شارۋاشىلىقتى كۇشپەن وزگەرتۋ حالىقتى جاپپاي اشتىققا ۇرىندىردى.
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 1929-1933 جىلدارى قازاقستاندا شامامەن 2 ميلليونعا جۋىق ادام قازا تاۋىپ, تاعى ميلليوننان استام ادام تۋعان جەرىن تاستاپ, شەتەلگە نەمەسە وزگە ايماقتارعا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگى قىتايعا, وزبەكستانعا, قىرعىزستانعا جانە باسقا مەملەكەتتەرگە بوسىپ كەتتى.
كەيبىر تاريحي زەرتتەۋلەردە قازاق حالقىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى وسى ناۋبەتتىڭ قۇربانى بولعانى ايتىلادى. اشتىق تەك حالىق سانىن ازايتىپ قويعان جوق, ۇلتتىق ءداستۇر مەن تۇرمىسقا دا اۋىر سوققى بولدى.
1920-1950 جىلدارى كەڭەس بيلىگى «حالىق جاۋلارىن» انىقتاۋ ناۋقانىن جۇرگىزدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستاندا 100 مىڭنان استام ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ولاردىڭ 25 مىڭنان استامى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.
قۋعىن-سۇرگىننىڭ العاشقى قۇرباندارىنىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى بولدى. ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش زيالىلارى, اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرى نەگىزسىز ايىپتالىپ, تۇرمەگە قامالدى نەمەسە اتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, تۇرار رىسقۇلوۆ جانە باسقا دا كوپتەگەن تۇلعالار بولدى.
بۇل قۋعىن-سۇرگىن قازاق قوعامىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىنە ۇلكەن سوققى بەردى. ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن تالاي ازاماتتىڭ ءومىرى قيىلىپ, كوپتەگەن وتباسى قارا جامىلدى.
ستاليندىك ساياسات جىلدارىندا قازاقستانعا كەڭەس وداعىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ميلليونداعان ادام كۇشتەپ كوشىرىلدى. نەمىستەر, شەشەندەر, ينگۋشتار, كارىستەر, پولياكتار, قىرىم تاتارلارى جانە باسقا دا ەتنوستار تۋعان جەرىنەن ايىرىلىپ, قازاق جەرىنە جەر اۋدارىلدى. تاريحي دەرەكتەرگە سايكەس, قازاقستانعا ءار جىلدارى 5 ميلليوننان استام ادام جەر اۋدارىلعان.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ باعىتىندا ماڭىزدى جۇمىستار جۇرگىزدى. 1993 جىلى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ال 1997 جىلدان باستاپ 31 مامىر رەسمي تۇردە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ بەلگىلەندى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە بايلانىستى ۇندەۋ جاريالادى
تاريح – وتكەننىڭ عانا ەمەس, بولاشاقتىڭ دا ايناسى. اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ەڭ اۋىر سىناقتاردىڭ ءبىرى بولدى. ميلليونداعان تاعدىردى وزگەرتكەن بۇل قاسىرەتتى كەزەڭدى ۇمىتۋ – تاريح الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ دەگەن ءسوز.
31 مامىر – تەك ەسكە الۋ كۇنى ەمەس. بۇل – وتكەننەن ساباق الىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن تەرەڭ تۇسىنەتىن كۇن. ءبىز جازىقسىز قۇربان بولعان بوزداقتاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتە وتىرىپ, ولاردىڭ اڭساعان ازاتتىعىن, ەل بىرلىگى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز قاجەت.
«تاريحتىڭ ەڭ اۋىر ساباعى – ونى ۇمىتقان ۇرپاقتىڭ سول قاتەلىكتى قايتا قايتالاۋىندا. سوندىقتان وتكەنگە تاعزىم ەتۋ – بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك».
جانبوتا باحىتبەك, ەۇۋ ستۋدەنتى.